III PO 30/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, J. Krzyżanowski, K. Marowski, K. Piasecki, J. Szczerski, J. Tyszka (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL w sprawie z powództwa Zofii K. przeciwko Skarbowi Państwa (Prez. PRN Wydział Zdrowia w N.: 1) Szpital Powiatowy w N., 2) Przychodnia Obwodowa w N.) o 15.874,30 zł i dopuszczenie do pracy, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 8 lipca 1965 r.:"Czy umowę o pracę zawartą z lekarzem przez uspołeczniony zakład służby zdrowia może rozwiązać wydział zdrowia prezydium powiatowej rady narodowej?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wydział zdrowia i opieki społecznej prezydium powiatowej rady narodowej nie może rozwiązać umowy o pracę zawartej z lekarzem przez kierownika zakładu społecznego służby zdrowia w resorcie zdrowia i opieki społecznej, jeżeli rozwiązanie umowy należy do zakresu działania kierownika zakładu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego: Powódka od 1959 r. była zatrudniona jako lekarka w Szpitalu Powiatowym w N. (ordynator oddziału wewnętrznego) a jednocześnie w Przychodni Obwodowej w N. - na podstawie umów o pracę, zawartych z kierownikami tych zakładów leczniczych. Kierownik Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej Prezydium Pow. Rady Narodowej w N., powołując się na uchwałę tegoż Prezydium pismem z dnia 24.VI.1961 r., wypowiedział powódce obie wymienione umowy o pracę, co spowodowało niedopuszczenie jej do pracy w tych zakładach już z chwilą doręczenia jej tego pisma (wynagrodzenie powódka pobierała w obu zakładach do końca okresu wypowiedzenia, tj. do 30.IX.1961 r.). Powódka uważając, że wypowiedzenie umów o pracę przez Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej było prawnie bezskuteczne, jako dokonane przez organ do tego nieuprawniony, oraz że umowy te, jako nie rozwiązane przez jej pracodawców (Szpital i Przychodnię), trwają nadal - żądała w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Pow. Rady Narodowej w N.) dopuszczenia jej do pracy na dotychczasowych warunkach oraz zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy.Sąd Powiatowy podzielił stanowisko powódki i uwzględnił powództwo w całości. Natomiast Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję strony pozwanej, powziął wątpliwość co do słuszności tego stanowiska i w związku z tym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 d. k.p.c. zagadnienie prawne, które w sformułowaniu wyżej przytoczonym zostało z kolei przekazane do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego. Wątpliwości powstały przede wszystkim stąd, że podmiotem zatrudniającym powódkę na podstawie umów o pracę zawartych przez nią z wymienionymi wyżej zakładami społecznymi służby zdrowia jest Skarb Państwa, zarówno bowiem szpital powiatowy, jak i przychodnia obwodowa nie mają odrębnej od Skarbu Państwa osobowości prawnej. Stan taki według niektórych poglądów mógłby prowadzić do wniosku, że zakłady te są jedynie jednostkami (komórkami) organizacyjnymi administracji państwowej w resorcie zdrowia, podporządkowanymi organom tej administracji. Z faktu zaś hierarchicznego podporządkowania tych zakładów wydziałowi zdrowia i opieki społecznej jako organowi nadrzędnemu wynika uprawnienie tego organu do rozwiązania umowy o pracę z powódką (analogiczne zastosowanie tezy orzeczenia SN z dnia 2.II.1955 r. 1 CR 1486/54, "Państwo i Prawo" z. 11/1955, poz. 5).IRozstrzygnięcie zagadnienia sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, jaki organ powołany jest do oświadczenia woli Skarbu Państwa jako podmiotu zatrudniającego lekarza, a tym samym także do rozwiązania z nim umowy o