II PZP 3/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska. Sędziowie SN: K. Kolasiński, M. Tyszel (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora W. Bryndy, w sprawie z powództwa Kazimiery S. przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Związek Sybiraków - Zarząd Oddziału w Ł. o ustalenie faktu zsyłki, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 12 listopada 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że powód w określonym czasie i określonej miejscowości przebywał na przymusowym zesłaniu w ZSRR - celem uzyskania uprawnień przewidzianych ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75)?podjął następującą uchwałę:W sprawach o stwierdzenie pobytu na przymusowym zesłaniu w ZSRR dla ustalenia uprawnień przewidzianych ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75) przewidziany jest tryb postępowania administracyjnego. Droga sądowa o ustalenie tych faktów w trybie art. 189 k.p.c. jest niedopuszczalna. Uzasadnienie faktyczneKazimiera S. wystąpiła przeciwko Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Związek Sybiraków - Zarząd Oddziału w Ł., z pozwem o ustalenie, że w dniu 20 czerwca 1941 r. została przymusowo zesłana ze względów politycznych do miejscowości Tobolsk, a następnie do sowchozu Kirowka w ZSRR i przebywała tam na zesłaniu do dnia 22 lipca 1945 r. Powódka twierdziła, że wszelkie dokumenty potwierdzające te fakty uległy zniszczeniu i droga sądowa jest jedyną drogą ich udowodnienia.Sąd Rejonowy w Wysokiem Mazowieckiem postanowieniem z dnia 11 października 1991 r. odrzucił pozew, przyjmując, że droga sądowa jest niedopuszczalna, ponieważ nie jest to sprawa cywilna w rozumieniu art. 1 k.p.c., a właściwą drogą jest postępowanie administracyjne. Stosownie bowiem do art. 22 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) orzekanie o spełnieniu warunków do przyznania uprawnień przewidzianych w tej ustawie należy do kompetencji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, który jest centralnym organem administracji państwowej.Postanowienie to zaskarżyła Kazimiera S. domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do rozpoznania sądowi I instancji, uważając, że do kompetencji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych należy jedynie przyznawanie praw kombatanckich, natomiast dokument potwierdzający fakt jej przebywania na zesłaniu w ZSRR może uzyskać jedynie w drodze postępowania cywilnego. Dokumentu takiego wymaga od niej Związek Sybiraków - Zarząd Oddziału w Ł., który kompletuje dokumentację, weryfikuje i ocenia, a następnie przesyła do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie dla uzyskania praw kombatanckich.Rozpatrujący zażalenie Sąd Wojewódzki w Łomży uznał, że w sprawie występuje budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, i przedstawił je do rozpoznania Sądowi Najwyższemu, formułując je, jak przytoczono w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia Sąd Wojewódzki podnosi, że zarówno przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach, jak również przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1991 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania i organizacji Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (Dz. U. Nr 58, poz. 247) nie precyzują, w jakim trybie osoby ubiegające się o uprawnienia, przysługujące na podstawie ustawy o kombatantach, mogą - w przypadku braku dokumentów - wykazywać pobyt w ZSRR oraz charakter tego pobytu. Sąd Najwyższy nie podziela tego poglądu. Zgodnie z art. 22 ustawy o kombatantach, o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnień kombatanckich orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w formie decyzji, a skoro Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych jest - w myśl art. 7 ust. 1 ustawy o kombatantach - centralnym organem administracji państwowej, to zarówno do postępowania przed tym organem, jak i do trybu odwoławczego mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Słusznie natomiast podkreśla Sąd Wojewódzki, że: "Przepisy kodeksu postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 1960 r. - jedn. tekst: Dz. U. z dnia 28 marca 1980 r. Nr 9, poz. 96 w rozdziale 4 pt. <Dowody> w art. 75 stanowią, że jako dowód w tym postępowaniu należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Jest to gama środków dowodowych taka, jaką również przewidują przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Tak więc osoba dochodząca potwierdzenia swoich uprawnień w trybie administracyjnym ma prawo przedstawić wszelkie dowody, które służą poświadczeniu faktu, z którego dopiero w myśl przepisów ustawy i po uprzedniej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wywodzi skutki prawne." Nie ma więc żadnych przeszkód, by powódka wykazała w postępowaniu dowodowym przed właściwym stowarzyszeniem, o którym mowa w art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach - wszelkimi środkami dowodowymi - zarówno fakt przymusowego zesłania jej ze względów politycznych do ZSRR, jak również okres tego pobytu. W przypadku, gdy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wyda decyzję odmawiającą przyznania uprawnień określonych w ustawie o kombatantach, zainteresowanemu przysługuje prawo wniesienia odwołania do Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 196 k.p.a. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny już w postanowieniu z dnia 20 listopada 1981 r., II SA 848/81: "Akty stwierdzające przysługiwanie określonej osobie uprawnień kombatanckich (...) są w rozumieniu k.p.a. decyzjami administracyjnymi, dotyczącymi spraw o charakterze socjalnym oraz z zakresu opieki społecznej, przez co mieszczą się w kategoriach pojęciowych wymienionych w art. 196 § 2 pkt 19 i 20 k.p.a., a zatem podlegają zaskarżeniu do NSA" (ONSA 1981, z. 2, poz. 118). Wejście w życie obecnie obowiązującej ustawy o kombatantach nie tylko nie dezaktualizuje tego stanowiska, lecz je wzmacnia, stanowiąc o tym - jak już wyżej bywa mowa - że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, a więc Kierownik centralnego organu administracji państwowej, orzeka o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnień kombatanckich, wydając decyzję. Taką samą decyzję powinien wydać w przypadku odmowy stwierdzenia tychże uprawnień.Pogląd prezentowany w uzasadnieniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego, że dla tego typu spraw dopuszczalna jest droga sądowa w postępowaniu sądowym cywilnym, nie da się utrzymać. Zgodnie bowiem z art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, natomiast przepis ten nie przewiduje możliwości dochodzenia w drodze powództwa cywilnego ustalania faktów. Zarówno doktryna, jak i orzecznictwo są w tym zakresie zgodne i jednolite. Sąd Najwyższy stwierdził też w wyroku z dnia 4 listopada 1971 r. I PR 344/71, że: "Postępowanie sądowe o ustalenie (art. 189 k.p.c.) nie może być środkiem do uzyskania dowodów, które miałyby być wykorzystane w postępowaniu (...) administracyjnym..." (OSNCP 1972, z. 5, poz. 89). Wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1987 r. III CZP 68/87 (OSNCP 1988, z. 6, poz. 74) wydana w składzie siedmiu sędziów mająca moc zasady prawnej, nie daje podstaw do przyjęcia poglądu o dopuszczalności ustalania faktu lub stanu faktycznego w drodze postępowania cywilnego na podstawie art. 189 k.p.c. W uzasadnieniu tej uchwały wyjaśniono, że przedmiotem powództwa o ustalenie, iż powód w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawił mienie na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, jest nie tylko ustalenie faktu pozostawienia mienia nieruchomego na tych terenach, lecz" (...) również ustalenie, że do tego mienia służyło mu prawo rzeczowe, konkretnie prawo własności (...). Tak określone żądanie nie jest już żądaniem ustalenia faktu, lecz żądaniem ustalenia istnienia stosunku własności, który - jak każdy stosunek cywilnoprawny - jest stosunkiem prawnym w rozumieniu art. 189 k.p.c.".Z powyższych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.