I PZP 57/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Flemming-Kulesza. Sędziowie SN: W. Sanetra, J. Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora J. Szewczyka, w sprawie z powództwa Czesława Z. przeciwko Zakładowi Wykonawstwa Sieci Elektrycznych w G. W. o prowizje z zysku za 1990 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 8 października 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. Czy ogólne zebranie załogi (delegatów) dokonujące podziału między członków rady pracowniczej (przewodniczącego) kwoty prowizji na podstawie § 4 ust. 2 i § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie zasad przyznawania prowizji od zysku przedsiębiorstwa państwowego za rok 1990 (Dz. U. Nr 12, poz. 48) w związku z art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 z późn. zm.) może odmówić jej przyznania członkom rady pracowniczej (przewodniczącemu),2. w przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie 1, a więc przyjęcia roszczeniowego charakteru świadczenia, czy członkom rady pracowniczej (przewodniczącemu) przysługuje prowizja w maksymalnej wysokości wynikającej z § 4 ust. 1 i 2 cytowanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów, bądź ustalonej przez ogólne zebranie załogi (delegatów) zgodnie z § 5 tego rozporządzenia?podjął następującą uchwałę:1. Ogólne zebranie załogi (delegatów), dokonując podziału między członków rady pracowniczej (przewodniczącego) kwoty prowizji na podstawie § 4 ust. 2 i § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie zasad przyznawania prowizji od zysku przedsiębiorstwa państwowego za rok 1990 (Dz. U. Nr 12, poz. 48), nie może odmówić przyznania tej prowizji członkom rady pracowniczej (przewodniczącemu). 2. Jeżeli ogólne zebranie załogi (delegatów) nie ustaliło na podstawie § 5 wymienionego rozporządzenia odmiennych od wynikających z § 4 tego rozporządzenia zasad ustalania prowizji, członkom rady pracowniczej i jej przewodniczącemu przysługuje prawo do prowizji odpowiednio w wysokości 25% i 50% kwoty prowizji dyrektora, przy zachowaniu warunków określonych w § 4 ust. 1 i § 7 rozporządzenia. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powód Czesław Z., będący przewodniczącym Rady Pracowniczej w Zakładzie Wykonawstwa Sieci Elektrycznej w G. W., żądał prowizji od zysku za rok 1990 w wysokości odpowiadającej 50% prowizji dyrektora, natomiast pozostali powodowie: Zbigniew K., Ryszard A., Adam K., Zenon M., Janusz B., i Jan P. - jako członkowie Rady Pracowniczej - żądali wyrównania tej prowizji do wysokości 25% prowizji dyrektora, gdyż ogólne zebranie załogi (delegatów) nie przyznało w ogóle prowizji powodowi Czesławowi Z., pozostałym zaś obniżyło ją do 15%.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z dnia 24 czerwca 1991 r. oddalił powództwo, uznając, że organem stanowiącym o przyznaniu prowizji i jej wysokości jest wyłącznie ogólne zebranie załogi, a ten organ postanowił nie przyznać w ogóle prowizji powodowi Czesławowi Z., pozostałym zaś powodom wypłacić ją tylko częściowo. Ponieważ prowizja ma charakter uznaniowy, kryteria, którymi kierowało się Ogólne Zebranie Załogi w pozwanym Zakładzie, nie podlega kontroli Sądu.Od powyższego wyroku wniósł rewizję powód Czesław Z., wyrażając pogląd, że ogólne zebranie delegatów nie może w ogóle decydować o samym prawie do prowizji, może jedynie decydować o podziale prowizji w ramach kwot przeznaczonych na ten cel, a więc może decydować w wysokości indywidualnej prowizji. Taką regulację zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie zasad przyznawania prowizji od zysku przedsiębiorstwa państwowego za rok 1990 (Dz. U. Nr 12, poz. 48).Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda Czesława Z., przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości sformułowane w sentencji uchwały.Uzasadniając swoje wątpliwości Sąd Wojewódzki podniósł, że z wykładni językowej, ust. 2 § 4 cyt. rozporządzenia wynika, iż podział kwoty prowizji między członków rady pracowniczej, w tym przewodniczącego, należy do wyłącznych kompetencji zebrania załogi przy założeniu, że najwyższa dopuszczalna prowizja nie może przekraczać dla przewodniczącego rady pracowniczej 50% kwoty prowizji dyrektora, dla członków rady pracowniczej zaś - 25% kwoty prowizji dyrektora.Wykładnia ta prowadziłaby więc do wniosku, że wymieniony § 4 ust. 2 rozporządzenia określa tylko maksymalne granice prowizji przewodniczącego i członków rady pracowniczej. Tymczasem § 5 rozporządzenia przewiduje, że ogólne zebranie załogi może ustalić odmienne od wynikających z § 3 i 4 zasady ustalenia prowizji, z wyjątkiem łącznej kwoty prowizji w wysokości 50% dla przewodniczącego rady pracowniczej, i 25% dla członków rady pracowniczej, ale także poniżej i powyżej tych wielkości. Gdyby tak było, że w granicach uprawnień zebrania załogi (delegatów) byłoby przyznanie prowizji w wysokości na przykład 1% lub nieprzyznanie jej wcale, sama prowizja miałaby charakter nagrody i nie mogłaby być dochodzona skutecznie przed sądem. Jednakże - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - można reprezentować pogląd, że skoro przewodniczący i członkowie rady pracowniczej mają prawo do prowizji, to temu prawu odpowiada obowiązek ogólnego zebrania załogi (delegatów), by ją przyznać w wysokości określonej w § 4 ust. 2 lub § 5 wymienionego wyżej rozporządzenia z jednoczesnym zakazem przekroczenia łącznej jej kwoty wynikającej z § 4 ust. 1 tego rozporządzenia. Tak rozumiana prowizja miałaby zatem charakter roszczeniowy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważał, co następuje:Punktem wyjścia do rozważań w sprawie jest art. 398 w związku z art. 397 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 17, poz. 99). Z przepisów tych wynika, że dyrektor przedsiębiorstwa państwowego, jego zastępca, główny księgowy, osoby na stanowiskach równorzędnych oraz członkowie rady pracowniczej mają prawo do prowizji od zysku, której zasady przyznania określi Rada Ministrów w drodze rozporządzenia. W wyniku tej delegacji ustawowej Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie zasad przyznawania prowizji od zysku przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 12, poz. 48), w którym postanowiła, że wymienione wyżej osoby mają prawo do prowizji od zysku za 1990 r. wynikające wprost z samego faktu pełnienia swoich funkcji (§ 1 ust. 1).Stwierdzenie w ustawie o przedsiębiorstwach państwowych i w rozporządzeniu, że określone osoby zatrudnione w przedsiębiorstwie, w tym także członkowie rady pracowniczej, mają prawo do prowizji od zysku, upoważnia do wniosku, że ustanowionemu w ten sposób prawu odpowiada obowiązek wypłacenia prowizji, jeżeli spełniony zostanie podstawowy warunek, jakim jest powstanie zysku. Jest to więc pierwsza podstawa, z której można wyprowadzić wniosek o roszczeniowym charakterze omawianej prowizji. Drugą podstawę uzasadniającą powyższy wniosek stwarza redakcja przepisów rozporządzenia, zwłaszcza interesującego nas w sprawie § 4, dotyczącego prowizji dla członków rady pracowniczej i jej przewodniczącego. Przepis ten, przewidując ustalenie łącznej kwoty prowizji w określonej wysokości, używa kategorycznego wyrażenia "łączną kwotę prowizji... ustala się" (ust. 1), podobnie jak stanowiąc o podziale kwoty prowizji pomiędzy członków rady pracowniczej posługuje się nie mniej kategorycznym zwrotem "podziału... dokonuje" (ust. 2). Gdyby prowizja od zysku