II URN 224/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: K. Michaluk (sprawozdawca), G. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Anastazji S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ch. o rentę rodzinną na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 22 kwietnia 1986 r.:uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział ZUS w Ch. z dnia 23 listopada 1985 r. i przekazał sprawę organowi rentowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 23 listopada 1985 r. organ rentowy odmówił Anastazji S. ur. 11 listopada 1900 r. prawa do renty rodzinnej na podstawie przepisów ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych oraz ich rodzin z uwagi na to, że nie zostało udowodnione, iż mąż wnioskodawczyni poległ na wojnie. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 22 kwietnia 1986 r. podzielił ten pogląd oddalając odwołanie wnioskodawczyni.W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Minister Sprawiedliwości zarzucił Sądowi rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68). Rewidujący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz decyzji ZUS Oddział w Ch. z dnia 23 listopada 1985 r. i przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania.Minister Sprawiedliwości stwierdził rażące naruszenie prawa z przyczyn następujących:Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni pobierała od dnia 1 kwietnia 1948 r. rentę wdowią na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidzkim (Dz. U. z 1945 r. Nr 22, poz. 131) zmienionej dekretem z dnia 25 października 1948 r. (Dz. U. Nr 50, poz. 387) i ustawą z dnia 7 kwietnia 1949 r. (Dz. U. Nr 25, poz. 182). Podstawę do przyznania świadczeń stanowiło orzeczenie Inwalidzkiej Komisji do Spraw Uznania za Zaginionych przy Obwodowym Urzędzie Inwalidzkim w K. z dnia 31 marca 1948 r. (...). Komisja ta ustaliła na podstawie zeznań świadków, że mąż wnioskodawczyni Józef S. zaginął na terenie wojennym bez własnej winy i że zaginięcie to pozostaje w związku przyczynowym ze służbą wojskową.Niezależnie od tego wnioskodawczyni miała prawo do "świadczeń pochodnych" po mężu, przyznanych przez Kasę Bratnią Górników w S. Prawo do renty wdowiej (zmniejszonej do połowy z uwagi na zbieg z rentą rodzinną z ubezpieczenia powszechnego) miała wnioskodawczyni również po dniu 1 grudnia 1956 r. na podstawie przepisu art. 45b ust. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie dekretu o zaopatrzeniu inwalidów wojskowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 56, poz. 257) odnoszącego się też do inwalidów wojennych i ich rodzin (...) Dopiero na podstawie art. 15 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97), dotyczącego zbiegu świadczeń, wnioskodawczyni mogła pobierać tylko jedno świadczenie wyższe lub wybrane przez siebie.W tej sytuacji fakt, że organ rentowy wypłacał wnioskodawczyni do dnia 30 lipca 1958 r. rentę rodzinną z powszechnego zaopatrzenia emerytalnego, nie upoważnia do wniosku, iż utraciła ona w 1958 r. prawo do renty rodzinnej po żołnierzu zaginionym w czasie działań wojennych. W szczególności brak jest podstaw do przyjęcia, że prawo wnioskodawczyni do takiej renty "ustało przed terminem płatności przypadającym w miesiącu lipcu 1958 r.", jak również, że zachodzą inne okoliczności wykluczające przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 49-51 dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98). Przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 11 ze zm.) także nie pozbawiły wnioskodawczyni prawa do renty rodzinnej po żołnierzu zaginionym w czasie działań wojennych. Nie zachodził również w sprawie żaden z przypadków przewidzianych w art. 48 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. skutkujący ustanie prawa do świadczeń.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając sprawę zważył, co następuje:Minister Sprawiedliwości zasadnie zarzucił Sądowi Wojewódzkiemu rażące naruszenia prawa przez pozbawienie wnioskodawczyni świadczeń tylko na tej podstawie, że nie mogła ona przedstawić nowych dokumentów na okoliczność zaginięcia męża. Artykuł 43 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68) nie zmienił prawa do świadczeń na rzecz członka rodziny tego żołnierza, który "zaginął" w czasie pełnienia służby wojskowej. Wprawdzie art. 45 ust. 2 używa określenia "po żołnierzu zmarłym", ale w art. 43 ust. 2 powołanej ustawy uzyskanie świadczeń wiąże się z "zaginięciem", co oznacza, że świadczenia te w istocie swej przysługują od daty zaginięcia żołnierza. W świadczeniach tych ustawa wyróżnia dwa okresy: pierwszy z nich daje uprawnienie do świadczeń z tytułu "zaginięcia", które wygasają z upływem terminu, w jakim najwcześniej mogło nastąpić uznanie żołnierza za zmarłego. Drugi okres rozpoczyna z tym terminem prawo do renty rodzinnej po zmarłym żołnierzu z zachowaniem niezbędnych warunków do jej przyznania.Pojęcie "zaginionego" zatem ma odpowiednie znaczenie w świetle przepisów prawa dotyczących uznania za zmarłego (art. 29-31 k.c. oraz art. 526-534 k.p.c.). W dacie zaś uznania zaginionego za zmarłego z mocy art. XVII przepisów wprowadzających p.o.p.c. obowiązywało oznaczenie chwili domniemanej śmierci według przepisów ówcześnie obowiązujących, liczenie zaś biegu terminów rozpoczynało się od końca roku kalendarzowego, w którym działania wojenne zostały zakończone (art. XVI przep. wprow. p.o.p.c.).Podstawą do przyznania świadczeń Anastazji S. w 1948 r. były dokumenty znajdujące się w aktach rentowych, a w tym postanowienie Sądu Grodzkiego w Olkuszu z dnia 9 listopada 1949 r. wydane w sprawie (...), z mocy którego Józefa S. uznano za zmarłego oznaczając chwilę jego śmierci na dzień 30 grudnia 1946 r. (...). Sąd wówczas stwierdził, że zaginiony powołany do wojska w sierpniu 1939 r. nie powrócił z wojny, co dało podstawę do uznania go za zmarłego w myśl art. 14 i 18 prawa osobowego oraz przepisów dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu (Dz. U. Nr 40, poz. 226 ze zm.).Powołany przez Sąd art. 18 § 3 prawa osobowego przyjmował, że zaginiony zmarł w ostatnim dniu terminu, po upływie którego mogło nastąpić uznanie za zmarłego. Data zawarta w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego stanowi prawne domniemanie śmierci prawdopodobnej, którego skutki są takie same jak śmierci rzeczywistej. Prawomocne postanowienie o uznaniu za zmarłego żołnierza, który zaginął w czasie pełnienia służby wojskowej, jest wystarczającym dowodem nabycia prawa do świadczeń - przewidzianych w art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68) - także wówczas, jeśli data śmierci żołnierza została oznaczona po zakończeniu działań wojennych. Świadczenia te bowiem przysługują członkom rodziny żołnierza, który zaginął podczas służby wojskowej, decyduje więc śmierć żołnierza, a nie domniemana jej data. Wbrew twierdzeniom organu rentowego i sądu śmierć zaginionego została wystarczająco udokumentowana, zaś przeciwne twierdzenia, nie znajdują usprawiedliwienia w materiale sprawy.W tej sytuacji Minister Sprawiedliwości zasadnie wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji Oddziału ZUS w Ch. oraz przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, gdyż zachodzi potrzeba ustalenia wysokości renty rodzinnej w myśl przepisów powołanej ustawy z dnia 29 maja 1974 r. oraz rozważenia, które z przysługujących wnioskodawczyni świadczeń jest dla niej korzystniejsze. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.