I PZP 2/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza (współsprawozdawca), J. Iwulski, M. Mańkowska, W. Masewicz, J. Kwaśniewski (sprawozdawca), W. SanetraSentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora A. Komorniczaka, w sprawie Józefa Ł. i Wiktora W. przeciwko Przedsiębiorstwu Przemysłu Drzewnego (...) z U.D. o wynagrodzenie za stosowanie projektu racjonalizatorskiego, po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 17 stycznia 1991 r.:Czy odsetki przewidziane w § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178 ze zm.) powinny być wypłacane z uwzględnieniem zasad ich kapitalizacji, przewidzianych dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych lub stosowanych przy terminowych wkładach oszczędnościowych, oraz przy ustalaniu odsetek za opóźnienie terminu wypłaty wynagrodzenia twórcy pracowniczego projektu wynalazczego należy tylko to oprocentowanie, które ustalane jest przez Powszechną Kasę Oszczędności Bank Państwowy?podjął następującą uchwałę:Prawo twórcy do odsetek określonych w § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178 ze zm.) nie obejmuje kapitalizacji przewidzianej dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych lub stosowanych przy terminowych wkładach oszczędnościowych. Wysokość należnych twórcy odsetek ustala się według oprocentowania wkładów oszczędnościowych przyjętego w Powszechnej Kasie Oszczędności, Banku Państwowym lub w innym wskazanym przez twórcę. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się w sprawie, w której twórcy pracowniczego projektu racjonalizatorskiego dochodzą od zakładu pracy wynagrodzenia za projekt oraz zasądzenia odsetek za opóźnienie w zapłacie wynagrodzenia za ten projekt. Uważają, że za cały okres opóźnienia, tj. poczynając od końca października 1987 r., powinni otrzymać odsetki według stopy procentowej przyjmowanej wówczas przez PKO dla imiennych książeczek oszczędnościowych, z uwzględnieniem dalszych odsetek za opóźnienie (tzw. procentu składowego). Pozwany zakład pracy odmawia zaspokojenia tych żądań w zakresie, w jakim dotyczą one odsetek od zaległych odsetek. Zdaniem zakładu pracy, takie roszczenie powodów nie ma podstawy prawnej. Spór ten występuje na tle zróżnicowania wysokości odsetek ustawowych i wysokości oprocentowania wkładów oszczędnościowych na niekorzyść tych ostatnich. Tak np. w grudniu 1990 r. odsetki ustawowe wynosiły 90 %, natomiast z tytułu wkładów oszczędnościowych a vista w PKO przysługiwały odsetki 18 %, natomiast od wkładów terminowych na okres 12 miesięcy - 61 %, z tym zastrzeżeniem, że PKO stosowało okresowe doliczanie (kapitalizowanie) odsetek do wkładów oszczędnościowych jako podstawy dalszego oprocentowania.Przy założeniu, że na podstawie przepisu szczególnego twórcom projektów racjonalizatorskich przysługują odsetki w wysokości przewidzianej dla wkładów oszczędnościowych, a więc niższe od odsetek ustawowych, powstaje sytuacja dla tych twórców niekorzystna. Taki stan rzeczy wywołał wątpliwości i pytania, czy w drodze odpowiedniej wykładni prawa nie należałoby dążyć do zwiększenia uprawnień twórców do odsetek z tytułu opóźnienia w świadczeniu należnego im wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze. Istota problemu tkwi w wyjaśnieniu treści § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33 poz. 178 z późn. zm.). Ustęp 3 § 42 stanowi, że jeżeli wynagrodzenie za projekt wynalazczy nie zostanie wypłacone w terminie, twórcy projektu przysługuje prawo do odsetek za opóźnienie w wysokości przewidzianej dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych, w stosunku rocznym. W ust. 4 § 42 przewidziano, że jeżeli opóźnienie terminu wypłaty wynagrodzenia, o którym mowa w ust. 3, odpowiada okresowi, za który przysługuje wyższe oprocentowanie stosowane przy terminowych wkładach oszczędnościowych, twórcy projektu wynalazczego przysługuje prawo do odsetek w wysokości tego oprocentowania.Rozpoznający rewizję powodów skład Sądu Najwyższego przedstawił wątpliwości co do znaczenia użytych w § 42 sformułowań dotyczących odsetek: "w wysokości przewidzianej dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych" (ust. 3) oraz "w wysokości oprocentowania stosowanego przy terminowych wkładach oszczędnościowych". Przyjmując szerokie pojmowanie tych