pracę, jeśli państwowy zakład pracy, w którym lekarz jest zatrudniony, nie ma - jak w danym wypadku - odrębnej od Skarbu Państwa osobowości prawnej.Odpowiedzi na to pytanie należy szukać w tych aktach normatywnych oraz wydanych na ich podstawie przepisach wykonawczych, które regulują zakres działania (uprawnień) wydziałów zdrowia i opieki społecznej prezydiów rad narodowych w dziedzinie nas interesującej oraz zakres uprawnień w tej dziedzinie kierowników społecznych zakładów służby zdrowia (szpitali powiatowych, przychodni obwodowych). Należy zauważyć przy tym na wstępie, że jakkolwiek zakłady społeczne służby zdrowia są z reguły podporządkowane organom administracji państwowej (wydziałom zdrowia i opieki społecznej), to jednak nie można przyjąć, że są one jednostkami (komórkami) organizacyjnymi swych organów zwierzchnich i że stosunki ich z tymi organami układają się na zasadzie nieograniczonej dyspozycyjności organu zwierzchniego. Należy bowiem rozróżnić państwową administrację służby zdrowia od zakładów społecznych służby zdrowia. Organy administracji planują, organizują, koordynują i nadzorują na terenie swego działania opiekę zdrowotną Państwa, czuwając przy tym nad planowym rozmieszczeniem i odpowiednim wykorzystaniem kadr lekarskich oraz podnoszeniem ich kwalifikacji zawodowych. Natomiast zakłady społeczne służby zdrowia realizują bezpośrednio tę opiekę za pomocą fachowych pracowników służby zdrowia i odpowiednich środków rzeczowych, przy czym w zakresie nie zastrzeżonym organowi zwierzchniemu korzystają z reguły z określonej przepisami samodzielności dostosowanej do charakteru ich działania, w tym także w dziedzinie angażowania i zwalniania z pracy personelu zakładowego (o czym niżej).Z samego więc tylko faktu hierarchicznego podporządkowania tych zakładów administracji państwowej nie wynika jeszcze samo przez się uprawnienie tych organów do rozwiązywania umów o pracę zawartych przez zakłady z ich pracownikami. Uprawnienie takie bowiem mogłoby wynikać tylko ze szczególnych przepisów prawa.Stwierdzenie to wymaga ustosunkowania się do powołanego wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 2.II.1955 r. 1 CR 1486-54, które jakkolwiek dotyczy przedsiębiorstw państwowych, przyczyniło się do powstania wspomnianej wyżej wątpliwości. W orzeczeniu tym wyrażony został pogląd, że z faktu hierarchicznego podporządkowania przedsiębiorstwa państwowego centralnemu zarządowi wynika uprawnienie tego zarządu do rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem podległego mu przedsiębiorstwa. Orzeczenie to dało też asumpt do dalej idącego poglądu, któremu dał wyraz Sąd Wojewódzki przyjmując, że brak jest przeszkód do analogicznego zastosowania tezy tego orzeczenia do wypadku będącego przedmiotem omawianego zagadnienia, w którym również wchodzi w grę zasada podporządkowania zakładu pracy jego organowi nadrzędnemu.Teza wymienionego orzeczenia nie odpowiada jednak obowiązującemu stanowi prawnemu, nie da się bowiem pogodzić zarówno z zasadą samodzielności przedsiębiorstw państwowych, jak i z przepisami prawa, które wyraźnie określają, jakie organy powołane są do działania w imieniu przedsiębiorstwa. Czynności prawne organu nadrzędnego nie mogą być uważane za czynności podległego mu przedsiębiorstwa i dlatego organ ten nie może w zasadzie ani zawierać, ani też rozwiązać umowy o pracę ze skutkiem dla podległego mu przedsiębiorstwa, chyba że szczególny przepis prawa do tego go upoważnia, (np. przepisy o powoływaniu i odwoływaniu dyrektorów i głównych księgowych przedsiębiorstw państwowych).Z tezy więc powołanego orzeczenia, która z wymienionych względów nie może być aprobowana, nie można czerpać argumentu