II URN 116/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Zygmunta B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w P. o podstawę wymiaru emerytury na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 21 sierpnia 1985 r.:uchylił zaskarżony wyrok oraz orzeczenie Rady Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 19 kwietnia 1985 r. i oddalił odwołanie Zygmunta B. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 28 lutego 1985 r.Uzasadnienie faktyczneW dniu 23 lutego 1985 r. wnioskodawca, będący adwokatem zatrudnionym w Zespole Adwokackim, złożył w organie rentowym wniosek o przyznanie mu emerytury, obliczonej na podstawie wynagrodzenia z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia.Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. decyzją z dnia 28 lutego 1985 r. przyznał wnioskodawcy emeryturę od dnia 13 września 1982 r. (tj. od ukończenia wieku emerytalnego). Podstawę wymiaru tej emerytury Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił w myśl art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w związku z § 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 17 maja 1983 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego adwokatów-członków zespołów adwokackich (Dz. U. Nr 28, poz. 138) oraz na podstawie zaświadczenia Zespołu Adwokackiego Nr (...) w P. z dnia 18 stycznia 1985 r. o zatrudnieniu i zarobkach w uspołecznionym zakładzie pracy stosownie do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia osiągniętego z tytułu wykonywania zawodu adwokata w wymienionym Zespole w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 1984 r., przyjęte do ustalenia składek na ubezpieczenie społeczne.W odwołaniu do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS zainteresowany załączając nowe zaświadczenie Zespołu Adwokackiego z dnia 2 kwietnia 1985 r. o zatrudnieniu i zarobkach domagał się wliczenia do podstawy wymiaru emerytury kwot odprowadzonych składek na ubezpieczenie społeczne, co - zdaniem skarżącego - ma wynikać z gramatycznej wykładni powołanego na wstępie art. 60 ustawy o z.e.p.Rada Nadzorcza podzieliła stanowisko zainteresowanego, powołując się dodatkowo na przepis § 1 powołanego rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, i orzeczeniem z dnia 19 kwietnia 1985 r. zmieniła wymienioną wyżej decyzję organu rentowego w ten sposób, że za podstawę wymiaru emerytury wnioskodawcy przyjęła wynagrodzenie łącznie z kwotami opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne.Organ rentowy złożył odwołanie od powyższego orzeczenia Rady Nadzorczej, jednakże Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił to odwołanie podzielając poglądy wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu.Wyrok ten został zaskarżony rewizją nadzwyczajną wniesioną przez Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych. Skarżący zarzuca powyższemu wyrokowi rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 3 § 1 k.p.c. w związku z art. 20 i 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a ponadto interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go orzeczenia Rady Nadzorczej ZUS w P. z dnia 19 kwietnia 1985 r. i oddalenie odwołania wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. z dnia 28 lutego 1985 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Stosownie do art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) adwokatowi wykonującemu pracę w zespole adwokackim oraz pozostałym po nim członkom rodziny przysługują świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w tej ustawie, z tym zastrzeżeniem, że podstawę wymiaru świadczeń ustala się od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia adwokata z tytułu pracy w zespole, przyjętego do ustalenia składek na ubezpieczenie społeczne.Przepis ten nie wyjaśnia bliżej sposobu ustalania podstawy wymiaru emerytury lub renty dla adwokata wykonującego pracę w zespole adwokackim, odsyłając do przepisów o ustalaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Dlatego Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 marca 1986 r. III UZP 5/86 wyjaśnił, że w stosunku do adwokata wyłączone jest stosowanie art. 20 wymienionej ustawy. Wbrew jednak poglądom zawartym w orzeczeniu Rady Nadzorczej oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego, a także podniesionym na rozprawie w Sądzie Najwyższym