sformułowań należałoby uznać, że z tytułu odsetek twórca powinien uzyskać takie kwoty, jakie otrzymałby, gdyby jego wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy zostało ulokowane na książeczce oszczędnościowej imiennej lub w charakterze terminowego wkładu oszczędnościowego. Tym samym przez pojęcie "oprocentowanie" ("odsetek wkładów") należałoby rozumieć nie tylko określone stawki procentowe, lecz również mechanizm ich stosowania, a więc to, że stosowany jest tzw. procent składany. Natomiast ściślejsze rozumienie tych sformułowań sprowadzałoby się do uznania, że przez pojęcia "oprocentowanie" i "odsetki dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych" należy rozumieć jedynie ustalone stawki procentowe, z pominięciem zasad ustalenia podstawy, od której obliczone jest oprocentowanie, a tym samym bez stosowanej przez instytucje gromadzące oszczędności ludności reguły doliczania (kapitalizowania) odsetek - po upływie określonego okresu, z reguły jednego roku - do podstawy, od której ustalone są odsetki za kolejny okres. Za taką wykładnią przemawia sposób pojmowania i liczenia odsetek przewidzianych w prawie cywilnym, gdzie odsetki ustawowe nie podlegają - co do zasady - kapitalizacji. Do podobnego wniosku należy także dojść, jeżeli nacisk położyć na pojęcie "prawo do odsetek", występujące zarówno w ust. 3, jak i ust. 4 § 42 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych, gdyż "prawo do odsetek" to nie to samo, co "prawo do zwiększenia podstawy naliczania odsetek".Jednakże intencją ustawodawcy była wyraźnie chęć polepszenia "prawa do odsetek" twórców projektów wynalazczych w porównaniu z tym prawem, które gwarantowane jest na podstawie przepisów prawa cywilnego, a to przemawia za wykładnią rozszerzającą formuły przyjętej w § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych. Ponadto, ze względu na zmienność oprocentowania zarówno w systemie odsetek ustawowych, jak i oprocentowania bankowego może dochodzić - i dochodzi - do tego, że twórcy otrzymują z tytułu odsetek mniej, niż gdyby zastosowano odsetki ustawowe, a to wyraźnie kłóci się z intencją ustawodawcy polepszenia ich sytuacji prawnej w tym zakresie. Przemawia to za rozszerzającą interpretacją przepisów § 42 ust. 2 i 3 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych, gdyż w ten sposób dochodzi do złagodzenia - w pewnym zakresie i w pewnych sytuacjach - negatywnych następstw stanu, w którym odsetki ustawowe przewyższają poziom odsetek dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych oraz stosowanych przy terminowych wkładach oszczędnościowych.Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów, po rozważeniu przedstawionego zagadnienia, podzielił pogląd o "niekapitalizacji" odsetek za opóźnienie terminu wypłacenia wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy z następujących względów:Przede wszystkim należało zastanowić się nad relacjami między rozporządzeniem Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych a innymi, dotyczącymi odsetek, regulacjami prawnymi w obszarze prawa cywilnego.Samo poddanie odsetek za opóźnienie w świadczeniu na rzecz twórcy wynagrodzenia reżimowi prawa cywilnego nie budzi wątpliwości, podobnie - jak obecnie - nie jest kwestionowany cywilnoprawny charakter wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy (por. zwłaszcza art. 108 ustawy o wynalazczości).Odsetki ustawowe są to odsetki, które należą się na podstawie przepisu prawnego i zostały przez przepisy prawne określone co do wysokości (art. 359 § 1 i 2 k.c.).W obrocie cywilnoprawnym charakter uregulowania generalnego mają odsetki ustawowe określone rozporządzeniem Rady Ministrów, wydanym na podstawie upoważnienia z art. 359 § 3 k.c. W relacji do tych rozporządzeń uregulowania zawarte w § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych mają rangę przepisów szczególnych, z konsekwencjami wynikającymi z zasady lex specialis derogat legi generali.W stosunku do przepisów kodeksu cywilnego poświęconych odsetkom (art. 359, 481, 482) omawiane rozporządzenie sytuuje się na poziomie rozporządzenia Rady Ministrów określającego wysokość odsetek ustawowych (art. 359 § 2 i 3 k.c. w związku z art. 481 § 1 i art. 481 § 2 zdanie pierwsze k.c.) za opóźnienie ze spełnieniem szczególnego świadczenia