I UK 296/15

Sygn. akt I UK 296/15 POSTANOWIENIE Dnia 24 maja 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Piotr Prusinowski w sprawie z odwołania K. M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C. o prawo do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 maja 2016 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 26 marca 2015 r., sygn. akt III AUa […], I odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, II zasądza od K. M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z dnia 26 marca 2015 r. zmienił wyrok Sadu Okręgowego w K. z dnia 6 lutego 2014 r. i oddalił odwołanie K. M. Postępowanie uruchomił ubezpieczony składając do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o przyznanie prawa do emerytury z uwagi na wykonywanie pracy w szczególnych warunkach. Decyzją z dnia 2 sierpnia 2013 r. organ rentowy odmówił prawa do świadczenia. Sąd Okręgowy zmienił decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury. W sprawie nie było sporne, że wnioskodawca spełnił przesłanki warunkujące prawo do emerytury, z wyjątkiem 2 wymaganego stażu pracy w szczególnych warunkach (w tym zakresie organ rentowy uznał jedynie 14 lat, 2 miesiące i 17 dni, nie uwzględnił natomiast okresu pracy od 1 maja 1971 r. do 19 lipca 1971 r., mimo przedstawienia świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych oraz okresu pracy w WSS „S.” od 1 stycznia 1976 r. do 31 lipca 1985 r. w związku z brakiem stosownego świadectwa). Sąd pierwszej instancji ustalił, że w pierwszym spornym okresie pracy wnioskodawca był zatrudniony w P. […] jako wydawca paliw w magazynie paliw. W drugim okresie skarżący pracował jako elektromechanik w brygadzie remontowej. Sąd przyjął na podstawie zeznań świadków, że ubezpieczony zajmował się usuwaniem awarii sprzętu znajdującego się w jednostkach należących do „S.”, naprawiał rozdzielnie elektryczne, zajmował się instalacjami elektrycznymi we wszystkich obiektach. Jego stałe miejsce pracy ubezpieczonego znajdowało się w warsztacie, gdzie była również rozdzielnia elektryczna, którą obsługiwał. Ubezpieczony wyjaśnił, że zajmował się przez wiele miesięcy utrzymaniem ruchu wszystkich urządzeń elektrycznych w hotelu „M.” w K.. W ocenie Sądu pierwszej instancji rodzaj wykonywanej pracy upoważniał do traktowania jej jako wykonywanej w szczególnych warunkach. Sąd drugiej instancji uzupełnił postepowanie dowodowe i przesłuchał wnioskodawcę. Z jego wypowiedzi wynikało, że miał pod opieką budynek przy ulicy w K. oraz pracował na ulicy K. w budynku administracyjnym, na ulicy D. w laboratorium. Podał, że w piwnicy na ulicy D. był przekształtnik ze średniego napięcia na niskie, dwie podstacje rozdzielcze, urządzenia klimatyzacji nawiewowej, kotłownia wysokiego ciśnienia na kuchnie i cały budynek oraz zestaw przepompowni wodnej. Ubezpieczony zeznał, że posiadał uprawnienia SEP. Sąd Apelacyjny uznał apelację organu rentowego za zasadną. Nie podzielił stanowiska, że w trakcie zatrudnienia w WSS „S.” ubezpieczony wykonywał pracę w warunkach szczególnych, tj. pracę wymienioną w Dziale II rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., tj. prace w energetyce - prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych. W jego ocenie konkluzja ta wynika również z zeznań świadków. Świadek S. B. zeznała jedynie, że ubezpieczony pracował w warsztacie elektromechanicznym, zajmował się naprawą 3 i czyszczeniem różnych urządzeń. Z kolei świadek T. B. podał, że ubezpieczony usuwał awarię rozdzielni - tablicy rozdzielczej w dziale reklamy. Zeznał, że nie wie, czy ubezpieczony brał udział w montażu tej rozdzielni. Natomiast świadek Z. M. zeznał, że razem z ubezpieczonym był wzywany do usuwania awarii elektrycznych w piekarniach, sklepach, domach mieszkalnych. Podał, że ubezpieczony naprawiał również chłodnie, wymieniał agregaty, pracował także w budynku przy ulicy D., gdzie w piwnicy znajdowała się rozdzielnia - tablica rozdzielcza. W rezultacie Sąd drugiej instancji konkludował, że przedstawiony przez świadków zakres obowiązków ubezpieczonego wskazuje, iż bezzasadnie Sąd pierwszej instancji zakwalifikował pracę