miała charakter nagrody, użycie przytoczonych wyrażeń nie byłoby potrzebne, zaś sama konstrukcja prawna całego rozporządzenia byłaby inna. Wreszcie rozważenie treści § 7 cyt. rozporządzenia prowadzi do wniosku, że przyjęło ono jako zasadę uprawnienie do prowizji w pełnej wysokości, gdyż możność jej obniżenia została ograniczona "do przypadku, gdy osoba uprawniona pełniła funkcję... przez część okresu, za który przysługuje prowizja". Jednakże i w takiej sytuacji ustalenie wysokości prowizji następuje "w stopniu proporcjonalnym do okresu pełnienia funkcji". Powyższa regulacja oznacza w istocie rzeczy eliminację elementów ocennych, wprowadza kryterium sprawdzalne i tym samym przeczy uznaniowemu charakterowi omawianej prowizji. Poza tym § 7 cyt. rozporządzenia, tak zresztą jak i § 1 ust. 1 tegoż rozporządzenia, wywodzi wprost uprawnienie do prowizji z faktu pełnienia określonej funkcji i nie zawiera wyrażeń i sformułowań, które mogłyby wskazywać na uznaniowy charakter tego świadczenia (np. "może").Przytoczone wyżej argumenty stanowią częściowo odpowiedź na wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, ale nie wyczerpują całości zagadnienia, którym - oprócz charakteru prowizji - jest także zakres uprawnień ogólnego zebrania załogi (delegatów) w przedmiocie określenia wysokości prowizji i kwestia, czy ogólne zebranie załogi (delegatów) może w ogóle odmówić jej przyznania członkom rady pracowniczej, w tym także przewodniczącemu. Wymaga to analizy i rozważenia całości przepisów powołanego już uprzednio rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie zasad przyznawania prowizji od zysku przedsiębiorstwa państwowego za rok 1990 (Dz. U. Nr 12, poz. 48).Z § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia wynika, że prowizję roczną dla dyrektora ustala się od sumy zysku bilansowego przy zastosowaniu przewidzianego w tabeli wskaźnika procentowego. Nie ulega więc wątpliwości, że prowizja dyrektora jest w tym sensie wielkością stałą. Jeżeli bowiem przedsiębiorstwo osiągnęło określony zysk bilansowy to zastosowanie określonego ściśle wskaźnika (z tabeli) prowadzi do ustalenia kwoty prowizji rocznej dyrektora. Natomiast z § 3 i 4 cyt. rozporządzenia, dotyczącego pozostałych osób uprawnionych do prowizji, wynika wprost tylko to, że wysokość prowizji dla zastępców dyrektora, głównego księgowego, osób zatrudnionych na stanowiskach kierowniczych (umownie nazwanych pierwszą grupą uprawnionych) oraz członków rady pracowniczej (druga grupa uprawnionych) jest zależna od wysokości prowizji dyrektora. Zależność ta jest podwójna. Po pierwsze - łączna kwota prowizji dla pierwszej grupy osób uprawnionych (§ 3 ust. 1) nie może przekraczać 200% kwoty prowizji dyrektora, a dla drugiej grupy uprawnionych (§ 4 ust. 1) - 400% tej prowizji. Po wtóre - najwyższa indywidualna prowizja dla pierwszej grupy uprawnionych nie może przekroczyć 50% kwoty prowizji dyrektora (§ 3 ust. 2), a gdy chodzi o drugą grupę, to indywidualna prowizja przewodniczącego rady pracowniczej nie może być wyższa niż 50% kwoty prowizji dyrektora, zaś członków tej rady - nie wyższa niż 25% (§ 4 ust. 2).Takie ujęcie zagadnienia, a zwłaszcza określenie, że prowizję "ustala się w wysokości do" oraz że prowizja "nie może przekroczyć..." określonego progu, może nasuwać wniosek, że jest to świadczenie, którego wysokość ustala dyrektor przedsiębiorstwa lub ogólne zebranie załogi (delegatów), a w konsekwencji, iż wysokość prowizji ma charakter uznaniowy. Jest to jednak wniosek nietrafny.Przede wszystkim z przepisów rozporządzenia i jego celu nie wynika tak daleko idące zróżnicowanie sytuacji prawnej dyrektora i pozostałych osób uprawnionych do prowizji, które usprawiedliwiałoby