przez pełnomocnika wnioskodawcy, art. 60 wymienionej ustawy nie może stanowić podstawy do wliczania opłacanych składek na ubezpieczenie społeczne do podstawy wymiaru emerytury lub renty dla adwokata.Jak wyżej podniesiono, przepis ten odsyła w zakresie ustalania podstawy wymiaru tych świadczeń do zasad ustalania składek na ubezpieczenie społeczne. Dla właściwego więc rozumienia treści art. 60 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin konieczne jest rozważenie przepisów dotyczących zasad ustalania i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu wykonywania pracy przez adwokatów w zespołach adwokackich.W myśl art. 24 ust. 1 prawa o adwokaturze (ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Dz. U. Nr 16, poz. 124) adwokaci-członkowie zespołów adwokackich i ich rodziny mają na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby, macierzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy czym przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę w zespołach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia.Składki na ubezpieczenie społeczne opłacają zespoły adwokackie (ust. 3 art. 24 prawa o adwokaturze). Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej, w drodze rozporządzenia określa zasady i tryb opłacania przez zespoły adwokackie składek na ubezpieczenie społeczne, wysokość tych składek oraz sposób ustalania wysokości zasiłku chorobowego (ust. 4 art. 24 prawa o adwokaturze).W myśl § 1 ust. 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 17 maja 1983 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego adwokatów-członków zespołów adwokackich (Dz. U. Nr 28, poz. 138) przy ustalaniu zasad i trybu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za adwokatów-członków zespołów adwokackich stosuje się przepisy dotyczące zasad i trybu opłacania przez uspołecznione zakłady pracy za pracowników.Za wynagrodzenie przyjmowane do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne - za adwokatów - uważa się:1) udział w podziale dochodów zespołu adwokackiego w częściach równych,2) udział w podziale nadwyżki dochodów zespołu adwokackiego, proporcjonalny do osobistego wkładu pracy,3) dodatek za kierownictwo zespołem adwokackim.Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne ustala się odliczając od wynagrodzenia kwotę opłaconego podatku.Treść § 1 ust. 2 wymienionego rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w sposób nie budzący wątpliwości statuuje zasadę, iż za podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne za adwokatów-członków zespołów adwokackich bierze się kwoty wynagrodzenia wypłaconego adwokatowi, a więc stanowiącego tę część opłat pobranych przez zespół, która podlega podziałowi pomiędzy adwokatów, oraz dodatek za kierownictwo zespołem. Nie uwzględnia się natomiast - przy ustalaniu podstawy wymiaru składek za adwokatów - innych obciążeń ponoszonych przez zespoły adwokackie.Z przytoczonych przepisów wynika, że adwokaci-członkowie zespołów adwokackich w zakresie ubezpieczenia społecznego oraz świadczeń emerytalnych są traktowani tak jak pracownicy, otrzymywane przez nich wynagrodzenie - jak wynagrodzenie za pracę, zespoły adwokackie zaś - tak jak uspołecznione zakłady pracy.Z przepisów tych (a także art. 23 prawa o adwokaturze) wynika, że opłaty pobierane za czynności zespołów adwokackich nie stanowią wynagrodzenia adwokatów. Opłaty te stanowią dochód zespołu i są przeznaczone na całość kosztów funkcjonowania zespołu, a przede wszystkim koszty administracyjne. Pomiędzy adwokatów-członków zespołu adwokackiego podziałowi podlega ta część dochodu zespołu, która pozostaje po pokryciu wszystkich kosztów administracyjnych funkcjonowania zespołu.Do kosztów administracyjnych funkcjonowania zespołu należy m.in. opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne za adwokatów, stosownie do art. 24 ust. 3 prawa o adwokaturze w związku z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzenia i opieki społecznej (Dz. U. Nr 20, poz. 119 ze zm.), w myśl którego zakłady pracy opłacają z własnych środków składki na ubezpieczenie społeczne pracowników.Zgodnie z art. 16 i 58 pkt 6 prawa o adwokaturze opłaty pobierane przez zespoły adwokackie za czynności zespołów adwokackich (czynności adwokackie) stanowią dochód zespołu, a nie poszczególnych adwokatów. Poszczególni adwokaci-członkowie zespołów