III PZP 38/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: M. Piekarski, W. Formański (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Andrzeja S., Edmunda N., Kazimierza G., Tadeusza B., Władysława Ł., Teodora K., Jana K. i Józefa W. przeciwko Okręgowemu Zarządowi Lasów Państwowych w K. - Ośrodek Transportu Leśnego w N. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 29 września 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy postanowienia układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w ośrodkach transportu leśnego i składnicy zaopatrzenia technicznego leśnictwa, zawartego w dniu 30 października 1967 r., a w szczególności § 27 ust. 1 i § 31 ust. 1 układu w związku z § 7 części VI załącznika nr 1 do tego układu, jeśli chodzi o wyliczenie wynagrodzenia brygadzisty ośrodka transportu leśnego, należy interpretować w ten sposób, że przy obliczaniu zarobku kierowcy w brygadzie ewidencyjną liczbę pojazdów pomniejsza się o niedziele i święta ustawowe, czy też pomija się te dni wolne od pracy?",uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:W ośrodkach transportu leśnego przy obliczaniu średniego zarobku kierowcy w brygadzie nie pomniejsza się ewidencyjnej liczby pojazdów o liczbę pojazdów nie eksploatowanych w niedziele i dni świąteczne, chyba że w wymienionych dniach pojazdy te znajdują się w naprawie głównej, naprawie bieżącej oraz na postoju zarządzonym przez administrację (§ 7 pkt 1, 2 i 4 części VI załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w ośrodkach transportu leśnego i składnicy zaopatrzenia technicznego leśnictwa z dnia 30 października 1967 r.). Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, wymagające rozstrzygnięcia, wynikło na tle roszczeń o wynagrodzenie za pracę, zgłoszonych przez powodów zatrudnionych w charakterze brygadzistów w pozwanym Ośrodku Transportu Leśnego, do których mają zastosowanie postanowienia układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w ośrodkach transportu leśnego i składnicy zaopatrzenia technicznego leśnictwa, zawartego w dniu 30 października 1967 r. Według wymienionego układu, a w szczególności postanowień § 7 części VI załącznika nr 1 do tego układu, brygadziści otrzymują wynagrodzenie w wysokości odpowiadającej średniemu zarobkowi kierowcy w powierzonej mu brygadzie przy zastosowaniu współczynnika 1, 2 (§ 7 pkt 1); średni zarobek kierowcy w brygadzie ustala się na podstawie sum faktycznie osiągniętych w miesiącu rozliczeniowym zarobków wszystkich kierowców brygady oraz ewidencyjnej liczby pojazdów w brygadzie (§ 7 pkt 2), przy czym przez ewidencyjną liczbę pojazdów w brygadzie rozumie się liczbę pojazdów przydzielonych brygadzie i znajdujących się w jej posiadaniu w okresie rozliczeniowym (§ 7 pkt 4 zdanie pierwsze). Przy obliczaniu średniego zarobku kierowcy w brygadzie ewidencyjną liczbę pojazdów - stosownie do § 7 pkt 4 zdania drugiego - pomniejsza się o liczbę pojazdów znajdujących się w miesiącu rozliczeniowym w naprawie głównej, naprawie bieżącej oraz na postoju zarządzonym przez administrację; rachunek ten prowadzi się z dokładnością do pełnego jednego "wozodnia" kalendarzowego.Spór między stronami wynikł na tle interpretacji ostatnio wspomnianego postanowienia. Powodowie bowiem są zdania, że ewidencyjną liczbę pojazdów należy również pomniejszyć o niedziele i dni świąteczne, w których pojazdy nie były eksploatowane, gdyż są to dni wolne od pracy na skutek zarządzenia administracji, wobec czego jest oczywiste, że dni te należy odliczyć, a pominięcie tych dni w układzie zbiorowym stanowi zwykłe przeoczenie układających się stron. Odmienne stanowisko strony pozwanej, która nie dopatruje się w układzie zbiorowym podstawy do pomniejszenia ewidencyjnej liczby pojazdów o liczbę pojazdów nie eksploatowanych w niedziele i dni świąteczne, jak również nie dostrzega w tym zakresie luki w układzie, jest zdaniem powodów dla nich krzywdzące.Stanowisko powodów znalazło aprobatę w decyzji Zarządu Głównego Związku Zawodowego Pracowników Leśnych i Przemysłu Drzewnego z dnia 26 listopada 1969 r. wydanej w postępowaniu rozjemczym, z uzasadnieniem, że "(...) postój pojazdów w