I USKP 114/21/1

Sygn. akt I USKP 114/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 listopada 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Halina Kiryło (przewodniczący) SSN Bohdan Bieniek SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca) w sprawie z odwołania M. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Nowym Sączu o ustalenie kapitału początkowego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 9 listopada 2022 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 12 marca 2020 r., sygn. akt III AUa 1691/19, uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1., w części dotyczącej zaliczenia do kapitału początkowego odwołującego się okresu jego zatrudnienia od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 2 Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 12 marca 2020 r., wydanym na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Nowym Sączu od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 5 czerwca 2017 r., zmienił częściowo zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie w zakresie zaliczenia do kapitału początkowego ubezpieczonego M. K. okresów jego zatrudnienia od dnia 10 stycznia 1995 r. do dnia 1 maja 1996 r. i od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 5 czerwca 2017 r. zmienił decyzję organu rentowego z dnia 17 maja 2016 r. w ten sposób, że zaliczył do kapitału początkowego ubezpieczonego okresy jego zatrudnienia w Czechosłowackiej Republice Socjalistycznej od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. i w Republice Czeskiej od dnia 10 stycznia 1995 r. do dnia 1 maja 1996 r. oraz od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. jako okresy składkowe. Swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji oparł na podstawie art. 173 ust. 1, art. 174 ust. 1 i 2, art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c i art. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.; dalej jako ustawa emerytalna) oraz na podstawie przepisów umowy z dnia 5 kwietnia 1948 r. zawartej między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Czechosłowacką (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 34 ze zm.), w której art. 14 ust. 1 postanowiono o wzajemnym zaliczaniu do ogólnego stażu pracy okresów zatrudnienia w każdym z obu tych państw. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 25 października 2017 r. oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji, dodatkowo powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego pozwalające uwzględniać przy ustalaniu kapitału początkowego okresów zatrudnienia w Czechosłowacji w wyniku skierowania do pracy na podstawie umowy z dnia 17 lipca 1972 r. zawartej między Rzeczpospolitą Polska a Republiką Czechosłowacką o współpracy w zakresie zatrudnienia obywateli O Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w uspołecznionych przedsiębiorstwach gospodarczych Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 17 lipca 2019 r., w wyniku rozpoznania skargi 3 kasacyjnej organu rentowego wniesionej od wyroku z dnia 25 października 2017 r., uchylił jednak ten wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy w motywach swego rozstrzygnięcia stwierdził błąd popełniony przez Sąd Apelacyjny, polegający na powoływaniu się przez ten Sąd na regulację art. 8 ustawy emerytalnej, podczas gdy wymienione w art. 174 ust. 2 tej ustawy okresy ubezpieczenia me obejmują okresów ubezpieczenia za granicą, regulowanego umowami międzynarodowymi. Okresy niewymienione w art. 174 ust. 2 ustawy nie są więc uwzględniane w wyliczaniu kapitału początkowego, w związku z czym uwzględnia się tylko okresy zatrudnienia za granicą wymienione w art. 6 ust. 2 pkt b i c. Z kolei w art. 6 ustawy emerytalnej jako okresy pracy za granicą uwzględniane w wyliczeniu kapitału początkowego wymienione zostały tylko dwa okresy przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. - okresy pracy w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i zakładach, do których pracownicy zostali skierowani w ramach współpracy międzynarodowej lub w których obywatele polscy byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz polskich oraz obywateli polskich za granicą - u innych pracodawców zagranicznych, jeżeli w okresie pracy za granicą były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Sąd Najwyższy