pogląd, że dyrektor ma prawo do prowizji od zysku ustalone automatycznie, to znaczy także bez jakichkolwiek ograniczeń co do zasady i wysokości, natomiast prawo pozostałych osób uzależnione jest od woli dyrektora lub ogólnego zebrania załogi (delegatów), zarówno co do zasady, jak i co do wysokości. Rozporządzenie nie przewiduje - poza osiągnięciem zysku - żadnych innych warunków nabycia prawa do prowizji przez osoby wymienione w rozporządzeniu, a także nie przewiduje - poza sytuacją określoną w § 7 - żadnych okoliczności powodujących obniżenie prowizji. A zatem § 4 cyt. rozporządzenia należy rozumieć w ten sposób, że przewodniczący rady pracowniczej ma prawo do prowizji w wysokości 50% kwoty prowizji dyrektora, zaś członkowie tej rady - w wysokości 25% tej prowizji każdy z nich (ust. 2), jeżeli tak ustalone kwoty nie przekroczą kwoty odpowiadającej 400% kwoty prowizji dyrektora (ust. 1). Nie bez powodu bowiem § 4 ust. 1 (podobnie, jak i § 3 ust. 1 w odniesieniu do pierwszej grupy uprawnionych) używa zwrotu "łączną kwotę prowizji dla członków rady pracowniczej ustala się...", który oznacza, że wyłączona jest swoboda ogólnego zebrania załogi lub innego organu przedsiębiorstwa w określeniu kwoty prowizji podlegającej podziałowi.Trzeba podzielić pogląd Sądu Wojewódzkiego, że zawarty w § 4 ust. 1 (jak również § 3 ust. 1) cyt. rozporządzenia zwrot "w wysokości do 400%" (a nie zwrot "w wysokości 400%") może nasuwać poważne wątpliwości interpretacyjne, lecz posłużenie się nim należy tłumaczyć następująco. Rady pracownicze, zgodnie z przyzwoleniem zawartym w art. 13 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.), mogą mieć różną liczebność. Jeśli więc ustawodawca użyłby zwrotu "w wysokości 400%" i nie określił pułapu indywidualnej prowizji jako 50% i 25% kwoty prowizji dyrektora, to w tych przedsiębiorstwach, w których rada pracownicza jest nieliczna, doszłoby do rozdysponowania całych 400%, niezależnie od tego, ile wyniosła prowizja dyrektora. Natomiast gdyby nie było maksymalnej kwoty zysku bilansowego (do 400%) przeznaczonej dla przewodniczącego i członków rady pracowniczej (tak zresztą jak 200% dla zastępców dyrektora, głównego księgowego i osób zatrudnionych na stanowiskach równorzędnych), to przy dużej liczebnie radzie pracowniczej mogłoby dojść do wypłacenia jej członkom kwot nie mających uzasadnienia w zysku i przekreślających sens rozporządzenia.W świetle zatem przytoczonych rozważań można sformułować tezę, że skoro z przepisów rozporządzenia nie wynika ani uprzywilejowanie dyrektora lub poszczególnych osób uprawnionych do prowizji, ani też nie wynikają jakiekolwiek kryteria podziału prowizji, to wówczas, gdy wystarcza zysku (bez przekroczenia 400% prowizji dyrektora), podział powinien nastąpić według zasady: 50% zysku na indywidualną prowizję dla przewodniczącego rady pracowniczej i po 25% zysku na prowizje dla członków tej rady. Z tych samych względów (brak uprzywilejowania i brak ustawowych kryteriów podziału) należy przyjąć, że gdy nie wystarcza zysku na zapewnienie prowizji przewodniczącemu w wysokości 50% kwoty prowizji dyrektora i członkom w wysokości po 25%, podział prowizji powinien nastąpić z uwzględnieniem proporcji 50% i 25% w stosunku do zysku podlegającego podziałowi.Pozostaje jeszcze do rozważenia sprawa uprawnień ogólnego zebrania załogi (delegatów) do ustalenia odmiennych zasad ustalenia prowizji niż te, które zostały omówione i które wynikają z § 4 rozporządzenia.Paragraf 5 cyt. rozporządzenia stanowi, że ogólne zebranie załogi (delegatów) może ustalić odmienne od wynikających z § 3 i 4 zasady ustalania prowizji, w ramach łącznych kwot prowizji określonych w tych przepisach. Z powyższego uregulowania