II USKP 154/26

II USKP 154/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Ewa Stryczyńska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Robert Stefanicki SSN Agnieszka Żywicka w sprawie z odwołania A.W - następcy prawnego A.W.1 przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o wysokość emerytury policyjnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 14 lipca 2026 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 września 2023 r., sygn. akt III AUa 3239/22, uchyla zaskarżony wyrok znosząc postępowanie w sprawie od 16 sierpnia 2023 r. i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego. Robert Stefanicki Ewa Stryczyńska Agnieszka Żywicka UZASADNIENIE II USKP 154/26 2 Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 22 września 2022 r. zmienił decyzję Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie w przedmiocie ponownego ustalenia wysokości emerytury A.W.1 z 2 grudnia 2019 r. ( […]) w ten sposób, że ustalił wysokość emerytury należnej A.W. w kwocie ustalonej przed 1 października 2017 r. oraz stwierdził, że Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie nie ponosi odpowiedzialności za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Sąd Okręgowy zaznaczył, że stan faktyczny pomiędzy stronami procesu nie był kwestionowany w toku postępowania sądowego. Przedmiot sporu obejmował konieczność rozważenia, czy organ rentowy zasadnie, na podstawie art. 15c w zw. z art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U.z 2016 r., poz. 708 ze zm.; zwanej dalej „ustawą zaopatrzeniową") dokonał obniżenia emerytury policyjnej A.W.1 do poziomu wynikającego z art. 15c ust. 1 i 3 w związku z art. 13b ww. ustawy. Organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję na podstawie wskazanych przepisów, wprowadzonych na mocy art. 1 i 2 ustawy z 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 2270; zwanej dalej „ustawą nowelizującą”). W ocenie Sądu Okręgowego analiza zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego prowadziła do wniosku, że brak jest dowodów, jakoby odwołująca się - choć w okresie wskazanym w zaświadczeniu wystawionym przez IPN pełniła służbę w jednej z jednostek wskazanych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej - faktycznie pełniła w niej służbę, którą można zakwalifikować jako służbę na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu wskazanych wyżej przepisów ustawy. Sąd stwierdził bowiem brak dowodów potwierdzających, aby A.W.1 wykonywała czynności operacyjno-techniczne II USKP 154/26 3 niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa, zmierzające do realizacji funkcji państwa totalitarnego, jak również by zajmowała się zwalczaniem opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniem praw do wolności słowa i zgromadzeń, prawa do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli. Praca, jaką wykonywała odwołująca się, miała charakter wyłącznie biurowy i administracyjny, sprowadzała się głównie do czynności technicznych, kancelaryjnych i ewidencyjnych. Na skutek apelacji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA w Warszawie od wyroku Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 29 września 2023 r. oddalił apelację. W ocenie Sądu Apelacyjnego konkluzja Sądu Okręgowego co do tego, że odwołująca się nie pełniła służby na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej pozostawała trafna. W ocenie Sądu Apelacyjnego w sprawie nie zostało wykazane, aby służba odwołującej się miała jakikolwiek związek z wykonywaniem zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych. Sąd drugiej instancji podkreślił, że ustawodawca w art. 13b ust. 1 pkt 5 ustawy zaopatrzeniowej pod pojęciem „służby na rzecz totalitarnego państwa” uznaje służbę w instytucjach i formacjach enumeratywnie wymienionych w tym przepisie, o ile wypełniają one określone, również ustawowo, zadania, nie czyniąc, co do zasady, dalszego rozróżnienia z uwagi na zajmowane stanowiska, funkcje, czy wykonywane czynności, które jednak muszą być powiązane, choćby pomocniczo, z określonym