uznał przy tym, że praca obywateli polskich za granicą, objęta takimi umowami, uwzględniana jest przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń, także przez wyliczenie kapitału początkowego bez względu na opłacanie składek na ubezpieczenie. Po dniu 15 listopada 1991 r. znaczenie przy ustalaniu kapitału początkowego miało z kolei już tylko zatrudnienie, które obywatele podejmowali w drodze bezpośrednich uzgodnień i umów zawieranych z pracodawcami zagranicznymi, z tytułu którego składki mogły być dobrowolnie wnoszone do polskiej instytucji ubezpieczeniowej na podstawie art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu. Sąd Najwyższy stwierdził zatem, iż będzie wymagało rozważenia, czy zatrudnienie ubezpieczonego przed dniem 15 listopada 1991 r. odbywało się na podstawie skierowania w ramach współpracy międzynarodowej lub zatrudnienia za zgodą władz polskich. Sąd drugiej instancji, rozpoznając ponownie apelację organu rentowego, przypomniał, że ubezpieczony domagał się w odwołaniu od kontrolowanej decyzji 4 organu rentowego zaliczenia do stażu pracy, od którego zależy wyliczenie wysokości kapitału początkowego, okresów zatrudnienia w Czechosłowacji, a następnie w Czechach, w okresie od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r., od dnia 10 stycznia 1995 r. do dnia 1 maja 1996 r. oraz od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. Sąd pierwszej instancji zaliczył zaś wszystkie te okresy, nakazując wziąć je po uwagę przy wyliczaniu kapitału początkowego i powołując się - między innymi - na regulację art. 8 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz przy obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe. Umknęło jednak uwadze Sądu Okręgowego - na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy – że art. 8 ustawy nie został wymieniony w art. 174 ust. 2, który określa podstawę prawną zaliczania okresów składkowych i nieskładkowych przy ustalaniu kapitału początkowego, przebytych przed dniem wejścia w życie ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 1999 r. Natomiast art. 174 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej wymienia wszystkie okresy składkowe możliwe do uwzględnienia, przewidziane w art. 6 ustawy i to w tym właśnie przepisie należy poszukiwać wskazań do zaliczenia ubezpieczonemu spornych okresów przy wyliczaniu kapitału początkowego. W kontrolowanej sprawie mogły zatem zostać uwzględnione jedynie okresy przewidziane w art. 6 ust. 2, to jest przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r., a konkretnie wymienione w podpunktach c i d, w czasie od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę, że ubezpieczony nie starał się wykazywać istnienia sytuacji przewidzianej w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d, to jest pracy u pracodawcy zagranicznego, który w okresie pracy za granicą opłacałby za niego składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Ubezpieczony wykazywał natomiast, że jego praca za granicą odbywała się w ramach skierowania objętego współpracą międzynarodową za zgodą właściwych władz polskich. W odwołaniu od kontrolowanej decyzji twierdził, że okresy pracy w Czechosłowacji odbywały się po rekrutacji i uzyskaniu pozwolenia na pracę wydanego przez Wydział Zatrudnienia Urzędu Wojewódzkiego w K. - na podstawie obowiązującej umowy międzynarodowej. Obowiązywała zaś wówczas umowa z dnia 17 lipca 1972 r. zawarta między Rzeczpospolitą Polska a Republiką Czechosłowacką o współpracy w zakresie zatrudnienia obywateli Polskiej 5 Rzeczpospolitej Ludowej w uspołecznionych przedsiębiorstwach gospodarczych Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej. Wprawdzie nie zachowała się dokumentacja źródłowa w Urzędzie Wojewódzkim w K. w zakresie udzielanych pozwoleń na pracę, jednak Sąd pierwszej instancji przyjął za wykazane istnienie zatrudnienia ubezpieczonego w spornym okresie w takim reżimie, zwracając uwagę na wysoce mało prawdopodobny kilkukrotny wyjazd z kraju w celach zarobkowych bez jakiejkolwiek zgody władzy miejscowej. Sąd drugiej instancji zaakceptował z kolei ten pogląd i zwrócił uwagę, że organ rentowy ze swej strony nie przedstawił żadnych kontrargumentów na wykazanie tezy przeciwnej w sytuacji, gdy - jako strona postępowania - miał obowiązek dowodzenia faktów, z których zamierzał wywieść dla siebie korzystne skutki prawne. W opisanej sytuacji Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym istniały podstawy do zaliczenia ubezpieczonemu do stażu pracy okresu, od którego zależy wyliczenie kapitału początkowego, przypadającego w czasie od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. Z uwagi na to, że brak było podstaw prawnych do uwzględnienia okresów: od dnia 10 stycznia 1995 r. do dnia 1 maja 1996 r. oraz od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r., Sąd Apelacyjny w tym zakresie zmienił natomiast częściowo wyrok Sądu Okręgowego i orzekł na podstawie treści art. 386 § 1 k.p.c. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Nowym Sączu wniósł do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 12 marca 2020 r., zaskarżając ten wyrok w części, to jest w punkcie 1., zmieniającym częściowo zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że Sąd drugiej instancji oddalił odwołanie jedynie w zakresie zaliczenia do kapitału początkowego ubezpieczonego okresów zatrudnienia od dnia 10 stycznia 1995 r. do dnia 1 maja 1996 r. i od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 1998 r., podczas gdy odwołanie to winno być oddalone także co do okresu zatrudnienia od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. W podstawach zaskarżenia skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest: 1. art. 10 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów 6 zabezpieczenia społecznego (jednolity tekst w języku polskim: specjalne wydanie Dz. Urz. UE dział 05, tom 5, str. 72 i nast. ze zm. ), przez jego niezastosowanie i uwzględnienie - przy ustalaniu stażu ubezpieczeniowego do obliczenia wartości kapitału początkowego, który po zwaloryzowaniu wszedł do podstawy obliczenia emerytury - tego samego okresu składkowego z tytułu ubezpieczenia obowiązkowego od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. w sytuacji, gdy ubezpieczony z dniem 24 sierpnia 2016 r. nabył prawo do polskiej emerytury „z urzędu” na podstawie art. 24a ust. 1 w związku z art. 24 ustawy emerytalnej, a powyższy okres czeska instytucja ubezpieczeniowa potwierdziła jako okres ubezpieczenia czeskiego oraz tamtejsza zagraniczna instytucja właściwa przyznała i wypłaca ubezpieczonemu czeską rentę inwalidzką, skutkiem czego doszło do naruszenia ustanowionej w art. 10 rozporządzenia nr 883/2004 zasady zakazującej kumulacji świadczeń z tytułu jednego i tego samego okresu ubezpieczenia (tj. niewypłacania świadczeń z systemów dwóch państw członkowskich UE/EFTA za jeden i ten sam okres ubezpieczenia); 2. art. 1 ust. 2 umowy pomiędzy Rzecząpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką o ubezpieczeniu społecznym, podpisanej w Warszawie w dniu 5 kwietnia 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 34) oraz art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c) i art. 174 ust. 1 i 2 w zw. z art. 25 ust. 1 ustawy emerytalnej, przez niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że ubezpieczony w okresie od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r., gdy był zatrudniony w byłej Czechosłowacji, podlegał ustawodawstwu polskiemu, a w konsekwencji uwzględnieniu tego okresu jako polskiego okresu składkowego przy ustalaniu wartości kapitału początkowego, który po zwaloryzowaniu stanowi jeden z elementów podstawy obliczenia emerytury, podczas gdy art. 1 ust. 2 umowy polsko-czechosłowackiej wyraźnie przewidywał, że polscy obywatele, którzy wykonują pracę na terytorium Czechosłowacji, polegają systemowi zabezpieczenia społecznego państwa miejsca pracy (zgodnie z koordynacyjną zasadą lex loci laboris, tj. zasadą podlegania ustawodawstwu i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne tylko w jednym państwie), a zatem ubezpieczony w wyżej wskazanym okresie podlegał czeskiemu ustawodawstwu i tym samym okres ten nie jest polskim okresem ubezpieczenia społecznego, wobec czego nie podlega uwzględnieniu w 7 stażu ubezpieczeniowym przy ustalaniu kapitału początkowego ubezpieczonego, którego wartość - po zwaloryzowaniu - stanowi podstawę obliczenia emerytury; 3. art. 9 pkt 1 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c) ustawy emerytalnej, przez ich niezastosowanie polegające na uwzględnieniu w stażu ubezpieczeniowym z tytułu okresów składkowych i nieskładkowych do ustalenia wartości kapitału