II PR 223/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Wilewski.Sędziowie SN: W. Fermański (spr.), J. Wasilewski.Protokolant: K. Kowalska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 1970 r. sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Otmuchowie przeciwko Tadeuszowi G. o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 27 marca 1969 r., sygn. akt II C 279/66,uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu, któremu pozostawia rozstrzygniecie wniosku pozwanego o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowe Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej domagało się zasądzenia od trzech pozwanych, będących pracownikami tego Prezydium, m.in. od byłego przewodniczącego tejże Rady Tadeusza G. odszkodowania z tytułu popełnionych przez nich nadużyć.Pełnomocnik z wyboru pozwanego G. wniósł o oddalenie powództwa, zaprzeczył, by pozwany ten przywłaszczył sobie jakiekolwiek kwoty, względnie współdziałał przy ich wyłudzeniu i podniósł, że pozwany od 19 lat choruje na schizofrenię, wobec czego zachodzi podejrzenie, że inne osoby wykorzystały ten jego stan dla uzyskania korzyści majątkowych. Toczące się postępowanie karne zostało zawieszone w stosunku do tego pozwanego wobec jego choroby psychicznej.Sąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem zasądził od pozwanego G. 100.802,56 zł. Sąd powołał się na opinię biegłego księgowego mgr Jerzego W., który wydawał ją zarówno w sprawie karnej, jak i w niniejszym postępowaniu i składał też na rozprawie ustne wyjaśnienie, podtrzymując ostateczny wniosek, że udział pozwanego w nadużyciach wyraża się kwotą 100.802,56 zł, oraz na opinię Kliniki Psychiatrycznej Instytutu Psychoneurologicznego w P., wydaną po prawie dwumiesięcznej obserwacji, według której brak jest podstaw do przyjęcia, by G. w okresie od stycznia 1963 r. do maja 1965 r., czyli w okresie powstania szkody, cierpiał na chorobę psychiczną, stwierdza się u niego przewlekłe zaburzenia reaktywne, które wystąpiły w maju 1965 r. i utrzymują się do chwili obecnej, aktualny zaś stan pozwanego wymaga dalszego leczenia ambulatoryjnego i nie pozwala mu na branie udziału w postępowaniu sądowym. Biegły księgowy sprawdził wyniki rewizji finansowo-księgowej przeprowadzonej przez rewidenta jednostki nadrzędnej Edwarda W., w wyniku której wykryto, że pozwany na skutek nieprawidłowości w pracy, w szczególności wskutek prowadzenia niepełnej dokumentacji biurowo-kasowej oraz innych nadużyć, wyrządził stronie powodowej szkodę określoną na 152.638,95 zł, którą biegły zredukował do kwoty zasądzonej zaskarżonym wyrokiem. Za szkodę tę w świetle opinii wymienionego Instytutu i zdaniem Sądu Wojewódzkiego, pozwany w pełni odpowiada.W rewizji opartej na zarzucie niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i powołującej się na nowe fakty i dowody, pozwany wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Do rewizji pozwany dołączył szereg dokumentów.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przed rozpatrzeniem zarzutów rewizyjnych wymaga najpierw rozważenia z urzędu z mocy art. 381 § 1 k.p.c., czy nie zachodzi nieważność postępowania wobec braku zdolności procesowej pozwanego (art. 369 pkt 2 k.p.c.), bez której postępowanie z udziałem samej strony nie może się toczyć. Jak wyjaśnił przy tym Sąd Najwyższy (orz. SN w sprawie 4 CZ 185/55 z dnia 7 października 1955 r. - ogł. w PiP z. 3/1957, s. 649) utrata zdolności procesowej następuje nie tylko wskutek ubezwłasnowolnienia, ale także przez popadnięcie strony w stan wyłączający świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. W takim stanie osoba fizyczna pozbawiona jest naturalnej zdolności do czynności prawnych i do działania w procesie. Jeżeli Sąd poweźmie uzasadnione wątpliwości co do stanu psychicznego strony, powinien przeprowadzić odpowiednie postępowanie dowodowe. Gdyby Sąd ustalił, że strona znajduje się w stanie, o którym wyżej mowa, powinien zawiesić postępowanie na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., nie czekając na ewentualne ubezwłasnowolnienie strony.Sąd Wojewódzki zlecił badanie stanu psychicznego pozwanego w celu ustalenia, czy pozwany w chwili popełnienia nadużyć był chory psychicznie i jaki jest aktualny jego stan psychiczny. Według opinii instytutu naukowego, pozwany w okresie pracy w powodowym Prezydium nie cierpiał na chorobę psychiczną, natomiast od maja 1965 r. zachodzą u niego przewlekłe zaburzenia reaktywne, utrzymujące się do chwili obecnej, który to stan nie pozwala mu na branie udziału w postępowaniu sądowym. Sąd Wojewódzki, oceniając moc dowodową tej opinii, wysnuł z niej jedynie wnioski w płaszczyźnie odpowiedzialności majątkowej pozwanego za wyrządzoną szkodę, przeoczył natomiast rozważenie, a w każdym razie nie dał temu żadnego wyrazu w wyroku, czy biegli psychiatrzy przez "stan niepozwalający na branie udziału w postępowaniu sądowym" rozumieją brak u pozwanego zdolności procesowej wobec znajdowania się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Wyjaśnienie kwestii zdolności procesowej pozwanego było tym bardziej konieczne, że już Sąd karny zawiesił postępowanie z przyczyn, u których podłoża leżał stan psychiczny pozwanego. Skoro wchodzi w grę zagadnienie ważności postępowania, wyrok wydany w przytoczonych okolicznościach nie może się ostać i musi ulec uchyleniu, a sprawa przekazaniu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.). Sąd ten będzie miał na uwadze przepisy art. 69 i nast. k.p.c. W razie usunięcia braków w zakresie zdolności procesowej pozwanego będzie również rzeczą Sądu rozważenie okoliczności uzasadniających podstawy odpowiedzialności pozwanego, m.in. podniesionych w zarzutach przytoczonych w rewizji.