przez ustawodawcę przedmiotem działania jednostki. Ustawodawca nie uzależnił wprost objęcia funkcjonariusza procedurą ponownego przeliczenia świadczenia, w związku z pełnieniem przez niego służby na rzecz państwa totalitarnego od wykonywania czynności polegających na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa, jednak pośrednio kwestie te wynikają z omawianej regulacji, która kwalifikuje jako służbę na rzecz totalitarnego państwa jedynie służbę w jednostkach wykonujących/wypełniających wymienione w przepisie ustawy zadania (np. zadania wywiadowcze i kontrwywiadowcze - art. 13b ust. 1 punkt 5 lit. b, czy zadania Służby Bezpieczeństwa - art. 13b ust. 1 punkt 5 lit. c, czynności operacyjno-techniczne niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa - art. 13b ust. II USKP 154/26 4 1 punkt 5 lit. d). Inaczej mówiąc służba, aby mogła zostać zakwalifikowana, jako służba pełniona na rzecz totalitarnego państwa, najczęściej musi podlegać ocenie w powiązaniu z określonymi przez ustawodawcę zadaniami jednostki wymienionej w art. 13b, przy czym nie ma już znaczenia, czy ma ona charakter podstawowy, czy też pomocniczy, z punktu widzenia realizacji tych zadań. Sąd Apelacyjny stwierdził, że w przypadku wydziału paszportów, celem dokonania takiej kwalifikacji należy powiązać pełnioną służbę z zadaniami tej jednostki polegającymi na wypełnianiu zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych. Oceniając służbę odwołującej się Sąd Apelacyjny nie znalazł takiego powiązania, nie zostało ono wykazane w toku postępowania dowodowego, nie wynika też z faktów powszechnie znanych czy znanych Sądowi z urzędu. W konkluzji Sąd odwoławczy sformułował tezę, że skoro odwołująca się nie mogła zostać zakwalifikowana jako pełniąca służbę w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej (na rzecz totalitarnego państwa), to nie ma do niej zastosowania art. art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. Oznacza to, że świadczenie odwołującej się nie mogło zostać obniżone na podstawie powołanych wyżej przepisów i powinno pozostać na takim poziomie, na jakim je ustalono na zasadach obowiązujących przed wejściem w życie przepisów ustawy nowelizującej z 16 grudnia 2016 r., które do odwołującej się nie znajdowały zastosowania. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy zaskarżając wyrok w całości i zarzucając temu Sądowi naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. przez jego niezastosowanie i niewydanie postanowienia o zawieszeniu postępowania w związku ze śmiercią ubezpieczonej A.W.1 i nieoczekiwanie na wstąpienie do sprawy następcy prawnego, co skutkowało wydaniem orzeczenia w warunkach nieważności postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 2 k.p.c. Skarżący organ rentowy wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c., stwierdzając, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania i wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Apelacyjnego oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi lub innemu Sądowi równorzędnemu i pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz o zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu II USKP 154/26 5 rentowego kosztów postępowania w postępowaniu kasacyjnym, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm prawem przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje, Rozpoznawana w niniejszym postępowaniu skarga kasacyjna jest uzasadniona z powodu trafnie podniesionego przez organ rentowy zarzutu nieważności postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 2 k.p.c., z powodu wydania zaskarżonego wyroku w stosunku do strony, która zmarła, zatem nie miała zdolności sądowej. Mając na uwadze okoliczności, wynikające z akt sprawy, Sąd Najwyższy stwierdził, że w piśmie z 3 sierpnia 2023 r. mąż ubezpieczonej A.W. złożył do Sądu Apelacyjnego wniosek o przyspieszenie rozpoznania sprawy i skierowanie jej na wokandę poza kolejnością z uwagi na bardzo zły stan zdrowia ubezpieczonej (k. 144). Wniosek ów, przekazano do referatu sędziego 4 sierpnia 