odwołującego jako pracę przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektromagnetycznych i cieplnych. Sąd przyznał, że ubezpieczony posiadał uprawnienia SEP-owskie, był wykwalifikowanym elektrykiem, ale praca w WSS „S.” wymagała od niego pracy przy różnych urządzeniach małego i średniego napięcia, a w warsztacie, który mieścił się w K. na ulicy D. w budynku restauracji „M.” i siedzibie zarządu WSS „S.” pracował przy naprawie i czyszczeniu różnych urządzeń elektromechanicznych, w tym m.in. chłodni, czy agregatów. A zatem, nie przy wysokim napięciu w energetyce. Sąd drugiej instancji odwołał się do poglądu wyrażonego w wyroku z dnia 16 czerwca 2009 r., sygn. akt I UK 24/09, LEX nr 518067, zgodnie z którym „nie jest uzasadnione zaliczanie do prac szkodliwych w „energetyce”, w rozumieniu rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), wszystkich prac związanych z montowaniem oraz eksploatacją wszelkich instalacji i urządzeń elektrycznych ”. W kontekście tego stanowiska przypomniał, że ubezpieczony wykonywał prace zlecone przez WSS „S.” na terenie piekarni, sklepów i domów mieszkalnych. Fakt, że w pomieszczeniu, w którym pracował ubezpieczony znajdowała się rozdzielnia, nie kwalifikuje pracy w spornym okresie jako pracy w zakładzie zajmującym się wytwarzaniem i przesyłaniem energii elektrycznej i cieplnej. Kontynuując wywód, Sąd drugiej instancji poruszył jeszcze jedną kwestię. Podkreślił, w świetle przepisów wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników 4 zatrudnionych szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wyodrębnienie poszczególnych prac ma charakter stanowiskowo-branżowy. Pod pozycjami zamieszczonymi w kolejnych działach wykazu wymieniono bowiem konkretne stanowiska przypisane danym branżom, uznając je za prace w szczególnych warunkach uprawniające do niższego wieku emerytalnego. Taki sposób kwalifikacji prawnej tychże prac nie jest dziełem przypadku. Specyfika poszczególnych gałęzi przemysłu determinuje bowiem charakter świadczonych w nich prac i warunki, w jakich są one wykonywane, ich uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia. Nie można zatem swobodnie, czy wręcz dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały one przypisane w tym akcie prawnym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638). Skargę kasacyjna złożył wnioskodawca. W ramach podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego podniósł zarzut naruszenia § 2 ust. 1 i § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w związku z Działem II załącznika do Rozporządzenia, stanowiącego wykaz A w związku z art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy tej ustawy przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zatrudnienie w charakterze elektromechanika w WSS S. nie stanowi pracy w warunkach szczególnych określonej w Dziale II wykazu A, z uwagi na to, że wykaz prac określonych w załączniku A do Rozporządzenia ma charakter stanowiskowo - branżowy, a ponadto praca w energetyce oznacza tylko prace w szczególnych warunkach przy wysokim napięciu przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektromagnetycznych i cieplnych, świadczone przez pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach zajmujących się przetwarzaniem, wytwarzaniem i przesyłaniem energii elektrycznej i cieplnej. Dodatkowo ubezpieczony oparł się na podstawach naruszenia przepisów postępowania (art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ubezpieczony wskazał na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 5 k.p.c.) dotyczące w szczególności pojęcia i branżowo-stanowiskowego charakteru pracy w warunkach szczególnych oraz kryteriów uznania wykonywanej pracy za pracę w warunkach szczególnych. Dopatrzył się również potrzeby wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Podkreślił, że wskazane przesłanki uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania występują kumulatywnie. