II UR 14/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: W. Myga (sprawozdawca), J. Myślicki.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Tadeusza T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o rentę inwalidzką na skutek odwołania wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Radomiu z dnia 26 marca 1984 r.postanowił przekazać sprawę Radzie Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Radomiu do rozpoznania odwołania wnioskodawcy.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 26.III.1984 r. strona pozwana odmówiła przyznania wnioskodawcy renty inwalidzkiej z tytułu wypadku w drodze z pracy. Wojewódzka Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia bowiem nie zaliczyła go do żadnej z grup inwalidów z tytułu wypadku w drodze z pracy, ale nie z powodu braku inwalidztwa, lecz z tego względu, że wypadek nastąpił w stanie nietrzeźwości i sam poszkodowany przyczynił się do jego powstania. W decyzji pouczono wnioskodawcę o przysługującym mu prawie odwołania się do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.Wnioskodawca zgodnie z pouczeniem odwołał się do Okręgowego Sądu, który przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie prawne: "Jaki jest zakres kognicji okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, jeżeli organ rentowy zaskarżoną decyzją odmówił przyznania pracownikowi renty inwalidzkiej wypadkowej z powodu nieuznania zdarzenia za wypadek w drodze z pracy w sytuacji, gdy pracownik badany był przez komisję lekarską ZUS w celu ustalenia inwalidztwa i pouczony został o możliwości zaskarżenia decyzji wprost do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych?"Z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że przyczyną jego przedstawienia była występująca - zdaniem Okręgowego Sądu - rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego w tej materii.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w wyroku z dnia 14.I.1980 r. sygn. III URN 52/79 (OSNCP z 1980 r. z. 9, poz. 172), że "Określenie w przepisach o właściwości organów orzekających przedmiotu odwołania, przysługującego od decyzji oddziału ZUS wprost do sądu, ogranicza jednocześnie zakres kognicji tego sądu w tym sensie, że nie jest on władny dokonać ustaleń wykraczających poza przedmiot odwołania". W tej konkretnej sprawie Sąd Najwyższy z powołaniem się na § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu (...) (Dz. U. Nr 36, poz. 199), który między innymi stanowi, że "(...) oddział ZUS kieruje na badanie przez komisję lekarską po ustaleniu okoliczności i przyczyn wypadku i stwierdzeniu, że spełnione zostały warunki wymagane do przyznania świadczenia", wskazał, iż skoro organ rentowy dokonał pozytywnego dla uprawnionego ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku i nie jest to przedmiotem zaskarżenia, okręgowy sąd nie jest uprawniony dokonywać ustaleń w tym zakresie, gdyż wykracza to poza przedmiot odwołania. W tym bowiem zakresie sąd jest związany pozytywnym dla uprawnionego stanowiskiem organu rentowego i nie może z przekroczeniem granic odwołania dokonywać ustaleń niekorzystnych dla uprawnionego (art. 59 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).Inna jest natomiast sytuacja, gdy organ rentowy z naruszeniem obowiązujących przepisów skieruje uprawnionego na badanie przez komisję lekarską bez uprzedniego ustalenia, że zostały spełnione warunki wymagane do przyznania świadczenia. Taki stan faktyczno-prawny wystąpił w sprawie Sądu Najwyższego sygn. II URN 7/84 (nie publ.), na którą powołał się Okręgowy Sąd w uzasadnieniu pytania prawnego. W przedmiotowej sprawie organ rentowy odmówił uprawnionemu prawa do wcześniejszej emerytury w związku z brakiem inwalidztwa w okresie do dnia 31.XII.1981 r., bez uprzedniego badania, czy wnioskodawca spełnia warunki wymagane do przyznania świadczenia. Okręgowy Sąd po ustaleniu, że inwalidztwo wnioskodawcy powstało przed dniem 