III PZP 11/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Wilewski. Sędziowie: M. Piekarski, W. Formański (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana B. przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej w O. o przywrócenie do pracy i odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 23 stycznia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"I. Czy przepis § 2 zarządzenia Przewodniczącego PKPG z dnia 16.IX.1953 r. w sprawie organizacji i zakresu działania służby bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach pracy (Monitor Polski Nr A-83, poz. 980) uzasadnienia roszczenia pracownika z tytułu rozwiązania umowy o pracę w drodze wypowiedzenia dokonanego bez zgody kierownika jednostki nadrzędnej, czy też ma jedynie charakter instrukcyjny i nie powoduje nieważności wypowiedzenia dokonanego wbrew jego dyspozycji?II. W razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze - czy przepis powyższy dotyczy jedynie takich pracowników, którzy zostali powołani na stanowisko pracownika inżynieryjno-technicznego bhp w trybie powołanego zarządzenia, czy też dotyczy również takich pracowników, którym niezależnie od pełnionych innych funkcji zlecono dodatkowe funkcje pracownika inżynieryjno-technicznego bhp, bez uzgodnienia z jednostką nadrzędną?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:I. Przepis § 2 instrukcji w sprawie organizacji i zakresu działania służby bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach pracy (stanowiącej załącznik do zarządzenia Przewodniczącego PKPG z dnia 16 września 1953 r. - Mon. Pol. Nr A-83, poz. 980) uzależnia ważność rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem personelu inżynieryjno-technicznego bhp od wyrażenia zgody przez kierownika jednostki nadrzędnej na rozwiązanie tej umowy. II. Z ochrony tej korzystają pracownicy zajmujący samodzielne stanowiska starszych inżynierów, inżynierów albo techników bhp (§ 8 ust. 1 i 2 cyt. instrukcji), chociażby - wbrew § 3 tej instrukcji - byli obciążeni także innymi funkcjami nie wchodzącymi w zakres działalności personelu inżynieryjno-technicznego bhp. III. Nie korzysta z wymienionej ochrony pracownik wyznaczony do prowadzenia spraw bhp przez kierownika zakładu pracy, w którym to zakładzie nie utworzono samodzielnego stanowiska do spraw bhp (§ 8 ust. 3 cyt. instrukcji). Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawne były już przedmiotem wielokrotnych wypowiedzi w doktrynie oraz przedmiotem niektórych rozstrzygnięć w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W literaturze wypowiadane były niejednolite poglądy od odmawiających brakowi zgody kierownika jednostki nadrzędnej jakiegokolwiek znaczenia w zakresie skuteczności rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem służby bhp aż do takich, które upatrywały bezwzględną nieważność rozwiązania takiej umowy jako skutek braku wspomnianej zgody. Spośród tych wypowiedzi, zawierających z reguły bardzo lakoniczną argumentację, zasługuje na uwagę przede wszystkim obszerne i umotywowane przedstawienie kontrowersyjności tych zagadnień przez Halinę Jachimowicz i Janusza Szwaję, którzy przytoczyli również wyrażone dotychczas na ten temat poglądy w literaturze i orzecznictwie (Wypowiedzenie umowy o pracę pracowników służby bhp, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" 1966, z. 1, s. 19-27).Skorzystanie przez Sąd Wojewódzki w Krakowie z trybu przewidzianego w art. 391 k.p.c. jest ze wszech miar celowe, daje bowiem Sądowi Najwyższemu okazję do zajęcia stanowiska w sprawie zagadnienia, które mimo bogatej literatury nadal wywołuje wątpliwości sądów i organów rozpoznających sprawy ze stosunku pracy. O wadze zagadnienia dowodzi także i to, że Centralna Rada Związków Zawodowych oraz Prokuratura Generalna