per analogiam przy rozwiązaniu przedstawionego zagadnienia. Rozwiązania zatem należy szukać - jak już wyżej wspomniano - w tych przepisach prawa, które określają organy powołane do zawierania i rozwiązywania umów o pracę z lekarzami zatrudnionymi w zakładach społecznych służby zdrowia.IIUstawa z dnia 28.X.1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowanej gospodarce w służbie zdrowia (Dz. U. Nr 55, poz. 434 z późniejszymi zmianami) upoważniła Ministra Zdrowia do uregulowania w drodze rozporządzenia między innymi zasad powoływania fachowych pracowników służby zdrowia na określone stanowisko (art. 22).Wydane na podstawie tej delegacji ustawowej rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2.VIII.1951 r. w sprawie rejestracji fachowych pracowników służby zdrowia oraz zasad powoływania ich na stanowiska w zakładach społecznych służby zdrowia (Dz. U. z 1951 r. Nr 43, poz. 328 i z 1957 r. Nr 13, poz. 73) przewiduje m.in., że prezydium właściwej rady narodowej (wydział zdrowia), a w pewnych wypadkach Minister Zdrowia wyraża jedynie zgodę (bądź jej odmawia) na przyjęcie do pracy fachowych pracowników służby zdrowia na określone stanowiska w tych zakładach (§ 12 ust. 1 i § 13). Natomiast do zawierania i rozwiązywania umów o pracę z takimi pracownikami powołany jest z reguły kierownik danego zakładu (§ 6 ust. 1).Do wniosku takiego upoważnia treść § 6 ust. 1 powołanego rozporządzenia, według którego kierownik uspołecznionego zakładu pracy (zakładu społecznego służby zdrowia) obowiązany jest zawiadomić prezydium powiatowej rady narodowej m.in. o przyjęciu do pracy fachowego pracownika służby zdrowia i o rozwiązaniu z nim stosunku pracy. Zawiadomienie takie byłoby oczywiście zbędne, a nawet nie miałoby logicznego usprawiedliwienia, gdyby wbrew powyższemu wnioskowi przyjąć, że do zawarcia i rozwiązania umowy o pracę z takim pracownikiem (lekarzem) powołany jest z reguły właściwy wydział zdrowia i opieki społecznej. W takim wypadku bowiem organ ten już z własnych czynności prawnych miałby wiadomości potrzebne mu do celów ewidencji lekarzy zatrudnionych na terenie jego działania i nie potrzebowałby zawiadomienia go o tym ze strony kierownika zakładu.Wymieniony przepis, jako dotychczas nie uchylony, obowiązuje nadal, uchyleniu bowiem uległy jedynie § 15-19 wymienionego rozporządzenia (por. rozp. Min. Zdrowia z dnia 8.I.1957 r. - Dz. U. Nr 13, poz. 73).Za wnioskiem powyższym przemawiają także przepisy rozp. Rady Min. z dnia 19.VII.1963 r. w sprawie obsadzania i zmian na stanowiskach pracowniczych prezydiów rad narodowych oraz na niektórych stanowiskach w przedsiębiorstwach, zakładach i instytucjach podporządkowanych radom narodowym (Dz. U. Nr 35, poz. 203). W myśl § 12 tego rozporządzenia prezydia właściwych rad narodowych powołują i odwołują (przyjmują do pracy i zwalniają) jedynie pracowników na stanowiskach kierowniczych w przepisie tym wymienionych, w szczególności dyrektorów (kierowników) i ich zastępców oraz głównych księgowych zakładów i instytucji podporządkowanych tym organom. Podobnie regulowały to zagadnienie również poprzednie przepisy w tym przedmiocie obowiązujące w dacie zwolnienia powódki, które zostały uchylone wymienionym ostatnio rozporządzeniem (por. rozp. Rady Min. z dnia 4.X.1958 r. - Dz. U. Nr 62, poz. 305 i uchwałą Rady Min. z dnia 5.III.1956 r. - M.P. Nr 25, poz. 357).Wyjaśnienia wymaga jednak kwestia, czy przepis § 6 ust. 1 rozp. Min. Zdrowia z dnia 2.VIII.1951 r. dotyczy również lekarzy-ordynatorów w zakładach opieki zdrowotnej zamkniętej.W tym względzie stan prawny w zakresie omawianego tu zagadnienia nie uległ zmianie po wejściu w życie powołanego już wyżej rozp. Ministra