2023 r., skutkiem czego sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym 29 września 2023 r. W dniu 27 września 2023 r. do Sądu Apelacyjnego (data prezentaty Biura Podawczego) wpłynęło pismo A.W. z 25 września 2023 r., zawierające informację o śmierci A.W.1 i oświadczenie o woli wstąpienia do postępowania - w miejsce zmarłej – A.W.1 - męża odwołującej się i jedynego spadkobiercy (k. 152 a.s.). Należy zauważyć, że w/w pismo, wprawdzie wpłyneło do Biura Podawczego Sądu Apelacyjnego w Warszawie 27 września 2023 r., jednak zostało przekazane do referatu sędziego, będącego w sprawie sprawozdawcą, dopiero 5 października 2023 r., a zatem już po wydaniu przez Sąd Apelacyjny zaskarżonego wyroku, co nastapiło na posiedzeniu niejawnym 29 września 2023 r. Oznacza to, że fakt śmierci odwołującej się, w dniu wydawania przedmiotowego wyroku przez Sąd Apelacyjny, nie był znany Sądowi w składzie wyznaczonym do rozpoznania sprawy. Śmierć strony postępowania cywilnego (osoby fizycznej), analogicznie jak utrata w trakcie procesu przez stronę (osobę prawną) zdolności sądowej, stanowi przeszkodę w jego kontynuowaniu i w przypadku, gdy przedmiotem procesu są prawa i obowiązki, które przechodzą na następców prawnych (podlegają sukcesji), musi nastąpić zawieszenie postępowania (art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.). Zawieszenie postępowania następuje z urzędu. II USKP 154/26 6 Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 7 lutego 2024 r. (w sprawie II PSKP 17/23, LEX nr 3716793) stwierdził, że niezawieszenie postępowania i jego kontynuowanie po utracie w trakcie procesu przez stronę zdolności sądowej, w przypadku osoby fizycznej - śmierci, bez wstąpienia w jej miejsce następców prawnych, powoduje nieważność postępowania. W przypadku śmierci strony prowadzone postępowanie sądowe może być kontynuowane jedynie z udziałem jej następcy prawnego, jeżeli przedmiot procesu należy do praw i obowiązków, które są przedmiotem sukcesji (mogą przejść na następcę prawnego), a takimi są bez wątpienia prawa majątkowe i wynikające z nich świadczenia pieniężne. Dlatego też sąd ma obowiązek zawieszenia postępowania z urzędu, stosownie do art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., a do jego podjęcia dochodzi, gdy zgłosi się lub zostanie wskazany następca prawny zmarłego albo z chwilą ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku, zgodnie z art. 180 § 1 pkt. 1 k.p.c. To powoduje, że w sprawie dochodzi do spełnienia przesłanki, o której mowa art. 379 pkt 2 k.p.c. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z 27 maja 2010 r., II PK 363/09, LEX nr 603829). Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy, w której została wniesiona przez pozwany organ rentowy skarga kasacyjna, Sąd Najwyższy stwierdził, że postępowanie przed Sądem drugiej instancji zostało dotknięte nieważnością w zakresie przeprowadzonego 29 września 2023 r. posiedzenia niejawnego oraz wydania wyroku, gdyż było kontynuowane z udziałem zmarłej A.W.1, która w dniu wyrokowania, z uwagi na wcześniejszy zgon, nie miała zdolności sądowej. Równocześnie swój udział w postępowaniu apelacyjnym zgłosił mąż odwołującej się A.W. Zgodnie zaś z brzmieniem art. 47 ust. 1 ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, Dz.U. z 2026 r. poz. 505, zwanej „ustawą zaopatrzeniową”), w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia pieniężne, świadczenia należne jej do dnia śmierci przysługują małżonkowi i dzieciom, a w razie ich braku - kolejno: wnukom, rodzicom, dziadkom i rodzeństwu. II USKP 154/26 7 Uwzględnienie przez Sąd Najwyższy kasacyjnego zarzutu nieważności postępowania przez Sądem drugiej instancji oznaczało konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku oraz zniesienia postępowania przed tym Sądem w zakresie dotkniętym nieważnością tj. od dnia śmierci A.W.1, która nastąpiła […] 2023 r. (k. 153 a.s.). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 39821 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. Robert Stefanicki Ewa Stryczyńska Agnieszka Żywicka [SOP]