III PZP 136/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Perestaj. Sędziowie: M. Krzyżanowska (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Tadeusza J. przeciwko Przedsiębiorstwu Budowy Zakładów Górniczych za Granicą "Kopex" w K., Przedsiębiorstwu Budowy Szybów w B. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - II Oddział Miejski w K. o odszkodowanie na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Katowicach z dnia 24 listopada 1975 r. oraz przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1976 r. zagadnienia prawnego w trybie art. 391 § 1 k.p.c.1) przekazał sprawę do rozpoznania;2) uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Katowicach z dnia 24.XI.1975 r. I C 1390/74 w części oddalającej powództwo w stosunku do Przedsiębiorstwa Budowy Zakładów Górniczych za Granicą "Kopex" w K. i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Rejonowemu w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego;3) oddalił rewizję w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowód w pozwie wytoczonym przeciwko Przedsiębiorstwu Budowy Zakładów Górniczych za Granicą "Kopex", Przedsiębiorstwu Budowy Szybów w B. oraz przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń domagał się zasądzenia 60.000 zł tytułem odszkodowania.Sąd Rejonowy powództwo oddalił, a rozstrzygnięcie swe oparł na następujących ustaleniach oraz wynikających z nich wnioskach:Powód był pracownikiem Przedsiębiorstwa Budowy Szybów w B. Na podstawie umowy z dnia 12.IX.1967 r. pozwany "Kopex" zobowiązał się do ubezpieczenia powoda w Polskim Towarzystwie Ubezpieczeniowym na cały okres pobytu powoda za granicą na wypadek śmierci, kalectwa lub niezdolności do pracy (§ 18 umowy). W 1967 r. powód został delegowany do Sardynii, gdzie pracował jako górnik przy urządzeniach udarowych. W dniu 15.VII.1970 r. powód powrócił do kraju, a w kwietniu 1972 r. stwierdzono u niego zawodową chorobę wibracyjną i zaliczono powoda do III grupy inwalidzkiej. W związku z tą chorobą powód otrzymał od swego macierzystego zakładu pracy, tj. od Przedsiębiorstwa Budowy Szybów w B., kwotę 30.000 zł. Pozwany "Kopex" nie ubezpieczył powoda w granicach przewidzianych w § 18 umowy z dnia 12.IX.1967 r., gdyż zgodnie z polisą generalną z 1966 r. nr 10/18/66 zawartą między pozwanym, "Kopex" a Przedsiębiorstwem Ubezpieczeniowym, ochrona ubezpieczeniowa obejmowała jedynie nieszczęśliwe wypadki, jakim może ulec delegowany za granicę, oraz zarażenie chorobami tropikalnymi (§ 2 polisy generalnej nr 10/18/66). Ponieważ powód nie uległ za granicą nieszczęśliwemu wypadkowi, ani też nie zachorował na chorobę tropikalną, przeto - zdaniem Sądu Rejonowego - nie podlegał on ubezpieczeniu. W tych warunkach odszkodowawcze roszczenia powoda uznał Sąd Rejonowy za nieuzasadnione.W związku z rewizją powoda Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne budzące wątpliwości prawne: "Czy ważne jest zobowiązanie się zakładu pracy do ubezpieczenia pracownika delegowanego do pracy za granicę na wypadek śmierci, kalectwa lub niezdolności do pracy itp. na cały czas pobytu za granicą, jeżeli zakład ubezpieczeń zawierał umowy ubezpieczeniowe tylko na wypadek śmierci i kalectwa spowodowanego wypadkiem oraz jeżeli niezdolność do pracy stwierdzona została dopiero po powrocie do kraju".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Jest niesporne w niniejszej sprawie, że pozwane Przedsiębiorstwo "Kopex" (następca prawny Centrali Handlu Zagranicznego "Centrozap") w związku z wyjazdem powoda do Sardynii zobowiązało się ubezpieczyć go na cały okres pobytu za granicą na wypadek śmierci, kalectwa lub niezdolności do pracy (§ 18 umowy z dnia 12.IX.1967 r.). Jest również niesporne, że w umowie generalnej zawartej między pozwanym Przedsiębiorstwem "Kopex" a instytucją ubezpieczeniową ustalony został węższy zakres ubezpieczenia, skoro zgodnie z § 2 polisy generalnej z 1966 r. nr 10/18/66 ochrona ubezpieczeniowa osób delegowanych za granicę obejmowała jedynie nieszczęśliwe wypadki (z wyłączeniem chorób zawodowych, do których należy choroba wibracyjna, na jaką zapadł powód) oraz zarażenie chorobami tropikalnymi, wywołanymi przez klimat, zarazki i pasożyty. Istotne jest też, że umowa z dnia 12.IX.1967 r. zawarta między powodem a Przedsiębiorstwem "Kopex" nie wyłączała chorób zawodowych, jako źródła niezdolności do pracy podlegającej ubezpieczeniu. Z punktu widzenia oceny uprawnień powoda wynikających z postanowień umowy z dnia 12.IX.1967 r. nie mają znaczenia warunki ubezpieczenia przewidziane między pozwanym Przedsiębiorstwem "Kopex" a instytucją ubezpieczeniową. W umowie tej powód nie brał udziału, w związku z czym postanowienia tej umowy nie mogą mieć dla powoda mocy wiążącej. Nie jest też bez znaczenia, że - jak wynika z wyjaśnień udzielonych przez powoda na rozprawie przed Sądem Najwyższym - w dacie zawierania umowy z dnia 12.IX.1967 r. powód nie został poinformowany przez