początkowego okresu ubezpieczenia za granicą - w byłej Czechosłowacji i Czechach - od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r., mimo że okresu tego nie uwzględnia się, jeżeli z jego tytułu jest wypłacane świadczenie z instytucji zagranicznej inne niż renta z ubezpieczenia dodatkowego, a świadczenie rentowe pobierane przez ubezpieczonego z czeskiej instytucji ubezpieczeniowej nie jest świadczeniem z ubezpieczenia dodatkowego, lecz podstawowego (rentowego), a czeskie świadczenie rentowe ubezpieczony pobiera z tamtejszej instytucji ubezpieczeniowej nieprzerwanie od 2011 r.; 4. art. 174 ust. 2 w związku z ust. 1 ustawy emerytalnej i w związku z art. 57 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 883/2004, przez uwzględnienie do ustalenia wartości kapitału początkowego ubezpieczonego, który po zwaloryzowaniu wszedł do podstawy obliczenia emerytury, dłuższego niż rok (12 miesięcy) okresu ubezpieczenia czeskiego w sytuacji, gdy za okres ten stosowne świadczenie rentowe już od 2011 r. wypłaca czeska instytucja ubezpieczeniowa, a ubezpieczony z dniem 24 sierpnia 2016 r., z mocy samego prawa - art. 24a ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej - nabył prawo do emerytury w miejsce dotychczasowej renty z tytułu niezdolności do pracy, a wysokość tej emerytury oblicza się zgodnie z art. 26 tej ustawy, czyli jest to świadczenie stanowiące równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę, zaś jednym z elementów podstawy wymiaru emerytury jest zwaloryzowany kapitał początkowy, czego skutkiem jest zawyżenie kwoty emerytury polegające na obliczeniu wartości kapitału początkowego z uwzględnieniem okresu ubezpieczenia czeskiego od 3 października 1988 r. do 7 lutego 1991 r., za który stosowne składki wpłynęły do tamtejszego systemu ubezpieczenia rentowego, a obecnie z tytułu m.in. tego okresu czeska instytucja ubezpieczeniowa wypłaca ubezpieczonemu czeską rentę inwalidzką, która nie jest świadczeniem z ubezpieczenia dodatkowego. 8 Powołując się na tak sformułowane zarzuty kasacyjne, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy to jest - zgodnie z żądaniem apelacji z dnia 17 lipca 2017 r. - oddalenie odwołania w całości oraz o zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem określonych, ewentualnie na zasadzie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpoznawana w niniejszym postępowaniu skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie sformułowane w niej zarzuty są uzasadnione. Wstępnie Sąd Najwyższy przypomina, że zaskarżony obecnie wyrok Sądu drugiej instancji zapadł w następstwie ponownego rozpoznania sprawy po uprzednim uchyleniu przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 17 lipca 2019 r., I UK 125/18 (LEX nr 2696833), wcześniejszego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 października 2017 r. i przekazaniu sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 lipca 2019 r. wyjaśnił zaś między innymi, że wysokość świadczenia emerytalnego ustalona na zasadach określonych w art. 53 ustawy emerytalnej jest zależna od stażu ubezpieczeniowego obejmującego okresy składkowe wymienione w art. 6 tej ustawy oraz od podstawy wymiaru świadczenia, którą zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy stanowi przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów prawa polskiego. Okresy niewymienione w art. 174 ust. 2 ustawy nie są przy tym uwzględniane, w związku z czym przy ustalaniu okresów przyjmowanych do wyliczenia kapitału początkowego uwzględnia się tylko okresy zatrudnienia za granicą wymienione w art. 6 ust. 2 pkt b i c. Wypływa z tego wniosek, że art. 6 ust. 2 ustawy należy odnieść do ubezpieczenia na podstawie prawa polskiego, a więc kapitał początkowy, który będzie stanowił podstawę do ustalenia wysokości świadczenia i do jego wypłaty przez polską instytucję ubezpieczeniową może być ustalany wyłącznie na 9 podstawie składek zgromadzonych w polskiej instytucji. Okresy zatrudnienia i ubezpieczenia za granicą są pomijane przy ustalaniu podstawy wymiaru kapitału początkowego, który zgodnie z art. 174 ust. 3 ustawy stanowią dochody przyjęte do podstawy wymiaru składek w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem wejścia w życie ustawy. Przepis ten odsyła między innymi do art. 18, stanowiącego, że jeżeli okres dziesięciolecia obejmuje również