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania stwierdził, że rozważenia wymaga kwestia, czy w przypadku prac w szczególnych warunkach określonych w Rozporządzeniu w załączniku w wykazie A należy uznać, że w każdym przypadku nieodzowny jest branżowo-stanowiskowy charakter tej pracy i jej wykonywanie w przedsiębiorstwie należącym do konkretnej branży, czy też wykładając wskazane przepisy należy kłaść nacisk na to, czy ubezpieczony wykonuje rodzaj pracy określony przepisami wykazu A niezależnie od tego w jakiej branży jest wykonywana, o ile jest ona w tym samym stopniu uciążliwa i szkodliwa dla zdrowia, co praca wykonywana w branży, do której odnosi się rozporządzenie. Stwierdził też, że istotne zagadnienie prawne skupia się wokół przypadku pracy w szczególnych warunkach w energetyce i sposobu wykładni tego pojęcia. Nie wydaje się zasadne interpretowanie tego zwrotu w sposób wskazujący na konieczność wykonywania danego rodzaju pracy (praca przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych) jedynie w przedsiębiorstwie energetycznym. Należałoby wykładać przepisy w ten sposób, iż odnosi się on przede wszystkim do rodzaju wykonywanej pracy i jej uciążliwości dla zdrowia. W ocenie skarżącego rozstrzygnięcie tego istotnego zagadnienia prawnego przez Sąd Najwyższy przysłuży się rozwojowi porządku prawnego i praktyce sądowej, z uwagi na to, że wskazane zagadnienie nie zostało do tej pory dostatecznie wyjaśnione, a w orzecznictwie występują w tym zakresie rozbieżności. Odnosząc się do drugiej przyczyny uzasadniającej przyjęcie skargi wnioskodawca wskazał, że rozbieżności w orzecznictwie wiążą się z kwestią, czy przepisy rozporządzenia obejmują swoim zakresem jedynie sytuacje, w których ubezpieczony wykonywał pracę na danym stanowisku w zakładzie pracy z 6 konkretnej branży, do której odnosi się załącznik do rozporządzenia (na tę okoliczność wskazał na liczne orzeczenia Sądu Najwyższego). Wnioskodawca stwierdził, że szczególnie rozbieżności w orzecznictwie pojawiły się na gruncie działu II wykazu A załącznika do Rozporządzenia tj. pracy w energetyce. W jednym z wyroków Sąd Najwyższy wskazał, że branżowy charakter pracy w energetyce ma znaczenie decydujące i należy go rozumieć ściśle (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2014 r., I UK 384/13, LEX nr 1466626). W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy na przykładzie pracy elektromontera w przedsiębiorstwie budowlanym, podał, że nie należy nadawać branżowo-stanowiskowemu charakterowi pracy w szczególnych warunkach przymiotu zasady absolutnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2015 r., I UK 279/14, LEX nr 1678957). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie podlega przyjęciu do rozpoznania. Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał zagadnienie prawne podnoszone przez wnioskodawcę. Wyinterpretowano zasadę, zgodnie z którą w świetle przepisów wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia, wyodrębnienie poszczególnych prac ma charakter stanowiskowo-branżowy. Pod pozycjami zamieszczonymi w kolejnych działach wykazu wymieniono bowiem konkretne stanowiska przypisane danym branżom, uznając je za prace w szczególnych warunkach uprawniające do niższego wieku emerytalnego. Przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w szczególnych warunkach. Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i uciążliwości w oddzielnych działów oraz poszczególnych stanowisk w ramach gałęzi gospodarki nie jest przypadkowe, gdyż należy przyjąć, że konkretne stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest umiejscowione. Konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698 i I UK 7 24/09, LEX nr 518067; z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638 a także z dnia 14 marca 2013 r., I UK 547/12, OSNP 2014 nr 1, poz. 11). Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi przemysłu ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały przypisane w tym akcie prawnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652). W orzecznictwie wskazano jednak, że powyższa reguła doznaje ograniczeń. W wyroku z dnia 6 lutego 2014 r., I UK 314/13, LEX nr 1439383, Sąd Najwyższy uznał, że za wykonaną w warunkach szczególnych należy uznać również pracę przyporządkowaną w załączniku A do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. do innego działu przemysłu niż ten, w którym jest świadczona, jeżeli stopień szkodliwości lub uciążliwości tego rodzaju pracy nie wykazuje żadnych różnic w zależności od branży, w której pracownik jest zatrudniony (por. także wyroki z dnia 25 marca 2014 r., I UK 337/13, LEX nr 1458817; z dnia 13 sierpnia 2015 r., II UK 298/14, LEX nr 1797093). Przeprowadzona analiza uświadamia, że zagadnienie, które chce wyjaśniać ubezpieczony jest jednolicie postrzegane w orzecznictwie. Starania interpretacyjne Sądu Najwyższego doprowadziły do ujawnienia zasady, a także wykreowały wyjątek od niej. Trudno w tych okolicznościach zatem twierdzić, że podniesione w skardze kasacyjnej zagadnienie ma charakter istotny w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., czyli wymaga zajęcia stanowiska przez najwyższą instancję sądową. Biorąc pod uwagę funkcje stawiane skardze kasacyjnej, a przede wszystkim zdominowanie jej roli interesem publicznym, przejawiające się w przypadku przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. w dążeniu do wyjaśnienia nowych albo kontrowersyjnych instytucji prawnych, zrozumiałe staje się, że Sąd Najwyższy nie powinien przyjmować do rozpoznania skargi kasacyjnej poddającej pod rozwagę zagadnienie prawne, w sytuacji, gdy zostało ono w orzecznictwie wyczerpująco i jednolicie wyjaśnione. W takim przypadku zagadnienie prawne nie charakteryzuje się „istotnością”, czyli nie jest doniosłe dla praktyki stosowania prawa, jak również nie wypływa na rozwój określonych instytucji prawnych. 8 Po nakreśleniu linii orzeczniczej, wskazującej na branżowo-stanowiskowy charakter wykazu A, a jednocześnie dopuszczającej wyjątki od tego spojrzenia, jasne stają się różnice argumentacyjne, na które powołuje się wnioskodawca. W formule tej mieści się stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 kwietnia 2014 r., I UK 384/13 (LEX nr 1466626), zgodnie z którym energetyka, to gałąź przemysłu zajmująca się wytwarzaniem (przetwarzaniem) energii elektrycznej oraz cieplnej i dostarczaniem jej odbiorcom. Nie jest więc uzasadnione zaliczanie do prac szkodliwych w „energetyce” wszystkich prac związanych z montowaniem oraz eksploatacją wszelkich instalacji i urządzeń elektrycznych. Wówczas wykonywanie tak szeroko rozumianego rodzaju prac czyniłoby bezprzedmiotowymi granice pojęcia „energetyka” z działu II i przenosiłoby wcześniejsze uprawnienia emerytalne na różne roboty elektryczne nienależące do „energetyki” (zob. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067 i z dnia 24 czerwca 2015 r., I UK 359/14, LEX nr 1771086). Z powyższym zapatrywaniem nie kłóci się stanowisko, wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2015 r. wydanym w sprawie o sygn. akt I UK 279/14, LEX nr 1678957, w którym dopuszczono możliwość uznania za pracę w szczególnych warunkach czynności wykonywane w innym dziale przemysłu niż w energetyce, jednakże pod warunkiem, że ubezpieczony, pracując w innym dziale przemysłu, w ramach swoich obowiązków stale i w pełnym wymiarze czasu pracy był narażony na działanie tych samych szkodliwych czynników, na które narażeni byli pracownicy przemysłu energetycznego, w ramach którego to działu tego rodzaju prace elektromonterskie zaliczane są do pracy w szczególnych warunkach. Mając na uwadze przedstawione rozważania, okazuje się, że rozbieżność w orzecznictwie, na która powołuje się skarżący, ma charakter pozorny. W wypracowanym przez Sąd Najwyższy wzorcu interpretacyjnym na sądzie rozpoznawczym spoczywa obowiązek przesądzenia, czy w konkretnych warunkach, w jakich praca była wykonywana, należy kierować się wskazówka branżowo-stanowiskową, czy też uzasadniają one zignorowanie schematyzmu, na którym oparto wykaz A stanowiący załącznik do rozporządzenia. Kierowanie się wyjątkiem możliwe jest jedynie wówczas, gdy zatrudniony wykonywał pracę stale i 9 w pełnym wymiarze czasu w warunkach narażających go na działanie zbliżonych czynników szkodliwych. Dlatego zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto kierując się regułą z art. 98 § 1 k.p.c. i art. 99 k.p.c.