uznały za celowe zająć w niniejszej sprawie merytoryczne stanowisko, co może również przyczynić się do ujednolicenia stanowisk w pionach pozasądowych, rozpoznających sprawy ze stosunku pracy.IIPrawidłowa wykładnia przepisu wymienionego w pierwszym pytaniu prawnym wymaga najsampierw wskazania podłoża, jakie leżało u podstaw jego wydania, oraz scharakteryzowania źródła prawnego, z którego się wywodzi.Należy więc na wstępie stwierdzić, że stan bezpieczeństwa i higieny pracy w kraju jest od lat przedmiotem szczególnej troski Rządu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Centralnej Rady Związków Zawodowych, czego wyrazem - poza zapewnieniem i stałym wzrostem środków finansowych i materiałowych mających służyć zapewnieniu bezpieczeństwa i higieny pracy - są coraz wyższe wymagania pracy, stawiane uspołecznionym zakładom pracy w zakresie bezpieczeństwa i higieny w licznie wydawanych aktach normatywnych. Dla zapewnienia na przyszłość stałego i nieprzerwanego postępu w tej dziedzinie oraz dla usunięcia niedomagań istniejących jeszcze w tym zakresie przełomowe znaczenie miała wydana przez Rząd, po porozumieniu z Centralną Radą Związków Zawodowych, uchwała nr 592 z dnia 1.VIII.1953 r. w sprawie zapewnienia postępu w dziedzinie bhp (Mon. Pol. Nr A-83, poz. 979). Uchwała ta, upatrując możliwość i konieczność poprawy stanu bhp m.in. przez usprawnienie organizacyjne działalności służby bezpieczeństwa i higieny pracy, unormowała sytuację prawną powołanego do tej służby personelu inżynieryjno-technicznego bhp, określając okoliczności uzasadniające ustanowienie poszczególnych stanowisk tej służby, wymagane kwalifikacje, system wynagrodzeń i premiowania oraz upoważniając Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego do wydania instrukcji w sprawie organizacji i zakresu działania służby bhp w zakładach pracy.W myśl § 8 ust. 1 cytowanej uchwały utworzono w większych zakładach pracy oraz w zakładach pracy o znacznym stopniu zagrożenia bezpieczeństwa życia i zdrowia pracowników jedno- lub wieloosobowe stanowiska starszych inżynierów, inżynierów i techników bezpieczeństwa i higieny pracy, określone jako samodzielne stanowiska. Stosownie bowiem do ust. 2 cyt. § 8 uchwały właściwi ministrowie (kierownicy centralnych urzędów) ustalają, w jakich zakładach pracy mają być tworzone samodzielne stanowiska, o których mowa w ustępie 1, kierując się stopniem zagrożenia życia i zdrowia pracowników oraz wielkością zakładu pracy, przy czym stanowiska starszych inżynierów bhp mogą być tworzone w zakładach pracy zatrudniających więcej niż 1.000 osób lub w mniejszych zakładach pracy, ale zatrudniających nie mniej niż 500 osób, w których z charakteru procesu produkcyjnego i znacznego stopnia zagrożenia życia i zdrowia pracowników wynika konieczność powołania na wymienione stanowisko osoby o wysokich kwalifikacjach technicznych.Istotne wreszcie znaczenie dla rozważań dotyczących spornego zagadnienia ma ustęp 3 § 8 cyt. uchwały, wedle którego w zakładach pracy, w których nie tworzy się samodzielnych stanowisk do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy, za stan bezpieczeństwa i higieny pracy odpowiada kierownik zakładu pracy, który może wyznaczyć pracownika do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy. Wyznaczony pracownik prowadzi zlecone mu prace z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy obok innych stałych zajęć, które jednak nie powinny mu utrudniać wykonywania czynności z zakresu bhp.Opierając się na § 11 omawianej uchwały i zawartym w nim upoważnieniu, Przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego wydał w dniu 16.IX.1953 r. zarządzenie w sprawie organizacji i zakresu działania służby bhp w zakładach pracy (M.P. Nr A-83, poz. 980), na podstawie którego wprowadził w życie instrukcję