ubezpieczenie za granicą, podstawę wymiaru emerytury ustala się z okresu pozostawania w ubezpieczeniu w Polsce i przy ustalaniu średnich miesięcznych dochodów jako podstawy wymiaru emerytury okresy zagraniczne są pomijane (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2005 r., I UK 135/04, OSNP 2005 nr 14, poz. 217). Składki gromadzone w zagranicznych instytucjach ubezpieczeniowych mogą stanowić podstawę do ustalenia świadczeń tylko przez te instytucje, stosownie do obowiązujących je przepisów i zawartych umów. W art. 6 ustawy, stosowanym w związku z art. 174 ust. 2 pkt 1, jako okresy pracy za granicą uwzględniane w wyliczeniu kapitału początkowego wymienione zostały tylko dwa okresy przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. Okresy pracy w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i w zakładach, do których pracownicy zostali skierowani w ramach współpracy międzynarodowej lub w których obywatele polscy byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz polskich, niewymaganej w stosunku do pracowników, którzy wyjechali za granicę przed dniem 9 maja 1945 r. (lit. c), oraz okresy pracy u innych pracodawców zagranicznych, pod warunkiem opłacenia w okresie pracy za granicą składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce (lit. d). Obydwa te okresy charakteryzują się tym, że mimo wykonywania zatrudnienia w innym państwie, praca ma takie znaczenie dla polskiej instytucji ubezpieczeniowej jak gdyby była wykonywana w Polsce, z tym elementem różniącym, że w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c kwestię opłacania składek na ubezpieczenie w którymkolwiek z państw pomija się, natomiast w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d istnienie wpływów do polskiej instytucji ubezpieczeniowej uwypukla (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2010 r., II UK 329/09, OSNP 2011 nr 19-20, poz. 262). Rozróżnienie to wynika z zaopatrzeniowego charakteru ubezpieczenia społecznego przed reformą, w którym prawo do świadczeń nie było bezwzględnie warunkowane opłaceniem składek, a istotne znaczenie miało samo wykonywanie zatrudnienia. Świadczenia 10 przysługiwały z tytułu pracy, zatem jeżeli umowy międzynarodowe przewidywały transfer i pracę obywateli polskich na rzecz zagranicznych pracodawców, to praca świadczona w ramach tych umów była traktowana była na równi z zatrudnieniem w Polsce i uwzględniana na tych samych zasadach, jak to zatrudnienie. Praca obywateli polskich za granicą, objęta takimi umowami, uwzględniana jest zatem przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń, także przez wyliczenie kapitału początkowego bez względu na opłacanie składek na ubezpieczenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2006 r., I UK 356/05, OSNP 2007 nr 13-14, poz. 202 i z dnia 2 września 2009 r., II UK 30/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 128 oraz z dnia 1 września 2010 r., II UK 77/10, OSNP 2012 nr 1-2, poz. 16). W stanie faktycznym sprawy dotyczyć to może (zatem) wyłącznie okresu zatrudnienia w Czechosłowacji przed dniem 15 listopada 1991 r. Po tym dniu znaczenie przy ustalaniu kapitału początkowego miało już bowiem tylko zatrudnienie, które obywatele polscy podejmowali w drodze bezpośrednich uzgodnień i umów zawieranych z pracodawcami zagranicznymi, z tytułu którego składki mogły być dobrowolnie wnoszone do polskiej instytucji ubezpieczeniowej na podstawie art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu w związku z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie trybu dokonywania wpłat na Fundusz Pracy z tytułu zatrudnienia za granicą u pracodawców zagranicznych oraz trybu uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne. Powiązanie tych regulacji z okresem pracy ubezpieczonego w Czechosłowacji, stanowiące kwestię właściwej subsumcji art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c, przy ustaleniu, że składka z tytułu zatrudnienia w Czechosłowacji nie była odprowadzana w Polsce, wymagało rozważenia, czy zatrudnienie ubezpieczonego przed dniem 15 listopada 1991 r. odbywało się na podstawie skierowania w ramach współpracy międzynarodowej lub zatrudnienia za zgodą władz polskich. W tym zakresie trafnie organ rentowy zarzucił naruszenie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c i art. 174 ust. 1 i 2. Zdaniem Sądu