III PZP 24/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Formański, M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Rejman (sprawozdawca), T. Szymanek, M. Wilewski, K. Zieliński (współsprawozdawca i autor uzasadnienia).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL K. Soboty, w sprawie z powództwa Bolesława K. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego "Z". w J. o ustalenie prawa do nagrody i dnia wolnego od pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 19 czerwca 1974 r.:"Czy nieobecność pracownika w zakładzie pracy z powodu pełnienia przez niego w tym dniu obowiązków ławnika wyłącza jego prawo do nagrody pieniężnej i dnia wolnego od pracy, przewidzianych w decyzji nr 171/71 Prezydium Rządu z dnia 17 grudnia 1971 r. w sprawie eliminowania pracy ponadnormatywnej oraz sukcesywnego wprowadzania dni roboczych wolnych od pracy w kopalniach węgla kamiennego (nie publ.)?",uchwalił udzielić odpowiedzi twierdzącej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powód jest zatrudniony w Kopalni Węgla Kamiennego "Z." w J. w charakterze murarza. Począwszy od sierpnia 1972 r., nie otrzymał on ani dnia wolnego od pracy, ani nagrody, które to świadczenia przyznane zostały pracownikom dołowym w kopalniach na podstawie decyzji 171/71 Prezydium Rządu z dnia 17 grudnia 1971 r. w sprawie eliminowania pracy ponadnormatywnej oraz sukcesywnego wprowadzania dni roboczych wolnych od pracy w kopalniach węgla kamiennego (nie publ.).Zakład pracy odmówił powodowi powyższych świadczeń z powołaniem się na regulamin określający zasady udzielania wolnych dni i przyznawania nagród, wydany przez dyrektora kopalni na podstawie decyzji Prezydium Rządu. Regulamin ten stanowi, że uprawnieni do dnia wolnego od pracy i nagrody pieniężnej są tylko ci pracownicy, którzy przepracują pod ziemią w danym miesiącu wszystkie bez wyjątku kalendarzowe dni robocze (dniówki faktycznie przepracowane, a nie tylko zapisane) i niedzielę produkcyjną. Powód wszystkich dni w miesiącu nie przepracował, ponieważ brał udział w posiedzeniach sądu w charakterze ławnika.Decyzja nr 171/71 Prezydium Rządu z dnia 17 grudnia 1971 r. stanowi m.in., co następuje:"1. Niedziele wydobywcze przewidziane na 1972 r. zostaną przepracowane w I i IV kwartale tego roku. Za niedziele te zostaną udzielone dni robocze wolne od pracy oraz przyznane będą nagrody według zasad stosowanych w 1971 r.2. W II i III kwartale 1972 r. pracownicy kopalń węgla kamiennego zatrudnieni stale pod ziemią otrzymują w każdym miesiącu jeden dzień roboczy wolny od pracy pod warunkiem przepracowania w kopalni przez pracownika wszystkich dni roboczych w danym miesiącu. Ponadto łącznie z otrzymanym w ten sposób dniem wolnym od pracy pracownik otrzymuje nagrodę w wysokości płacy zasadniczej za jedną dniówkę".Przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne obejmuje obydwa świadczenia wyżej wymienione w decyzji Prezydium Rządu.Wolny dzień od pracy i nagroda pieniężna przewidziane w ust. 1 cyt. decyzji przysługują pracownikom za przepracowane w I i IV kwartale 1972 r. niedziele wydobywcze według zasad stosowanych w 1971 r. Ministerstwo Górnictwa i Energetyki złożyło do akt regulamin nagradzania za pracę w niedziele produkcyjne, stosowany w roku 1971, wskazując, że określa on zasady, o których mowa w ust. 1 decyzji Prezydium Rządu. Z tego regulaminu wynika, że wykonanie szczególnie napiętych zadań produkcyjnych, ustalonych w Narodowym Planie Gospodarczym na rok 1971, wymaga przepracowania przez załogi górnicze pięciu niedziel wydobywczych, a dla osiągnięcia tego celu wprowadza się w roku 1971 dodatkowe zachęty za przepracowaną niedzielę produkcyjną w postaci nagrody pieniężnej i dnia wolnego od pracy, które otrzymują robotnicy dołowi, niezależnie od wynagrodzenia, jakie im przysługuje zgodnie z obowiązującymi przepisami