31.XII.1981 r., przyznał mu prawo do wcześniejszej emerytury.Rozstrzygnięcie Okręgowego Sądu - co stwierdził Sąd Najwyższy w motywach wyroku z dnia 15.II.1984 r. - było błędne, chociaż bowiem Sąd ten rozpoznaje sprawę w granicach odwołania, ale z urzędu bierze pod uwagę naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 55 ustawy o o.s.p. i u.s. oraz art. 381 § 1 k.p.c. w związku z art. 72 ustawy o o.s.p. i u.s.). Jeżeli więc Okręgowy Sąd stwierdzi przy rozpoznawaniu odwołania, że nie zostały pozytywnie ustalone ustawowe warunki wymagane do przyznania świadczenia, to uchyla zaskarżoną decyzję i sprawę zwraca organowi rentowemu do ponownego rozpatrzenia w zakresie warunków niezbędnych do przyznania świadczenia (analogicznie § 33 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz trybu postępowania przed radami nadzorczymi - Dz. U. Nr 49, poz. 302).Z powyższego jednoznacznie wynika, że poglądy wyrażone przez Sąd Najwyższy w sprawach sygn. III URN 52/79 i II URN 7/84, wbrew sugestiom Okręgowego Sądu, nie są sprzeczne i nie uzasadniały wystąpienia z pytaniem prawnym.W kwestii związania Okręgowego Sądu błędnym pouczeniem o przysługujących środkach odwoławczych dokonanym przez organ rentowy należy stwierdzić, że pouczenie takie było błędne.Właściwość organów do rozpoznania odwołania w sprawach ubezpieczeniowych określa art. 11 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. w brzmieniu ustalonym art. 96 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych. Podstawę odmowy przyznania świadczenia przez organ rentowy były w istocie nie ustalenia komisji lekarskiej w zakresie należącym do jej kompetencji określonych rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 sierpnia 1968 r. w sprawie ustroju, zakresu działania komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu odwoławczego oraz nadzoru nad działalnością tych komisji (Dz. U. Nr 31, poz. 206 ze zm.), lecz stwierdzony przez tę komisję z przekroczeniem swych kompetencji stan nietrzeźwości poszkodowanego, z czym łączyła błędną zresztą ocenę, że w wypadku w drodze z pracy nie było. Komisja lekarska uchyliła się natomiast od obowiązku ustalenia inwalidztwa wnioskodawcy i jego związku z wypadkiem.Należy stwierdzić, że zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 199) ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku oraz stwierdzenie, że spełnione zostały warunki wymagane do przyznania świadczeń, należy do wyłącznych kompetencji organu rentowego, a w związku z tym decyzja o odmowie przyznania świadczeń z powodu nieuznania zdarzenia za wypadek lub z powodu stwierdzenia okoliczności pozbawiających pracownika prawa do świadczeń (art. 8 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych) podlega zaskarżeniu do rady nadzorczej. O właściwości bowiem organu odwoławczego nie decyduje fakt wydania w sprawie orzeczenia lekarskiego, lecz materialne przesłanki takiej decyzji, przy czym orzeczenie, które wykracza poza przyznane jej kompetencje, nie wiąże organu rentowego. Skoro zaś w przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że komisja lekarska odmówiła uznania inwalidztwa powypadkowego nie z przyczyn lekarskich, lecz prawnych (art. 8 ustawy wypadkowej), co leżało w wyłącznej kompetencji organu rentowego i było przyczyną negatywnej dla wnioskodawcy decyzji tego organu, to organem właściwym do rozpoznania odwołania od tej decyzji jest rada nadzorcza, a nie okręgowy sąd. Okręgowy sąd byłby właściwy do rozpoznania odwołania od decyzji organu rentowego z pominięciem rady nadzorczej tylko wtedy, gdyby wyłączną przesłanką odmowy przyznania świadczenia był stwierdzony przez komisję lekarską brak inwalidztwa lub brak jego związku z wypadkiem.W związku z powyższym Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i przekazał odwołanie wnioskodawcy, zgodnie z przedmiotem odwołania, Radzie Nadzorczej przy stronie pozwanej jako właściwej instancji odwoławczej.