Najwyższego, przypomnienie przedstawionych wyżej rozważań jest konieczne, zwłaszcza że wynikająca z nich wykładnia prawa ma z mocy art. 39820 k.p.c. wiążący charakter nie tylko dla Sądu drugiej instancji w ramach ponownego rozpoznania sprawy, ale także w toku ponownego 11 postępowania kasacyjnego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27 marca 2019 r., V CSK 68/18, LEX nr 2652316; z dnia 21 maja 2010 r., II CSK 628/09, LEX nr 602237; z dnia 6 maja 2010 r., II PK 344/09, OSNP 2011 nr 21-22, poz. 271; z dnia 8 października 2009 r., LEX nr 536071; z dnia 9 lutego 2005 r., II CK 413/04, LEX nr 395075; z dnia 25 marca 2004 r., III CK 335/02, LEX nr 585801). Sąd drugiej instancji uwzględnił tę wykładnię przy dokonywaniu oceny prawnej ustalonego w sprawie stanu faktycznego. Rzecz jednak w tym, że w odniesieniu do spornego (obecnie) okresu zatrudnienia ubezpieczonego na terenie ówczesnej Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej realizowanego w czasie od dnia 3 października 1988 r. do dnia 7 lutego 1991 r. zaakceptował nie stanowcze ustalenie faktyczne poczynione w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, które miałoby wiążący charakter także w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813 § 2 k.p.c.), ale wyłącznie domniemanie, oparte na dwóch założeniach. Po pierwsze, że w spornym okresie obowiązywała umowa z dnia 17 lipca 1972 r. zawarta między Rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a Rządem Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej (zapewne wskutek oczywistej omyłki określona jako umowa zawarta między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Czechosłowacką) o współpracy w zakresie zatrudnienia obywateli Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w uspołecznionych przedsiębiorstwach gospodarczych Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej. Po drugie zaś, że „wysoce mało prawdopodobny (był) kilkukrotny wyjazd z kraju w celach zarobkowych bez jakiejkolwiek zgody władzy miejscowej”. Równocześnie Sąd drugiej instancji w ogóle nie odniósł się do podnoszonej przez organ rentowy oraz ustalonej przez Sąd pierwszej instancji okoliczności podlegania przez ubezpieczonego w całym spornym okresie czeskiemu ubezpieczeniu społecznemu i uwzględnienia tego okresu przez czeską instytucję ubezpieczeniową w ramach oceny prawa do przyznanej ubezpieczonemu w 2011 r. renty z tytułu niezdolności do pracy. Wymaga natomiast podkreślenia, że opisane okoliczności były już znane Sądowi Najwyższemu w toku poprzedniego postępowania kasacyjnego. Gdyby więc Sąd Najwyższy uznał je za wystarczające, to znalazłoby to swój wyraz zarówno w sentencji wyroku z dnia 17 lipca 2019 r., jak i w uzasadnieniu tego orzeczenia. Tymczasem, co już wcześniej zostało podniesione, Sąd Najwyższy takiej możliwości nie widział, skoro stwierdził, że właściwa 12 subsumcja art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c, przy ustaleniu, że składka z tytułu zatrudnienia w Czechosłowacji nie była odprowadzana w Polsce, wymagała rozważenia, czy zatrudnienie ubezpieczonego przed dniem 15 listopada 1991 r. odbywało się na podstawie skierowania w ramach współpracy międzynarodowej lub zatrudnienia za zgodą władz polskich. Sąd Najwyższy w obecnym składzie również jest zdania, że uznanie przez Sąd Apelacyjny zatrudnienia ubezpieczonego w spornym okresie za wypełniające hipotezę art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c w związku z art. 174 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej, oznacza, że przepisy te zostały zastosowane do niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego sprawy. Nadal nie wiadomo bowiem (Sąd Apelacyjny w żaden sposób nie zweryfikował tej informacji, bezrefleksyjnie przyjmując ją za Sądem pierwszej instancji), czy zatrudnienie to faktycznie odbywało się w ramach realizacji opisanej wcześniej umowy z dnia 17 lipca 1972 r., zwłaszcza że jak podnosi skarżący, była ona – jak się zdaje – zawarta na okres 5 lat, a więc obowiązywała tylko do dnia 29 maja 1978 r. Ponadto Sąd drugiej instancji zupełnie pominął w swoich rozważaniach podnoszoną przez organ rentowy kwestię podlegania przez ubezpieczonego w spornym okresie czeskiemu ubezpieczeniu społecznemu oraz uwzględnienie tego okresu przy ustalaniu przez czeską instytucję ubezpieczeniową prawa do renty