zbiorowego układu pracy za pracę w niedzielę i święta, to jest zarobku ze 100-procentowym dodatkiem.Regulamin ten w § 2 stanowi, że uprawnieni do dnia wolnego od pracy i nagrody pieniężnej są tylko ci robotnicy, którzy przepracują pod ziemią w danym miesiącu wszystkie bez wyjątku kalendarzowe dni robocze (dniówki faktycznie przepracowane, a nie tylko zapisane) i niedzielę produkcyjną. Jakakolwiek zaś nieobecność w pracy, jak np. delegacja, zwolnienie lekarskie, wezwanie do sądu, urlop okolicznościowy, szkolenie itp., z wyjątkiem planowanego urlopu, uprzednio akceptowanego, wyklucza uprawnienie do dnia wolnego od pracy i nagrody pieniężnej.Nagrody pieniężne - jak głosi § 9 i 10 cyt. regulaminu - wypłacone będą spoza planowanego funduszu płac, w ramach odrębnie wyznaczonych kwot; nie podlegają one opodatkowaniu, a ich wielkości powinny być ewidencjonowane na odrębnej liście.Regulamin wyraźnie wskazuje na charakter świadczeń, o których mowa w ust. 1 decyzji Prezydium Rządu, jako dodatkowego - nie przewidzianego w przepisach ustawodawstwa pracy czy układach zbiorowych pracy - świadczenia (wolnego dnia i nagrody pieniężnej). Są to bowiem dodatkowe "zachęty", przyznane pracownikom decyzją Prezydium Rządu, nie mające charakteru składników wynagrodzenia za pracę.Wydając decyzję nr 171/71 w grudniu 1971 r., Prezydium Rządu znało zasady zawarte w cyt. regulaminie i na nie się powołało. Nie można przeto nadawać świadczeniom objętym hipotezą ust. 1 cyt. decyzji szerszego zakresu od zamierzonego przez Prezydium Rządu. Jest to bowiem norma płacowa, która - zgodnie z utrwaloną judykaturą Sądu Najwyższego - powinna być wykładana ściśle i nie podlega wykładni rozszerzającej (por. orzeczenia: II PR 151/67 - OSNCP 1968, z. 3, poz. 40; III PZP 20/66 - OSNCP 1967, z. 3, poz. 44; III PZP 39/71; uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych III PZP 11/71 - OSNCP 1971, z 10, poz. 166; uchwała III PZP 74/71 - OSNCP 1972, z. 7-8, poz. 123 i inne).Gdyby Prezydium Rządu zamierzało nadać uprawnienie do wolnego dnia i nagrody pieniężnej pracownikom, którzy nie przepracowali na dole w kopalni wszystkich kalendarzowych dni roboczych w miesiącu, dałoby temu wyraz w swej decyzji, włączając do uprawnionych także tych pracowników, którzy mają usprawiedliwione nieobecności w pracy z powodu pełnienia w tym czasie funkcji społecznych.Nic jednak nie uzasadnia domniemania, że Prezydium Rządu wyraziło swą wolę w sposób nieprecyzyjny; przeciwnie - powołanie się w ust. 1 decyzji na zasady udzielania dni roboczych wolnych od pracy i nagrody pieniężnej, zawarte w regulaminie opracowanym przez Ministerstwo Górnictwa i Energetyki, wskazuje na wolę ograniczenia grona osób uprawnionych do tych świadczeń do tych tylko pracowników, którzy przepracują pod ziemią w danym miesiącu wszystkie bez wyjątku kalendarzowe dni robocze (dniówki faktycznie przepracowane, a nie tylko zapisane) i niedzielę produkcyjną.Wyraźne wykluczenie uprawnienia do dnia wolnego od pracy i nagrody pieniężnej w § 2 regulaminu w razie jakiejkolwiek nieobecności w pracy, z wyjątkiem planowanego urlopu uprzednio akceptowanego, nie pozwala na szersze rozumienie intencji decyzji Prezydium Rządu, która także w ust. 2, dotyczącym wolnego dnia od pracy i nagrody pieniężnej, uzależnia przyznanie tych świadczeń pracownikom kopalń węgla kamiennego, zatrudnionym stale pod ziemią w każdym miesiącu II i III kwartału 1972 r., od przepracowania w kopalni wszystkich dni roboczych w danym miesiącu.Warunki, od których uzależnione jest udzielenie świadczeń, wynikających z ust. 2 decyzji Prezydium Rządu, w tych miesiącach 1972 r., w których wyeliminowana została praca niedzielna, zostały ściśle i jednoznacznie określone. Świadczenia te przysługują także tym pracownikom dołowym, którzy przepracowali wszystkie bez wyjątku dni robocze na dole w kopalni. Jest to