pieniężnego, jakim jest wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy.Ze względu na wskazany - co do przedmiotu i rangi - zakres uregulowania w omawianych przepisach - nie byłaby dopuszczalna wykładnia, i to jak się słusznie przyznaje wykładnia rozszerzająca, której wynik prowadziłby do sprzeczności z uregulowaniami kodeksowymi. Jedną zaś z zasad dotyczących odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego jest wynikający z art. 482 § 1 k.c. zakaz przyznawania procentu od zaległych odsetek przed powstaniem zaległości i przed wytoczeniem o nie powództwa (zakaz anatocyzmu).Jeżeli chodzi o argumenty wynikające z wykładni gramatycznej warto zwrócić uwagę na to, że wyjaśniane sformułowania są używane w tym samym znaczeniu zarówno w obrębie normy odsyłającej, jak i odesłanej. Wyrażona została w ten sposób, dość wyraźnie, treść uregulowania, że wysokość odsetek za opóźnienie w wypłacaniu wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy ma odpowiadać "wysokości przewidzianej dla wkładów na książeczkach oszczędnościowych imiennych w stosunku rocznym" (§ 42 ust. 3 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych, bądź oprocentowaniu stosowanym przy terminowych wkładach oszczędnościowych (§ 42 ust. 4 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych).Z zawartej z bankiem umowy rachunku bankowego o wkład oszczędnościowy wynika zobowiązanie banku do świadczenia na rzecz wkładcy, określonych procentów, które stanowią wynagrodzenie za używanie pieniędzy wkładcy. Jest to inna funkcja odsetek od funkcji quasi-odszkodowawczej odsetek za opóźnienie przez dłużnika zapłaty wymagalnej sumy pieniężnej. Odsetki przewidziane dla wkładów oszczędnościowych, w rozumieniu przepisów rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych, są to wyłącznie te odsetki, które przysługują w określonej wysokości od określonej sumy wkładu oszczędnościowego, którą wkładca powierza bankowi na określony czas. Jeżeli bowiem po upływie umówionego terminu wkładca zdecyduje się na kontynuowanie umowy, to znowu uzyska wynagrodzenie w tej samej wysokości, przewidzianej dla określonego terminu oszczędzania, tyle tylko, że jego wkład ulegnie zwiększeniu o poprzednio uzyskane wynagrodzenie. Będzie to już jednak wynikało z nowego zdarzenia.Konstrukcja "wysokości odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego" obejmuje regulację zmieniającego się czynnika (okresu opóźnienia). Jeżeli opóźnienie jest niewielkie to w myśl § 42 ust. 3 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych, odsetki ustala się w wysokości stosunkowo niskiej, przewidzianej dla wkładów oszczędnościowych a vista. Jeżeli jednak opóźnienie jest dłuższe to, stosownie do długości tego opóźnienia, zastosowane zostaną odpowiednio wyższe odsetki, odpowiadające zasadzie wkładów oszczędnościowych, zgodnie z którą im dłuższy termin oszczędzania, tym wynagrodzenie (procenty) wyższe. Przy takim pełnym uregulowaniu nie jest potrzebne sięganie do sytuacji faktycznych i zasad, które na gruncie umów o rachunki bankowe rozwiązywane są przez tzw. kapitalizację odsetek. Natomiast potrzebne jest zastosowanie stopy procentowej właściwej dla terminu opóźnienia. Tak np. dla opóźnienia trzyletniego właściwa jest stopa procentowa, którą banki przyznają dla oszczędności wkładanych na trzy lata. Natomiast nie ma żadnego znaczenia to, że zanim opóźnienie osiągnęło rozmiar trzyletni mijały inne okresy, z którymi banki łączą oprocentowanie w niższej wysokości, np. sześciomiesięczne lub roczne. Te krótsze okresy zostały "wchłonięte" przez końcowy termin opóźnienia. Dla określonych odsetek za opóźnienie, którego okres nie odpowiada ściśle przewidzianym przez bank "terminem oszczędzania" (np. tak, jak w sprawie, z której wynika przedmiotowe zagadnienie) twórcy przysługuje prawo do odsetek w wysokości oprocentowania stosowanego przy terminowych wkładach oszczędnościowych za najdłuższy z okresów przekroczonych już w wyniku opóźnienia.Odmienne stanowisko, uznające celowość "kapitalizacji" odsetek za opóźnienie w wypłacaniu wynagrodzenia nałożonego twórcom projektów wynalazczych, wynika w zasadzie z jednego tylko założenia, a mianowicie, że zamierzeniem ustawodawcy było polepszenie sytuacji twórców w porównaniu z sytuacją wierzycieli innych należności