II USK 202/22

Sygn. akt II USK 202/22 POSTANOWIENIE Dnia 9 marca 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania O. S.A. w W. , obecnie syndyka masy upadłości O. S.A. w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Warszawie z udziałem J. K. o podstawę wymiaru składek, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 9 marca 2023 r., skargi kasacyjnej odwołującego się syndyka masy upadłości od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 2021 r., sygn. akt III AUa 479/19, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 13 lutego 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w Warszawie ustalił podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe J. K. za wskazane w niej okresy z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u płatnika składek O. S.A. Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z dnia 22 października 2018 r., oddalił odwołanie O. S.A. od powyższej decyzji. Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 6 lipca 2021 r., oddalił apelację odwołującej się Spółki od wyroku Sądu Okręgowego. 2 W sprawie ustalono, że J. K. była zatrudniona od 23 kwietnia 2012 r. na podstawie umowy o pracę w H. sp. z o.o. sp. k. i w trakcie tego zatrudnienia współpracowała z H. sp. z o.o. sp. k. w ramach umowy o współpracę. W ramach umowy o świadczenie usług pomocniczych do usług pośrednictwa finansowego zawartej w dniu 11 czerwca 2012 r. przez ubezpieczoną i H. sp. z o.o. sp. k. ubezpieczona miała wykonywać dla Spółki usługi pomocnicze do usług pośrednictwa finansowego. Z dniem 29 stycznia 2016 r. nastąpiło przejęcie H. Sp. z o.o. przez O. S.A. Na wstępie Sąd Apelacyjny stwierdził, że podziela ustalenia faktyczne i wywody prawne oraz wnioski Sądu Okręgowego. Jego zdaniem, Sąd pierwszej instancji dokonał trafnej oceny prawnej o świadczeniu pracy przez ubezpieczoną na rzecz swojego pracodawcy w ramach umowy o świadczenie usług oraz o pozorności umowy o świadczenie usług, zatem wyciągnął z ustalonego stanu faktycznego słuszne wnioski natury prawnej, nie naruszając prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 2a i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm.; dalej ustawa systemowa) oraz art. 83 § 1 k.c. i art. 22 ust. 1 k.p., art. 758 § 1 k.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w stanie faktycznym sprawy znajduje zastosowanie przepis art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. Sąd Apelacyjny podkreślił, że w wyniku wykonywania pracy na podstawie umowy o świadczenie usług w ramach działalności gospodarczej przez ubezpieczoną, w istocie miało miejsce świadczenie pracy na rzecz pracodawcy, tj. odwołującej się Spółki, który była jedynym i wyłącznym beneficjentem wykonywanych przez ubezpieczoną czynności podejmowanych w ramach działalności gospodarczej. Odwołująca się jest więc pracodawcą dla ubezpieczonej z tytułu obu umów wykonywanych przez nią na jej rzecz (umowy o pracę i umowy o świadczenie usług). W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego odwołująca się Spółka (O. S.A.) zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.: (-) art. 8 ust. 2a, art. 18 ust. 1a i art. 20 ust. 1 ustawy systemowej w związku z art. 83 § 1 k.c., przez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie ubezpieczonej za pracownika w związku z wykonywaniem przez nią usług na podstawie umowy o 3 świadczenie usług pomocniczych do pośrednictwa finansowego, przy jednoczesnym stwierdzeniu nieważności tej umowy z uwagi na jej pozorność; (-) art. 758 § 1 k.c. w związku z art. 6a ust. 7 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 2324 ze zm.) w związku z art. 4 ustawy z dnia z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (jednolity tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 162 ze zm.) w związku z art. 65 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie, a w konsekwencji brak właściwego zakwalifikowania stosunku prawnego łączącego ubezpieczoną z płatnikiem składek jako typowego stosunku agencji, o którym mowa w art. 758 § 1 k.c., wskutek błędnego przyjęcia, że umowa agencyjna była pozorna, a na podstawie umowy o pracę ubezpieczona świadczyła na rzecz płatnika składek pracę w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. w sytuacji, gdy w rzeczywistości stosunek prawny wiążący strony na podstawie tych umów wypełniał znamiona umowy agencyjnej, wykonywanej przez ubezpieczoną w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, w ramach której ubezpieczona pośredniczyła w zawieraniu przez potencjalnych klientów umów z bankami (tj. umowa, o której mowa w art. 6a ust. 7 Prawa bankowego - tzw. outsourcing usług); (-) art. 8 ust. 2a w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy systemowej, art. 18 ust. 1 i ust. 1a, art. 20 ust. 1, art. 83 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, przez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że ubezpieczona, w ramach wykonywania umowy agencyjnej, podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu stosunku pracy, a nie z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, mimo że wszelkie czynności w ramach tej umowy wykonywała w ramach swojej jednoosobowej działalności; (-) art. 8 ust 2a ustawy systemowej w związku z art. 65 § 2 i art. 83 § 1 k.c., przez ich niewłaściwe zastosowanie w stosunku do umowy agencyjnej w sytuacji, gdy fakt współpracy płatnika składek i ubezpieczonej na podstawie umowy agencyjnej, obok zawarcia umowy o pracę w marginalnym zakresie, wynikał tylko z takiego wymogu postawionego płatnikowi składek przez banki, z którymi współpracował - w następstwie interpretacji opinii wydanej przez KNF - aby osoby zawierające umowy z klientami w imieniu banku wiązał z podmiotami współpracującymi z bankami (płatnik składek) stosunek pracy, przez co za pozorny 4 powinien co najwyżej zostać uznany stosunek pracy, a nie stosunek agencji, natomiast rzeczywistym stosunkiem łączącym strony był właśnie stosunek agencyjny; (-) art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 22 § 1 k.p. oraz art. 758 § 1 k.c., przez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że