adwokackich mają prawo do udziału w pracach i w dochodzie zespołu do podziału (art. 23 prawa o adwokaturze w związku z § 1 ust. 2, 3 i 4 wymienionego rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 17 maja 1983 r.).Wbrew więc poglądowi pełnomocnika wnioskodawcy, wyrażonemu przed Sądem Najwyższym, opłaty za czynności zespołów adwokackich (czynności adwokackie) pobierane przez zespoły adwokackie nie mogą stanowić i nie stanowią wynagrodzenia adwokatów, lecz dochody zespołu, z których tylko część podlega podziałowi pomiędzy adwokatów. Składka na ubezpieczenie adwokatów, tak jak składki na ubezpieczenie pracowników (chociaż są owocem pracy tych pracowników), stanowi element kosztów funkcjonowania zespołu i nie podlega doliczeniu do wynagrodzenia wypłacanego adwokatowi. Składka ta należy się od zespołu adwokackiego, a nie od adwokata-członka zespołu adwokackiego.Pogląd taki został ukształtowany w praktyce, poczynając od 1964 r.W myśl § 29 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 1963 r. w sprawie zespołów adwokackich (Dz. U. z 1964 r. Nr 1, poz. 4) dochód zespołu adwokackiego, podlegający po upływie każdego miesiąca podziałowi pomiędzy członków zespołu adwokackiego, ustala się po potrąceniu kosztów administracyjnych zespołu z sumy opłat pobranych za czynności. Kosztami administracyjnymi zespołu są m.in.: podatek obrotowy, podatki terenowe, składki na ubezpieczenie społeczne, wynagrodzenie personelu pomocniczego (§ 30 wymienionego rozporządzenia).W regulaminie w sprawie rozliczenia i rachunkowości w zespołach adwokackich uchwalonym w dniu 15 października 1972 r. przez Naczelną Radę Adwokacką w § 14 podkreślono, że sumy wypłacane z tytułu opłat za czynności zespołu adwokackiego służą na pokrycie kosztów administracyjnych zespołu (koszty budżetowe) i na dokonanie rozdziału dochodu pomiędzy jego członków.Ten kierunek polityki został zachowany pod rządami prawa o adwokaturze. W myśl § 30 regulaminu w sprawie zasad tworzenia, organizowania, funkcjonowania i rozwiązywania zespołów adwokackich oraz uczestniczenia w dochodzie zespołu - uchwalonego w dniu 2 października 1982 r. przez Krajowy Zjazd Adwokatury - dochód zespołu, podlegający po upływie każdego miesiąca podziałowi pomiędzy członków zespołu, ustala się po potrąceniu kosztów administracyjnych zespołu z sumy opłat za czynności zespołu. W regulaminie rachunkowości zespołów adwokackich uchwalonym przez Naczelną Radę Adwokacką w dniu 11 grudnia 1982 r. podkreślono, że sumy wypłacone z tytułu opłat za czynności zespołu adwokackiego służą na pokrycie kosztów administracyjnych zespołu (koszty budżetowe) i na dokonanie podziału dochodu pomiędzy jego członków (§ 6 ust. 1 załącznika nr 1 do uchwały NRA z dnia 11 grudnia 1982 r.). W załączniku nr 2 do uchwały z dnia 11 grudnia 1982 r. w sprawie rachunkowości zespołów adwokackich, noszącym tytuł "System budżetowania zespołów adwokackich", wyraźnie rozróżniano w klasyfikacji budżetowej wydatki na koszty osobowe od wydatków na ubezpieczenia społeczne, akcję socjalną i odpisy na fundusze (§ 4 lit. c wymienionego załącznika).Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że składki na ubezpieczenie społeczne opłacane za adwokatów-członków zespołu adwokackiego przez zespoły adwokackie nie podlegają wliczeniu do podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych dla tych adwokatów i członków ich rodzin. Podstawę wymiaru tych świadczeń stanowi wynagrodzenie adwokata, które zostało przyjęte do ustalenia składek na ubezpieczenie społeczne.Wyrok Sądu Wojewódzkiego i poprzedzające go orzeczenie Rady Nadzorczej oparte na odmiennym poglądzie rażąco naruszały art. 60 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz § 1 powołanego rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 17 maja 1983 r.Z tych względów zaskarżony wyrok i orzeczenie Rady Nadzorczej podlegały oddaleniu, a odwołanie wnioskodawcy od decyzji organu rentowego uchyleniu.Wniesienie rewizji nadzwyczajnej po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku nie mogło stać na przeszkodzie w uwzględnieniu tej rewizji. Przyznanie bowiem bezpodstawnie wyższego świadczenia o kwotę kilku tysięcy złotych miesięcznie stanowi nie tylko naruszenie prawa, ale także interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 421 § 2 i art. 422 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.