III PZP 3/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Szymańska.Sędziowie: SN T. Kasiński (spr.), S. Rejman.Protokolant: J. Wiśniewska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL - J. Szewczyka w sprawie z wniosku Marii S. przeciwko Centrali Materiałów Budowlanych w Ł. o wypłatę nagrody z zysku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 27 kwietnia 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł., postanowieniem z dnia 8 listopada 1983 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:a)czy kolektyw przedsiębiorstwa tj. przedstawiciele dyrekcji, organizacji związkowej i partyjnej, rady pracowniczej oraz załogi ma prawo do ustalania zasad podziału nagród z funduszu zysku dla załogi w roku 1983 za rok 1982 w sytuacji, gdy w 1982 r. w związku z zawieszeniem działalności samorządu pracowniczego decyzję w przedmiocie podziału nagrody z zysku podjął dyrektor zakładu ustalając kryteria podziału i podstawy nabycia prawa do indywidualnej nagrody z zysku;b)czy wywołują skutki prawne wprowadzone w życie w 1983 r. zmiany do regulaminu podziału nagród z zysku za rok 1982 obowiązujące od 1982 r., które w sposób niekorzystny w stosunku do regulaminu z 1982 r. regulują warunki nabycia prawa przez pracownika do tejże nagrody;c)czy organy rozpatrujące spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy są uprawnione do oceny zgodności regulaminów podziału funduszu nagród z zysku z zasadami współżycia społecznego w oparciu o art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 300 k.p., gdy brak jest aktu prawnego wyższego rzędu w świetle postanowień którego regulamin ten można by było oceniać?postanowił:1)na pytanie pod pkt b udzielić następującej odpowiedzi:Wprowadzone w 1983 r. zmiany do regulaminu podziału nagród z zysku za rok 1982, które w sposób niekorzystny w stosunku do regulaminu z 1982 r. regulują warunki nabycia przez pracownika prawa, do tej nagrody nie wywołują skutków prawnych,2)odmówić odpowiedzi na pozostałe pytania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni odmówiono wypłaty nagrody z zysku za 1982 r. uzasadniając to postanowieniem kolektywu, który zmienił uprzednio istniejący regulamin podziału nagród z 1982 r. w ten sposób, że pozbawiał prawa do nagrody tych pracowników, z którymi rozwiązano umowę o pracę do dnia 31 marca 1983 r. Wnioskodawczyni zgłaszając do Zakładowej Komisji rozjemczej roszczenie o wypłatę wymienionej nagroda zarzucała, że bliżej jej zdaniem nieokreślony "kolektyw nie jest uprawniony do podejmowania decyzji w przedmiocie podziału nagród z zysku, bowiem zgodnie z art. 10 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa z dnia 25 IX 1981 r. - Dz. U. Nr 24, poz. 123 kompetentnym do podziału nagród z zysku jest jedynie zebranie ogólne załogi. Podnosiła również, że decyzje w tym przedmiocie mogą odnosić skutek jedynie na przyszłość i to pod warunkiem, że będą uprzednio podane do wiadomości pracowników, w przeciwnym razie jako działające wstecz będą z mocy prawa nieważne. Podjęta decyzja merytorycznie sprzeczna jest z art. 8 k.p., gdyż pozbawia pracownika prawa do nagrody za okres pracy do listopada 1982 r., co do którego nie ma żadnych zastrzeżeń, a w którym pracownik przyczynił się do powstania zysku.Zakładowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 15 VII 1983 r. oddaliła wniosek, przyjmując za miarodajne kryteria ustalone w protokole z "posiedzeń kolektywu (przedstawicieli Dyrekcji, Rady Pracowniczej, Podstawowej Organizacji Partyjnej, organizacji związkowej i załogi), odbytych w dniach 21 i 29 IV oraz 3 V 1983 r. w sprawie podziału funduszu nagród dla załogi z zysku przedsiębiorstwa za 1982 r." - w szczególności postanowienie jego pkt III ust. 2, iż pracownicy, z którymi została rozwiązana umowa o pracę w trakcie 1982 r. i w I kwartale 1983 r., "nie uzyskają prawa do wypłaty nagród indywidualnych z zysku załogi za 1982 r.".Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rozpoznając odwołanie wnioskodawczyni od powyższego orzeczenia z.k.r. postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z 24 X 1974 r. o o.s.p.i u.s. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne o treści jak w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ze stanu faktycznego przytoczonego w uzasadnieniu zgłoszonych pytań prawnych oraz zebranego w sprawie materiału wynika, że podstawę nabycia prawa do nagrody z zysku (funduszu) załogi pozwanej Centrali stanowił regulamin podziału funduszu nagród i premii obowiązujący od 1 sierpnia 1982 r., i będący załącznikiem do zakładowego regulaminu wynagrodzeń wprowadzonego, do stosowania zarządzeniem, nr 25/82 z dnia 10 listopada 1982 r. dyrektora zakładów. Na ten też regulamin powołuje się wspomniany wyżej "protokół" z posiedzeń kolektywu w swym p. III ust. 5. W części II i III regulaminu podane są przesłanki przyznawania nagród indywidualnych dla pracowników (wyniki pracy, jej jakość i terminowość) oraz ewentualnego pozbawienia prawa do nagrody (zawinione przez pracownika naruszenie regulaminu pracy, wyrządzenie, ze swej winy szkody zakładowi pracy, porzucenie pracy, nietrzeźwość w czasie pracy). Regulamin nie przewidywał natomiast, utraty prawa do nagrody w wypadku rozwiązania stosunku pracy po upływie okresu, za który wypracowany został zysk. W postanowieniach końcowych regulaminu podziału funduszu nagród stwierdza się, że regulamin stosuje się do obliczania funduszu nagród załogi z zysku osiągniętego w 1982 r.Nie może ulegać wątpliwości, że wynagrodzenie pracownika, także dodatkowe, a takim jest sporna nagroda (będąca w istocie premią z uwagi na wskazanie w omawianym regulaminie kryteriów przyznawania i reduktorów w postaci obiektywnych przesłanek), powinno być zależne od zachowania się pracownika w okresie, za który wynagrodzenie to przysługuje. Wnioskodawczyni spełniła - co jest bezsporne - warunki uprawniające do nagrody z odpisów z zysku za 1982 rok w myśl regulaminu wprowadzającego zarządzeniem z 10 IX 1982 r. i nabyła prawo do nagrody, skoro w 1982 r. w pozwanych zakładach, osiągnięto zysk. Prawa tego nie mogła jej pozbawić późniejsza decyzja dyrektora zakładów, czy to samodzielna, czy też podjęta wspólnie z innymi pracownikami nazwanymi "kolektywem". Według bowiem końcowych postanowień regulaminu podziału, funduszu nagród (p. IV ust. 2) w zestawieniu z całokształtem zawartych w nim uregulowań, zadaniem Dyrekcji i Rady Samorządu Pracowniczego była jedynie realizacją podziału funduszu nagród między pracowników (przyznanie indywidualnych nagród według sformułowania p. II ust. 4), dokonywana na posiedzeniu Dyrekcji i Rady, z którego spisywany jest protokół łącznie z listami imiennymi jako formalna podstawa do wypłacenia nagrody. Zamieszczenie w wymienionym wyżej "protokóle z posiedzeń kolektywu" decyzji o charakterze zmiany regulaminu z 10 IX 82 r. i to z mocą wsteczną wykraczało poza uprawnienia zawarte w tym regulaminie i już z tej przyczyny było prawnie bezskuteczne.Decyzja taka była niedopuszczalna prawnie także z punktu widzenia obowiązującego porządku prawnego. Zgodnie z art. 10 ust. 2 ustawy z 26 II 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 7, poz. 54) przedsiębiorstwo władne jest samodzielnie ustalać zasady wynagradzania pracowników, przestrzegając jednakże obowiązującego porządku prawnego, w szczególności przepisów Kodeksu pracy, co znalazło podkreślenie w art. 14 tej ustawy. Wynagrodzenie pracownika powinno być określone z góry już w umowie o pracę (art. 29 § 1 p. 2 k.p.). Zakładowe regulaminy premiowania, określające uprawnienia do premii i przyjęte przez pracownika przynajmniej w sposób dorozumiany, określają uprawnienia pracownika w zakresie wynagrodzenia i przez to stanowią element umowy o pracę. Jednostronna zmiana warunków płacy dopuszczalna jest tylko za wypowiedzeniem ze skutkami i w warunkach określonych art. 42 k.p. Zmiana tych warunków ze skutkiem wstecznym - jak to w istocie miało miejsce w stanie faktycznym sprawy - jako sprzeczna z przepisami Kodeksu pracy i ogólnie pojętym porządkiem prawnym nie mogła wywołać żadnych skutków prawnych. Takiemu stanowisku dał już wyraz Sąd Najwyższy w swych poprzednich orzeczeniach (wyroki z 16 I 1984 r. I PR 118/83, z 25 I 1984 r., I PRN 3/94, z 15 XII 1983 r. I PR 100/83, z 18 IV 1984 I PR 45/84). Na gruncie mocy wiążącej regulaminu z 10 XI 1982 r. stoi też Federacja Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Pracowników Budownictwa w przedstawionym Sądowi Najwyższemu w myśl art. 63 k.p.c. poglądzie w sprawie.Stan faktyczny sprawy oraz przedstawione wyżej rozważania prawne prowadzą do wniosku, że istotnym dla rozstrzygnięcia jest tylko zagadnienie sformułowane pod pkt "b" zgłoszonych pytań prawnych, dlatego też Sąd Najwyższy w podjętej uchwale udzielił odpowiedzi na to pytanie jak w sentencji. Pozostałe pytania - co do prawa "kolektywu" przedsiębiorstwa do ustalania zasad podziału nagród (p. "a") oraz w kwestii sprzeczności postanowień regulaminu z zasadami współżycia społecznego są w tej sytuacji bezprzedmiotowe względnie mieszczą się w pewnym sensie w zagadnieniu pod p. "b" - i z tej przyczyny Sąd Najwyższy odmówił udzielenia na nie odrębnej odpowiedzi.