w sprawie organizacji i zakresu działania służby bhp, stanowiącą załącznik do tego zarządzenia. Według tej instrukcji starszy inżynier, inżynier lub technik bhp podlega zastępcy dyrektora przedsiębiorstwa do spraw techniczno-eksploatacyjnych (§ 1), przyjmowanie zaś, zwalnianie i przenoszenie personelu inżynieryjno-technicznego bhp może nastąpić jedynie za zgodą kierownika jednostki nadrzędnej (§ 2). Instrukcja zawiera nadto zakaz (§ 3) obciążenia personelu inżynieryjno-technicznego bhp funkcjami nie wchodzącymi w zakres jego działalności.IIIZ powyższego stanu normatywnego wynika, że przytoczone przepisy, zapewniające szczególną ochronę stosunku pracy pracowników inżynieryjno-technicznych służby bhp w uspołecznionych zakładach pracy, zostały wydane z upoważnienia Rządu, który - jako organ zwierzchni władzy administracyjnej, nadzorujący i kierujący działalnością jednostek gospodarki uspołecznionej - władny był w sposób szczególny unormować statut prawny niektórych grup pracowniczych. Z mocy zaś art. 9 dekretu z 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jednolity: Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) Rada Ministrów ustala zasady organizacji i prowadzenia przedsiębiorstw państwowych, a w szczególności ustala wytyczne dla określenia zakresu działania i uprawnień takich pracowników, których praca ma szczególne znaczenie dla prowadzenia przedsiębiorstwa.Nie może ulegać wątpliwości, że takie właśnie znaczenie ma służba inżynieryjno-techniczna bhp. Wprawdzie przepis udzielający takiej szczególnej ochrony osobom wykonującym służbę inżynieryjno-techniczną bhp w ramach stosunku pracy zawarty jest w akcie prawnym noszącym nazwę instrukcji, jednakże jej treść stanowi integralną część zarządzenia wykonawczego, które zostało wydane przez Przewodniczącego PKPG z upoważnienia zawartego w uchwale Rządu z dnia 1.VIII.1953 r., ma więc ona charakter powszechnie obowiązujący w uspołecznionych zakładach pracy, za czym przemawia także ogłoszenie jej w Monitorze Polskim.Naruszenie przepisów zawartych w tej instrukcji rodzi skutki bezpośrednio w stosunkach pracy, których dotyczy, gdyż jest to konieczne dla realizacji celu, jaki ma osiągnąć przewidziana z woli naczelnego organu administracji państwowej ochrona stosunku pracy personelu inżynieryjno-technicznego bhp. Celem tym jest stworzenie prawidłowych warunków dla urzeczywistnienia zadań włożonych na personel inżynieryjno-techniczny bhp przez jego w dużym stopniu usamodzielnienie i zagwarantowanie stabilności stanowisk pracy tej grupy pracowników nawet w razie nie dających się niekiedy uniknąć sytuacji konfliktowych, jakie mogą zachodzić między kierownictwem zakładu pracy a personelem inżynieryjno-technicznym bhp na tle wprowadzenia w życie zadań z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy. Wymaganie zgody kierownika jednostki nadrzędnej na zwolnienie z pracy pracownika inżynieryjno-technicznego służby bhp uniezależnia bowiem takiego pracownika - w zakresie trwałości stosunku pracy - od bezpośredniego kierownictwa przedsiębiorstwa.Normatywny charakter przepisu zapewniającego personelowi inżynieryjno-technicznemu bhp szczególną ochronę stosunku pracy, przyczyny leżące u podstaw tej ochronnej instytucji prawnej i zadania, jakie ma ona spełnić w dziedzinie stosunków pracy tej grupy pracowników, a nadto, w powiązaniu z tymi przesłankami, brzmienie przepisu § 2 omawianej instrukcji ("może nastąpić jedynie") - przemawiają za stanowiskiem, że zgoda kierownika jednostki nadrzędnej na zwolnienie pracownika służby inżynieryjno-technicznej bhp jest potrzebna do ważności rozwiązania z nim stosunku pracy. Zgoda ta jest potrzebna bez względu na to, czy chodzi o rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem, czy też bez wypowiedzenia ze skutkiem