umowa agencyjna, nosząca typowe cechy umowy agencyjnej, była umową pozorną i w rzeczywistości czynności wynikające z tej umowy były wykonywane w ramach stosunku pracy, podczas gdy: a) umowa agencyjna była faktycznie wykonywana zgodnie z jej treścią i wolą stron, a ukształtowanie niektórych praw i obowiązków w ramach współpracy między płatnikiem składek i ubezpieczoną w ramach stosunku pracy było motywowane wyłącznie wymogami banków (w następstwie opinii KNF), co potwierdza, że całość praw i obowiązków (wynikająca z obu umów) nie miała charakteru pracowniczego; b) obie umowy były wykonywane w odmienny sposób, a czynności wykonywane w ramach umowy agencyjnej nie miały cech stosunku pracy, ponadto żadna ze stron nie miała zamiaru zawarcia pozornej umowy agencyjnej; c) za pozorną (a w konsekwencji nieważną) można uznać jedynie zawartą równolegle umowę o pracę, gdyż zawarto ją jedynie ze względu na wymogi banków i KNF, a jeśli jakiś element wiążących strony stosunków prawnych nosił cechy stosunku pracy, to była to tylko umowa o pracę wykonywana w marginalnym, ułamkowym zakresie. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca wskazała na jej oczywistą zasadność. Według niej, oczywista wadliwość zaskarżonego wyroku wynika z równoległego zastosowania przez Sąd drugiej instancji wzajemnie wykluczających się konstrukcji prawnych w stosunku do umowy agencyjnej, tj. uznania ubezpieczonej za pracownika na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy systemowej w związku z wykonywaniem tej umowy oraz stwierdzenia jej nieważności z uwagi na pozorność na podstawie art. 83 § 1 k.c., co stanowi jawne, kwalifikowane naruszenie przepisów prawa materialnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie do merytorycznego rozpoznania. 5 Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Skarżąca wskazała na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Odnosząc się do tej przesłanki, należy zauważyć, że w świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika ona zwykle z oczywistego, widocznego prima facie naruszenia przepisów prawa polegającego na sprzeczności wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem lub powszechnie przyjętymi regułami interpretacji. Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może stanowić podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c., lecz o naruszenie kwalifikowane (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX nr 453107; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z dnia 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 nr 20 poz. 494; z dnia 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 nr 18, poz. 437; z dnia 8 marca 2002 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). W judykaturze podkreśla się, że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego: z 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 nr 13, poz. 230; z 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; z 11 kwietnia 2008 r., I UK 46/08, LEX nr 469185 i z 9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133). Dla oceny wskazywanej przez skarżącą oczywistej zasadności skargi kasacyjnej kluczowe znaczenie ma oparcie przez Sąd drugiej instancji rozstrzygnięcia na art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, któremu Sąd poświęcił znaczną część uzasadnienia. Wynika z nich, że skarżąca była pracodawcą ubezpieczonej i jednocześnie zawarła z nią umowę agencyjną w ramach prowadzonej przez J. K. działalności gospodarczej (samozatrudnienia). Zgodnie z art. 8 ust. 2a ustawy 6 systemowej, za pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się (także) osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy. Zatem w sytuacji, gdy pracownik zawiera ze swoim pracodawcą umowę cywilną na dodatkową pracę na jego rzecz, czyli obok lub ponad dotychczasowe pracownicze zatrudnienie, co miało miejsce w niniejszej sprawie, zastosowanie ma art. 8 ust. 2a ustawy systemowej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 259/09, LEX nr 585727, oraz z dnia 18 października 2011 r., III UK 22/11, LEX nr 1227536) i to zamyka kwestię tytułu (pracowniczego) podlegania ubezpieczeniom społecznym. Podkreślić przy tym należy, że zakresem zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej są objęte osoby prowadzące jednoosobową pozarolniczą działalność wykonujące usługi na rzecz pracodawcy a umowa w takiej konfiguracji nie jest umową z osobą trzecią. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2017 r., I UK 370/16 (LEX nr 2357398) podkreślono, że istotą stosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej jest umowa zawierana przez pracownika z pracodawcą, czego nie zmienia to, że pracownik występuje jako przedsiębiorca (samozatrudniony). Wykonywanie bowiem działalności gospodarczej wymaga zawarcia indywidualnej umowy przez prowadzącego działalność gospodarczą i dopiero ta umowa, a nie sama działalność, określa treść zobowiązania. Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 25 maja 2018 r., I UK 475/17 (LEX nr 2559396). Nie powinno też budzić wątpliwości, że ratio legis przedmiotowej regulacji jest ograniczenie możliwości wykorzystywania regulacji dotyczących zbiegu tytułów ubezpieczenia przez powoływanie podmiotów gospodarczych służących wyłącznie wykorzystywaniu możliwości zmniejszania obciążeń składkowych. W tym stanie rzeczy rozważania na temat nieważności umowy agencyjnej (jako zwartej dla pozoru – art. 83 § 1 k.c.) były zupełnie zbędne i z tej przyczyny dokonanie przez Sąd drugiej instancji oceny umowy agencyjnej z punktu widzenia art. 83 § 1 k.c. nie przekreśla przyjętej konstrukcji z art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. Innymi słowy, o wyniku sprawy decyduje prawidłowość subsumcji pod normę z art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, co znajduje potwierdzenie w wiążących Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.) ustaleniach faktycznych, a nie niepotrzebna ocena ważności umowy agencyjnej. 7 Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 3989 k.p.c. [SOP] [ł.n]