Przedsiębiorstwo "Kopex" o węższym zakresie ubezpieczenia przewidzianym w umowie generalnej między tym Przedsiębiorstwem a instytucją ubezpieczeniową, a ponadto powód nie zdecydowałby się na wyjazd do Sardynii, gdyby wiedział, że ubezpieczeniem zostały objęte tylko nieszczęśliwe wypadki i choroby tropikalne z wyłączeniem niezdolności do pracy, która nie została spowodowana nieszczęśliwym wypadkiem.Warunek umowy, zobowiązujący przedsiębiorstwo państwowe kierujące pracownika za granicę do ubezpieczenia tego pracownika od utraty zdolności do pracy na okres pobytu za granicą, powoduje w razie niewykonania tego warunku obowiązek uiszczenia odszkodowania z tytułu niewykonania umowy (art. 471 k.c.). Nie zwalnia od tego obowiązku fakt, że przedsiębiorstwo delegujące było związane z instytucją ubezpieczeniową wcześniejszą umową generalną, nie przewidującą takiego zakresu ubezpieczenia, jeśli o tym nie uprzedziło pracownika delegowanego, a pracownik, gdyby o tym wiedział, nie wyraziłby zgody na wyjazd za granicę.Wbrew zarzutom pozwanego Przedsiębiorstwa "Kopex" umowa z dnia 12.IX.1967 r. nie wygasła w związku z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 1968 r. w sprawie wygaśnięcia niektórych umów ubezpieczenia zawartych przez uspołecznione zakłady pracy (Dz. U. Nr 32, poz. 218), przede wszystkim dlatego, że zgodnie z § 1 ust. 2 tego rozporządzenia nie dotyczy ono w ogóle osób delegowanych za granicę. Nie podważa też zasadności roszczeń powoda, wynikających z umowy z dnia 12.IX.1967 r. i skierowanych przeciwko Przedsiębiorstwu "Kopex", fakt, że powód otrzymał w ramach ustawy wypadkowej z 1968 r. od swego macierzystego zakładu pracy (Przedsiębiorstwa Budowy Szybów w B.) kwotę 30.000 zł tytułem odszkodowania. Jak bowiem wynika z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24.III.1971 r. III PZP 27/70 (OSNCP z 1971 r., poz. 122), ograniczenia zawarte w art. 22 ustawy wypadkowej dotyczą wyłącznie macierzystego zakładu pracy, a takim macierzystym zakładem pracy nie było pozwane przedsiębiorstwo "Kopex". W tych warunkach nic nie stoi na przeszkodzie dopuszczalności dochodzenia od tego Przedsiębiorstwa odszkodowania na podstawie przepisów prawa cywilnego w granicach przekraczających wysokość odszkodowania otrzymanego przez powoda w ramach ustawy wypadkowej z 1968 r.Dla ustalenia wysokości tego odszkodowania należy przy ponownym rozpoznaniu sprawy wyjaśnić, czy i w jakim zakresie obecna niezdolność do wykonywania prac udarowych pozostaje w związku przyczynowym z pracą na Sardynii, a w jakim zakresie z pracą wykonywaną w Polsce. Wprawdzie zgodnie z opinią biegłego praca w trudnych warunkach geologicznych na Sardynii miała przyspieszyć istniejący już u powoda postęp powibracyjny, to jednak opinia nie może być miarodajna w obecnym stanie procesu, skoro Sąd Rejonowy nie ustalił, w jakich warunkach pracował powód na Sardynii. Jak zaś wynika z wyjaśnień powoda udzielonych na rozprawie przed Sądem Najwyższym, praca na Sardynii była szczególnie ciężka, ponieważ szyby budowano w skałach powulkanicznych, a ponadto powód przy urządzeniach udarowych pracował po kilkanaście godzin dziennie. Jeśliby te twierdzenia znalazły potwierdzenie w toku postępowania dowodowego, to nie jest wykluczone, że kilkunastogodzinna praca powoda przy urządzeniach udarowych na Sardynii mogła w przeważającej mierze lub w znacznie większym stopniu niż praca w Polsce wpływać na rozwój choroby wibracyjnej.Powyższa okoliczność wymaga wyjaśnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Przy ocenie wysokości należnego powodowi odszkodowania trzeba poza tym uwzględnić otrzymaną przez powoda od macierzystego zakładu pracy kwotę 30.000 zł, jak również fakt, że powód nie jest całkowicie niezdolny do pracy, jak tego wymagają postanowienia § 18 umowy z dnia 12.IX.1967 r., a jednak u powoda wystąpiła częściowa niezdolność do pracy, gdyż obecnie nie może być zatrudniony przy pracach udarowych. Z tego też względu powód został zaliczony do III grupy inwalidzkiej.W celu wyjaśnienia przytoczonych okoliczności Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. uchylił wyrok Sądu Rejonowego w stosunku do Przedsiębiorstwa "Kopex" i sprawę w tym zakresie przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Właściwość rzeczową sądu powszechnego uzasadnia przesłanka, że roszczenia powoda nie mają charakteru roszczeń wynikających ze stosunku pracy, lecz są to roszczenia cywilnoprawne, powstałe przy okazji istnienia stosunku pracy.Sąd Najwyższy na podstawie art. 387 k.p.c. oddalił natomiast rewizje powoda w stosunku do Przedsiębiorstwa Budowy Szybów w B. oraz Państwowego Zakładu Ubezpieczeń, ponieważ powód opiera swe roszczenia na § 18 umowy z dnia 12.IX.1967 r., a umowa ta nie była zawarta między powodem a tymi jednostkami w związku z czym jednostki te nie mogą ponosić odszkodowawczej odpowiedzialności cywilnej za niedotrzymanie warunków umowy z dnia 12.IX.1967 r.