pieniężnych, wynikających ze stosunków cywilnoprawnych. Wydaje się, że założenie takie raczej trudno dałoby się wyprowadzić z treści przepisów.Przed nowelizacją z dnia 23 grudnia 1988 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 333) rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych wprawdzie przewidywało w § 42 ust. 3 odsetki ustawowe, ale była to regulacja w niczym nie uprzywilejowująca twórców projektów wynalazczych, i to nie tylko ze względu na wysokość tych odsetek, określonych na 8 % w stosunku rocznym. Istotniejsze jest bowiem to, że według ówczesnej regulacji dopiero zwłoka, czyli zawinione opóźnienie w wypłacaniu wynagrodzenia, powodowała "prawo do ustawowych odsetek". Było to więc radykalnie "gorsze" uregulowanie sytuacji twórców niż przyjęte w art. 481 § 1 k.c. według którego samo opóźnienie się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego uprawnia wierzyciela do żądania odsetek za czas opóźnienia, niezależnie od tego, czy poniósł szkodę i czy opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Wspomniana nowelizacja wprowadziła niewątpliwie poprawę sytuacji twórców, skoro zrezygnowała z winy dłużnika jako przesłanki prawa twórców do odsetek za opóźnienie. W każdym jednak razie nie można tu mówić o jakimś uprzywilejowaniu twórców, została bowiem konstrukcyjnie zamknięta, już poprzednio wyrażona w § 42 ust. 4, odrębność uregulowania wysokości odsetek za opóźnienie wypłacenia wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy - i to tym razem przez definitywne odcięcie się od odsetek ustawowych, określonych dla obrotu cywilnego na podstawie art. 359 § 3 k.c.Wyciągnięcie wniosków z wyraźnego zróżnicowania między wysokością odsetek wynikających z § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych a wysokością odsetek ustawowych na niekorzyść twórców pracowniczych projektów wynalazczych leży w sferze stanowienia prawa, a nie jego stosowania.Drugie z zagadnień prawnych przedstawionych składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego wyraża się w pytaniu, "czy przy ustalaniu odsetek za opóźnienie terminu wypłaty wynagrodzenia twórcy pracowniczego projektu wynalazczego stosować należy tylko to oprocentowanie, które ustalone jest przez Powszechną Kasę Oszczędności Bank Państwowy".Odpowiedź negatywna na tak postawione pytanie wynika z treści omawianych przepisów (§ 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych), w których odesłanie do wysokości odsetek przewidzianej dla wkładów oszczędnościowych nie zawiera jakiejkolwiek indywidualizacji banku (instytucji prowadzącej rachunki bankowe i wkłady oszczędnościowe).Bardzo wątpliwe jest - ze względu na zasady wolności prowadzenia działalności gospodarczej i równouprawnienia podmiotów gospodarczych - poszukiwanie innego wyjaśnienia w związku ze szczególną pozycją PKO jako banku państwowego.Tak, jak przy wyborze banku w stosunku umownym wkładca dokonuje swobodnego wyboru, kierując się preferowanymi przez siebie kryteriami, niekoniecznie dotyczącymi wysokości oprocentowania, tak i przy żądaniu odsetek za opóźnienie należałoby zdać się na określenie i uzasadnienie omawianej podstawy faktycznej żądania przez twórcę (powoda w procesie).Z tych względów nie wydaje się, ażeby można było z przekonaniem twierdzić, że w myśl § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych twórcy projektu przysługuje prawo do odsetek w wysokości najkorzystniejszego co do wysokości oprocentowania, stosowanego w danym okresie przez jakąkolwiek instytucję bankową w kraju. W konsekwencji, sąd nie ma obowiązku wyjaśniania tych kwestii w celu ewentualnego zasądzenia odsetek ponad żądania twórcy (art. 110 ust. 2 ustawy o wynalazczości w związku z art. 4771 § 1 k.p.c.).Wysokość należnych twórcy odsetek ustala się natomiast według oprocentowania wkładów oszczędnościowych przyjętego w PKO, jeżeli twórca nie wskaże w uzasadniony sposób innego banku. W takich sytuacjach preferencja Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Państwowego wiąże się zarówno ze względami dotyczącymi jednolitości orzekania, jak i z wyspecjalizowaną właściwością tego banku, zajmującego się obsługą oszczędności na obszarze całego kraju. Nie bez znaczenia jest również to, że za zobowiązania PKO z tytułu wkładów oszczędnościowych poręcza Skarb Państwa.