Zdrowia z dnia 8.I.1957 r. w sprawie ustalania kandydatur na niektóre stanowiska w zakładach społecznych służby zdrowia (Dz. U. Nr 13, poz. 73). Rozporządzenie to reguluje jedynie tryb postępowania konkursowego przy ustalaniu kandydatur na stanowiska dyrektorów i ordynatorów w zamkniętych zakładach leczniczych. Nie reguluje natomiast kwestii, jaki organ jest właściwy do zawarcia umowy o pracę z kandydatem zakwalifikowanym na takie stanowisko przez komisję konkursową, ani też kwestii rozwiązania umowy o pracę z osobami pozostającymi na takich stanowiskach. Należy zatem przyjąć, że w stosunku do ordynatora (nie będącego zastępcą dyrektora) ma zastosowanie ogólna zasada wynikająca z § 6 ust. 1 rozp. Min. Zdrowia z dnia 2.VIII.1951 r., który to przepis - jak już wyżej wspomniano - zachował moc także po wejściu w życie rozp. z dnia 8.I.1957 r.Należy zauważyć w końcu, że za przyjętym tu rozwiązaniem przemawiają także przepisy regulaminów szpitalnych (regulaminu pracy dyrektora szpitala) wprowadzonych instrukcją Min. Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 9.VI.1961 r. Nr 35/61 (Dz. Urzędowy Min. Zdrowia i Opieki Społecznej Nr 13, poz. 89). W myśl tych przepisów dyrektor szpitala, który ponosi całkowitą odpowiedzialność za całokształt działalności powierzonego mu zakładu, w tym także za właściwy dobór personelu zakładowego (§ 1 ust. 1 pkt 4), przyjmuje i zwalnia pracowników szpitalnych "w ramach obowiązujących przepisów" (§ 19 ust. 1 regulaminu pracy dyrektora). Obowiązującymi przepisami w tym zakresie są właśnie przepisy, o których wyżej mowa.Ubocznie należy zauważyć, że również instrukcja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Z. z dnia 20.XI.1959 r., wydana na podstawie upoważnienia zawartego w § 4 wspomnianej już wyżej uchwały Rady Ministrów z dnia 5.III.1956 r., przewiduje wyraźnie (rozdział V), iż przyjmowanie, zwalnianie i awansowanie pracowników zatrudnionych w zakładach podległych bezpośrednio prezydium powiatowej (miejskiej) rady narodowej - z wyjątkiem zastępców kierowników i głównych księgowych - należy do kierowników tych zakładów.IIIPowołane wyżej przepisy prawa regulują m.in. właściwość w sprawach kadrowych wymienionych tam organów, które działają w imieniu Skarbu Państwa jako podmiotu zatrudniającego. Z przepisów tych wynika ogólna zasada, przyjęta zresztą powszechnie w praktyce, że organ właściwy do zawiązania stosunku pracy z pracownikiem na określonym stanowisku jest właściwy także do rozwiązania tego stosunku. Prowadzi to do wniosku, że gdy chodzi o stosunek pracy wynikający z umowy o pracę, to do rozwiązania takiej umowy w imieniu podmiotu zatrudniającego powołany jest tylko jeden organ, mianowicie ten, który ją zawarł z pracownikiem. Odmienny stan rzeczy, wyrażający się w dualizmie polegającym na tym, że jeden organ podmiotu zatrudniającego byłby właściwy do zawarcia umowy o pracę, a inny organ (np. organ nadrzędny) do rozwiązania takiej umowy - musiałby wynikać, jak to już wyżej podkreślono, że szczególnego przepisu prawa.Pogląd przeciwny, dopuszczający możliwość rozwiązania przez organ nadrzędny umowy o pracę, zawartej przez kierownika jednostki podległej i w granicach właściwości kierownika, mógłby prowadzić w praktyce do stanu niepewności i zamieszania w stosunkach pracy, co ze zrozumiałych względów nie byłoby pożądane zarówno dla pracowników, jak i dla zakładów pracy.Organ nadrzędny może wydać podległej jednostce wiążące dla niej polecenie co do rozwiązania umowy o pracę z określonym pracownikiem, nie może jej jednak w tym wyręczać.Z wymienionych względów Sąd Najwyższy na przedstawione wyżej pytanie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.