III PO 38/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: J. Krzyżanowski, W. Glabisz, K. Marowski, J. Szczerski, K. Wieruszewski, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Karola M. przeciwko Kopalni Węgla "B.D." o odszkodowanie, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Najwyższy do rozstrzygnięcia następującego pytania prawnego:"Czy sąd rewizyjny władny jest ustanowić adwokata dla strony, która w myśl art. 3 ust. 1 pkt 3 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 1961 r. Nr 10, poz. 57) nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Sąd rewizyjny władny jest ustanowić adwokata dla strony, która w myśl art. 3 ust. 1 pkt 3 przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 10/61, poz. 57) nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych".Uzasadnienie faktyczneW myśl art. 115 k.p.c. strona, która została zwolniona od kosztów sądowych, nie wnosi na rzecz Skarbu opłat sądowych ani nie ponosi wydatków, które za nią wykłada Skarb Państwa. Ponadto ma ona prawo zgłosić wniosek o ustanowienie dla niej adwokata. Rozpoznanie wniosku o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu przed sądem rewizyjnym, gdy strona z tego prawa jeszcze nie korzystała, należy do sądu pierwszej instancji (art. 112 § 3 k.p.c.).Nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych m.in. również strona dochodząca wynagrodzenia szkód wynikłych z wypadku przy pracy albo choroby zawodowej oraz strona dochodząca od zakładu pracy należności ze stosunku pracy (art. 3 ust. 1 pkt 3 przepisów o kosztach sąd. w spr. cyw.).Powstało więc zagadnienie, czy stronie tej przysługuje wprost prawo zgłoszenia wniosku o ustanowienie dla niej adwokata, czy też musi ona uzyskać uprzednio zwolnienie przez sąd od kosztów sądowych.W świetle stanu prawnego obowiązującego przed nowelizacją wchodzących tu w grę przepisów była istotna różnica w sytuacji prawnej strony, której przyznano "prawo ubogich", i sytuacji strony zwolnionej z mocy ustawy od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Tylko bowiem w tym pierwszym wypadku mogła ona w sprawie, w której nie obowiązywało zastępstwo adwokackie, zgłosić powództwo ustnie do sądu grodzkiego swego miejsca zamieszkania, choćby sąd ten nie był miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy, a ponadto wolna była od uiszczenia opłat i należności na pokrycie wydatków w postępowaniu egzekucyjnym. Mogła też starać się o ustanowienie dla niej adwokata.W obecnym stanie prawnym różnice te zostały zatarte, gdyż w myśl art. 204 § 1 k.p.c. strona działająca bez adwokata w wypadkach, gdy uwolniona jest od opłat sądowych lub korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych, może ustnie zgłosić powództwo w sądzie właściwym lub w sądzie powiatowym swego miejsca zamieszkania, chociażby sąd ten nie był właściwy do rozpoznania sprawy. Także § 3 rozp. Min. Spraw. o taksie za czynności komorników z dnia 31.V.1958 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 186) wyraźnie stanowi, że "osoba zwolniona od kosztów sądowych przez sąd lub z mocy ustawy wolna jest od uiszczenia opłat i należności na pokrycie wydatków".Z powyższego wynika, że ustawodawca dążył do zatarcia różnic wywołanych zwolnieniem strony przez sąd a zwolnieniem z mocy ustawy od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Tendencje te są wyraźnie widoczne również na tle projektu kodeksu postępowania cywilnego z 1963 r., który w art. 115 § 2 przewiduje, że przepisy o ustanowieniu adwokata dla strony zwolnionej od kosztów sądowych stosuje się również do strony korzystającej z ustawowego od nich zwolnienia, która zaświadczeniem organu administracji państwowej wykaże, że nie może bez uszczerbku dla utrzymania swojego i rodziny ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata, chyba że jej powództwo lub obrona są oczywiście bezzasadne.Zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić bądź z ustawy, bądź z mocy postanowienia sądu. Art. 115 k.p.c. przyznaje prawo zgłoszenia wniosku o ustanowienie adwokata stronie, która została zwolniona od kosztów sądowych. Wyrażenie "zwolniona od kosztów sądowych" należy rozumieć szeroko jako zwolnienie zarówno przez sąd, jak i z mocy ustawy. Na takim stanowisku stanął już Sąd Najwyższy w nie publikowanym orzeczeniu z dnia 19.VIII.1961 r. 4 CZ 70/61.Zwolnienie strony od kosztów sądowych nie pociąga za sobą automatycznego ustanowienia dla niej adwokata. W myśl art. 115 § 1 pkt 2 k.p.c. sąd uwzględni wniosek w tym przedmiocie tylko wówczas, gdy ze względu na zamieszkanie strony poza siedzibą sądu lub ze względu na charakter sprawy albo inne ważne okoliczności uzna ustanowienie w sprawie adwokata za potrzebne. W ramach tak szerokiej dyspozycji tego przepisu sąd rozważy więc m. in., czy sprawa nie kwalifikuje się jako oczywiście bezzasadna oraz czy stan majątkowy wnioskodawcy uzasadnia uwzględnienie wniosku.Przy takiej interpretacji art. 115 k.p.c. odpada więc obawa, że adwokaci będą obowiązani do prowadzenia bez wynagrodzenia spraw ludzi, których stan materialny usprawiedliwia pokrycie honorarium adwokackiego, lub też spraw oczywiście bezzasadnych.Za trafnością poglądu, że strona zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych nie musi występować o zwolnienie jej przez sąd od obowiązku ich uiszczenia i może wprost wnosić o ustanowienie dla niej adwokata, przemawiają nadto względy celowości, co najwyraźniej występuje właśnie w wypadku, gdy strona zgłasza taki wniosek dopiero w instancji rewizyjnej. Nie do przyjęcia jest bowiem pogląd, że należy wówczas odesłać akta sprawy sądowi pierwszej instancji, aby pismo strony potraktował jako wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, bo strona jest już i tak zwolniona z ustawy od obowiązku ich uiszczenia. Chodzi natomiast wyłącznie o ustanowienie dla niej adwokata, a to leży w zasięgu kompetencji sądu rewizyjnego.