wynika więc niewątpliwie tylko to, że ogólne zebranie, ustalając odmienne zasady, nie może przekroczyć łącznych kwot prowizji wynoszących 400% dla członków rady pracowniczej i 200% dla pozostałych osób uprawnionych do prowizji. Z § 7 rozporządzenia wynika ponadto, że gdy osoba uprawniona do prowizji pełni funkcję przez część okresu, za który przysługuje prowizja, kwotę prowizji ustala się w stopniu proporcjonalnym do okresu pełnienia funkcji.Dosłowne brzmienie przytoczonych przepisów upoważniałoby zatem do wniosku, że "odmienne zasady" nie dotyczą tylko możliwości przekroczenia górnej granicy łącznych kwot prowizji oraz możliwości pominięcia takiej sytuacji, gdy osoba uprawniona do prowizji pełniła funkcję tylko przez część okresu, za który przysługuje prowizja, a zatem, że poza tymi ograniczeniami ogólne zebranie załogi (delegatów) ma swobodę w kształtowaniu zasad ustalania prowizji i może to uczynić także na niekorzyść pracowników, wbrew regułom wynikającym z § 3 i 4.Wniosek taki nie jest jednak uzasadniony.Przede wszystkim, gdyby opowiedzieć się za dopuszczalnością powyższego uprawnienia, należałoby znaleźć argumenty prawne przemawiające za wyłączeniem tych "odmiennych zasad" w stosunku do dyrektora przedsiębiorstwa. Tymczasem nie można przecież pominąć tego, że zarówno art. 398 powołanej uprzednio ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 marca 1990 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 99), jak i § 1 cyt. rozporządzenia nie czynią żadnych rozróżnień w uprawnieniach do prowizji dyrektora i pozostałych osób. Także § 7 rozporządzenia nakazujący ustalenie mniejszej kwoty prowizji w razie niepełnienia funkcji przez cały okres, za który przysługuje prowizja, odnosi się do dyrektora.Inną okolicznością przemawiającą za niedopuszczalnością przyjęcia omawianego uprawnienia jest funkcja ochronna prawa pracy, wyrażająca się w zakazie pogorszenia sytuacji prawnej pracowników w stosunku do tej, jaka wynika z przepisów prawa pracy (art. 18 § 2 k.p.). Gdyby bowiem uznać, że ogólne zebranie załogi (delegatów) jest uprawnione do ustalenia "odmiennych zasad" ustalania prowizji, to byłoby to przyzwoleniem także na takie zasady, według których pracownik - członek rady pracowniczej lub inne uprawnione osoby nie mają w ogóle prawa do prowizji. Takiego zaś zamiaru nie można przypisać ustawodawcy.Wreszcie gdyby przyjąć, że z § 5 rozporządzenia wynika dla ogólnego zebrania prawo do ustalenia "odmiennych zasad" od przewidzianych w § 3 i 4, to trzeba by stwierdzić, że ustawodawca ustanowił prawo do prowizji nie zapewniając gwarancji jego realizacji, gdyż od woli ogólnego zebrania załogi (delegatów) zależałoby, czy osoby uprawnione otrzymają w ogóle prowizję, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości. Taki zaś pogląd jest nieuzasadniony.Z wcześniejszych rozważań wynika, że w przedsiębiorstwach o dobrej kondycji finansowej, jak również mających nieliczną radę pracowniczą, może istnieć nadwyżka zysku bilansowego wskutek różnicy między sumą najwyższych indywidualnych prowizji a wysokością łącznych kwot prowizji (200% i 400%). Ta właśnie nie wykorzystana na indywidualne prowizje kwota może być przedmiotem decyzji ogólnego zebrania w ramach uprawnienia do ustalenia "odmiennych zasad", określonego w § 5 rozporządzenia. W związku z tym § 5 należy interpretować w ten sposób, że uprawnienie ogólnego zebrania załogi (delegatów) nie może ani ograniczyć, ani odebrać członkom rady pracowniczej (przewodniczącemu) prawa do prowizji, a odmienne zasady - uwzględniające warunki określone w § 4 ust. 1 i § 7 - mogą dotyczyć nie wykorzystanej kwoty zysku bilansowego (nadwyżki).Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.