również norma o charakterze płacowym, która nie podlega wykładni rozszerzającej.Nie ma zatem podstaw do stosowania tej normy wobec szerszego kręgu pracowników, niźli to wynika z jej treści, a w szczególności do uznania, by miała ona także zastosowanie do pracowników, którzy nie przepracowali wszystkich dniówek roboczych w miesiącu z tej przyczyny, że opuszczając pracę w kopalni, pełnili w tym czasie funkcje społeczne.Ze względu na to, że ta kategoria osób, wykonujących pracę społeczną, nie jest objęta decyzją Prezydium Rządu z przyczyn od nich niezależnych, można by wysunąć pogląd, iż uprawnieniami przyznanymi tą decyzją powinni być objęci także ci pracownicy, którzy legitymują się usprawiedliwionym opuszczeniem dnia pracy w kopalni.Poglądu tego jednak nie można podzielić. Oznaczałby on bowiem uzupełnienie decyzji Prezydium Rządu, a taka jej korektura należy do organu, który ją wydał, w ramach przysługującego mu uprawnienia w zakresie polityki płac, a nie do sądu.Nie można też upatrywać uprawnień ławników ludowych do świadczeń z ust. 1 i 2 decyzji Prezydium Rządu w treści art. 5 czy 8 ust. 1 ustawy z dnia 2 grudnia 1950 r. o ławnikach ludowych w sądach powszechnych (Dz. U. Nr 54, poz. 309). Artykuł 5 cyt. ustawy dotyczy stosunku pracy, a nie wynagrodzenia za pracę, które normuje art. 8 tej ustawy.Z mocy tego przepisu ławnik będący pracownikiem zachowuje przez czas pełnienia obowiązków ławnika prawo do pełnego wynagrodzenia za pracę lub uposażenia w swoim zakładzie pracy.Wynagrodzenie za dzień, w którym pracownik pełnił obowiązki ławnika w sądzie, nie jest jednak objęte pytaniem prawnym i nie wymaga rozważenia, gdyż to wynagrodzenie on otrzymał. W pytaniu bowiem chodzi o dodatkowe świadczenie szczególnego rodzaju, które Prezydium Rządu przyznało tylko tym pracownikom dołowym, którzy przepracowali w kopalni wszystkie kalendarzowe dni robocze w danym miesiącu. Otrzymują oni po spełnieniu tego warunku jeden dzień roboczy wolny od pracy, a ponadto - mimo że pracy w tym dniu nie świadczyli - dodatkowo nagrodę pieniężną.Pracownik pełniący obowiązki ławnika, którego zakład zwalnia od pracy na czas rozprawy i który w związku z tym nie przepracuje wszystkich dni roboczych w danym miesiącu, nie spełnia warunku niezbędnego do uzyskania dodatkowych świadczeń, o których mowa w ust. 1 i 2 decyzji Prezydium Rządu z dnia 17 grudnia 1971 r.Prezydium Rządu uprawnione jest do wydania decyzji o przyznaniu pracownikom dodatkowych, szczególnych świadczeń i do określenia warunków, od których te świadczenia są uzależnione. Bez tej jednostronnej decyzji omawiane dodatkowe świadczenia nie mogłyby być przyznane pracownikom zatrudnionym w przemyśle węglowym i jeżeli od uczestnictwa w tych świadczeniach zostali wyłączeni pracownicy, którzy nie przepracowali z jakichkolwiek przyczyn wszystkich kalendarzowych dni roboczych w miesiącu, to nie można przyjąć, by decyzja Prezydium Rządu naruszała uprawnienia pracownika - ławnika w zakresie zagwarantowanego mu przez ustawę wynagrodzenia za czas pełnienia obowiązków ławnika; przewidziane bowiem w decyzji Prezydium Rządu świadczenia nie stanowią jednego ze składników wynagrodzenia za pracę, lecz stanowią dodatkowe przysporzenie - również majątkowe - to jest nagrodę za nieprzerwaną pracę pod ziemią we wszystkich kalendarzowych dniach roboczych (także i w niedziele wydobywcze).Pracownicy, którzy zamiast pracy na dole kopalni, pracy związanej z niebezpieczeństwem i szkodliwej dla zdrowia, wykonują funkcje społeczne, m. i. czynności ławnika ludowego, nie spełniają przesłanek, od których Prezydium Rządu uzależniło przyznanie dodatkowych świadczeń, a brak tych przesłanek jest równoznaczny z brakiem podstawy prawnej do otrzymania dnia wolnego od pracy i nagrody pieniężnej.Powyższe rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi zawartej w sentencji uchwały.