natychmiastowym, gdyż cyt. przepis dotyczy ogólnie każdego zwolnienia z pracy, nie daje więc podstaw do odmiennego traktowania ustania stosunku pracy w zależności od sposobu jego rozwiązania.IVPytanie drugie wymaga uzupełnienia przez wskazanie, o jaką grupę pracowników bhp chodzi, jeśli się weźmie pod uwagę ich rozróżnienie dokonane w cyt. uchwale nr 592 z dnia 1.VIII.1953 r. Jak już bowiem była o tym mowa w odniesieniu do § 8 tej uchwały, obok personelu inżynieryjno-technicznego bhp, do którego należą pracownicy zajmujący samodzielne stanowiska starszych inżynierów, inżynierów i techników bhp, funkcje z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach pracy, w których nie tworzy się samodzielnych stanowisk do spraw bhp, mogą wykonywać obok swych stałych zajęć pracownicy wyznaczeni przez kierownika zakładu. Przepisy § 1 i 2 rozważanego załącznika do zarządzenia Przewodniczącego PKPG dotyczą jedynie personelu inżynieryjno-technicznego bhp, wobec czego tylko pracownicy zajmujący samodzielne stanowiska starszych inżynierów, inżynierów lub techników bhp korzystają z przewidzianej w tym zarządzeniu szczególnej ochrony stosunku pracy. Przepisy te, jako szczególne, podlegają ścisłej wykładni. Poza tym ich brzmienie i wskazane wyżej podłoże leżące u podstaw ich wydania przemawiają w sposób nie budzący wątpliwości za tym by zasięgiem szczególnej ochrony stosunku pracy objąć tylko pracowników służby inżynieryjno-technicznej bhp.Sytuacje bowiem konfliktowe, jakie mogą wywoływać przeszkody w realizacji zadań służby inżynieryjno-technicznej bhp w razie niezapewnienia szczególnej ochrony stanowisk pracy tej służby, nie występują w ostrej postaci między kierownikiem zakładu pracy a wyznaczonym przez niego pracownikiem do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy wykonującym nadal inne stałe prace. Pracownik ten nie zajmuje samodzielnego stanowiska do spraw bhp, lecz wykonuje jedynie w zakresie bhp zadania zlecone mu przez kierownika zakładu, który ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy. Odpada więc w stosunku do takiego pracownika potrzeba zapewnienia mu szczególnej, samodzielnej pozycji względem kierownika zakładu. Jak dalece odmienna jest z woli Rządu sytuacja personelu inżynieryjno-technicznego bhp w porównaniu z pracownikami, którym tylko zlecono pewne funkcje z zakresu bhp obok stałego wykonywania innych prac, świadczy to, że do omawianej instrukcji wprowadzone zastrzeżenie, iżby stałe prace nie utrudniały im wykonywania czynności z zakresu bhp (§ 8 ust. 3 uchwały nr 592), natomiast w stosunku do personelu inżynieryjno-technicznego bhp obowiązuje zakaz obciążania go funkcjami nie wchodzącymi w zakres jego działalności (§ 3 instrukcji). Jest też znamienne, że zgoda kierownika jednostki nadrzędnej jest wymagana nie tylko przy zwolnieniu pracownika należącego do personelu inżynieryjno-technicznego bhp, ale także przy przyjęciu do pracy takiego pracownika, taka zaś sytuacja nie może zachodzić w stosunku do pracownika już zatrudnionego stale przy innych pracach, któremu kierownik zakładu zleca jedynie wykonywanie - obok dotychczas pełnionych prac - czynności z zakresu bhp.Może się jednak zdarzyć, że pracownicy zajmujący samodzielne stanowiska starszych inżynierów, inżynierów lub techników bhp zostają - wbrew zakazowi - obciążani innymi funkcjami nie wchodzącymi w zakres służby bhp. W takiej sytuacji nie odpadają jeszcze przyczyny, dla których została przewidziana szczególna ochrona stosunku pracy personelu inżynieryjno-technicznego, dlatego też wymieniona ochrona pracownikom tym nadal przysługuje i z tej racji mogą się oni domagać zwolnienia od wykonywania zajęć nie wchodzących w zakres służby bhp.Przytoczone wyżej względy uzasadniają udzielenie odpowiedzi wymienionej w punktach II i III wydanej uchwały.