przyznanej ubezpieczonemu w 2011 r., choć obie te kwestie wymagały rozważenia, skoro – jak zostało to również wcześniej przypomniane – w wyroku z dnia 17 lipca 2019 r. został wyrażony wiążący pogląd prawny, zgodnie z którym okresy zatrudnienia i ubezpieczenia za granicą są pomijane przy ustalaniu podstawy wymiaru kapitału początkowego. To że praca świadczona w ramach takich umów na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy emerytalnej jest traktowana na równi z zatrudnieniem w Polsce i uwzględniana na tych samych zasadach, jak to zatrudnienie, a przez to uwzględniana przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń, także przez wyliczenie kapitału początkowego bez względu na opłacanie składek na ubezpieczenie, oznacza bowiem tylko tyle, że powołany przepis (w przeciwieństwie do art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d) nie wymaga, aby składki na ubezpieczenie społeczne zostały opłacone w Polsce. Przy jego stosowaniu nie można natomiast nie uwzględnić podlegania ubezpieczeniom społecznym i opłacania składek z tego tytułu w miejscu świadczenia pracy. 13 Podsumowując ten wątek rozważań, Sąd Najwyższy podkreśla, że ocena prawidłowości wykładni i zastosowania przepisów prawa materialnego jest możliwa tylko wówczas, gdy pozwalają na nią ustalenia faktyczne Sądu drugiej instancji, stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, LEX nr 784216 oraz z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 270/12, LEX nr 1360254). Dlatego też zastosowanie przepisów prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego przez Sąd drugiej instancji stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524 oraz z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12, LEX nr 1229815). W konsekwencji Sąd Najwyższy uznaje za uzasadniony kasacyjny zarzut naruszenia art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c w związku z art. 174 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej. Równocześnie Sąd Najwyższy jest zdania, że nie są uzasadnione pozostałe zarzuty kasacyjne. Są one bowiem oparte na założeniu, w myśl którego w ramach rozpoznawania obecnie wniesionej skargi kasacyjnej powinno zostać wzięte pod uwagę nabycie przez ubezpieczonego prawa do emerytury „z urzędu”, przyznanej mu na podstawie art. 24a ust. 1 w związku z art. 24 ustawy emerytalnej. Założenie to nie uwzględnia jednak tego, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało zainicjowane odwołaniem wniesionym od decyzji ustalającej kapitał początkowy. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej oraz przedmiot orzekania wyznacza zaś decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601; z dnia 20 stycznia 2010 r., II UZ 49/09, LEX nr 583831; z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210), w granicach jej treści i zakresu odwołania. Nabycie przez ubezpieczonego prawa do emerytury nie mieści się natomiast w tak rozumianym przedmiocie rozpoznania sprawy. Co więcej, nie mieści się także w ustaleniach faktycznych poczynionych w tej sprawie przez Sądy meriti, co powoduje, że nie może być również przedmiotem kontroli kasacyjnej. Tylko ustalenie tej okoliczności 14 mogłoby bowiem mieć ewentualny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 września 2009 r., II UK 30/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 128). To, że przedmiotem rozpoznania w sprawie jest wyłącznie wysokość kapitału początkowego ustalonego dla ubezpieczonego powoduje też, że za wyrokiem z dnia 17 lipca 2019 r. należy powtórzyć, że podniesiony w rozpoznawanej skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 10 i art. 57 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego jest na tym etapie postępowania bezprzedmiotowy. Rozporządzenie to nie zawiera bowiem postanowień, które można zastosować do kapitału początkowego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2005 r., I UK 135/04, OSNP 2005 nr 14, poz. 217; z dnia 22 czerwca 2006 r., I UK 356/05, OSNP 2007 nr 13-14, poz. 202, a przede wszystkim powołany wyżej wyrok z dnia 2 września 2009 r., II UK 30/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 128) oraz wyrok z dnia 8 sierpnia 2007 r., II UK 17/07, LEX nr 1001291). Kierując się jednak wcześniej przedstawionymi motywami oraz opierając się na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. [as]