niedziele i święta ustawowo wolne od pracy można sam przez się uznać za postój zarządzony przez administrację i powinno się te postoje odliczyć od ewidencyjnej liczby pojazdów", jak również w piśmie Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 16 lutego 1972 r. (podpisanym przez kierownika Zespołu Ustawodawstwa Pracy CRZZ). Według tego ostatniego pisma, w postanowieniach układowych dano wyraz zasadzie, że na wynagrodzenie brygadzistów wpływa stopień wykorzystania pojazdów w czasie, w którym powinny być one wykorzystane, i że optymalny stopień tego wykorzystania nie może nie uwzględniać ustawowych zakazów pracy w niedziele i dni świąteczne; w związku z tym nawet brak w postanowieniach układowych wzmianki w tej kwestii nie daje podstawy do traktowania niedziel i świat na równi z dniami roboczymi, uwzględnianymi przy ustalaniu ewidencyjnej liczby pojazdów.Odmienne stanowisko strony pozwanej podzielił Komitet Pracy i Płac w piśmie z dnia 16 października 1971 r., skierowanym do Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, jak również Minister tego resortu w piśmie z dnia 20 października 1971 r., skierowanym do Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych. Uzasadniając swe stanowisko, Komitet Pracy i Płac m.in. podniósł, że "członkowie brygad otrzymują wynagrodzenie za pracę faktycznie wykonywaną w miesiącu rozliczeniowym; a więc za dni ustawowo wolne od pracy (niedziele i święta), w których nie pełnili pracy, nie przysługuje im wynagrodzenie. A zatem jeżeli przy ustalaniu średniego zarobku członka brygady wyłączono by z ewidencyjnej liczby pojazdów liczbę niedziel i świąt, podstawa wynagrodzenia brygadzisty uległaby nieuzasadnionej podwyżce, gdyż praktycznie rzecz biorąc otrzymałby on wynagrodzenie za niedziele i święta mimo nieświadczenia pracy i mimo że pozostali członkowie brygady wynagrodzenia takiego nie otrzymują".Sąd Powiatowy, uwzględniając powództwo, wyszedł z założenia, że niedziele i święta są dniami wolnymi od pracy, wobec czego nie są one dniami, w których pojazdy znajdują się w posiadaniu i do dyspozycji brygadzistów oraz w których mogą oni pracować tak jak w każdy inny dzień tygodnia; jeżeli zaś układ zbiorowy nakazuje odliczyć od ewidencyjnej liczby pojazdów dni, w których znajdują się one w naprawie głównej i bieżącej, to tym bardziej odliczenie to należy stosować do niedziel i świąt jako dni wolnych od pracy, nieumieszczenie zaś wzmianki na ten temat w układzie "wynika chyba stąd, że jest to oczywiste".IIStanowiska powodów i - choć z nieco innym uzasadnieniem - stanowiska Sądu Powiatowego aprobować nie można, gdyż nie znajdują one oparcia w układzie zbiorowym pracy, normującym szczegółowo sposób obliczania średniego zarobku kierowcy w brygadzie.Przedmiotem sporu jest zagadnienie płacowe, które należy rozstrzygnąć na podstawie obowiązującego stanu prawnego. Tylko w sytuacjach, gdy ani umowa indywidualna, ani układ zbiorowy nie określają wysokości wynagrodzenia, można - z mocy art. 442 § 2 k.z. w związku z art. XII § 2 pkt 2 przep. wprow. k.c. - żądać wynagrodzenia, jakie w danych okolicznościach jest ustalone zwyczajem, a w braku zwyczaju - jakie uchodzi za odpowiednie. Względy słuszności czy inne przesłanki ocenne, wyzwalające z reguły inicjatywy zmierzające do zmiany obowiązującego stanu prawnego w dziedzinie wynagrodzeń za pracę, nie mogą uzasadniać wykładni przyznającej wynagrodzenie wyższe albo niższe od przewidzianego w konkretnym przepisie albo postanowieniu płacowym.Błędny jest pogląd, że niedziele i święta stanowią czas postoju pojazdów zarządzonego przez administrację. Są to bowiem dni ustawowo wolne od pracy, którą to zasadę w stosunku do pracowników objętych omawianym układem bardziej szczegółowo rozwija § 27 układu.Również chybiona jest argumentacja, że wzgląd na optymalny stopień wykorzystania pojazdów w czasie, w którym powinny być one eksploatowane, co wpływa na wynagrodzenie brygadzistów, nie dozwala traktować niedziel i świąt - nawet w braku odpowiedniej wzmianki w przepisach układowych - na równi z dniami roboczymi uwzględnianymi przy ustalaniu ewidencyjnej liczby pojazdów. W dowodzeniu tym zachodzi dosyć istotna nieścisłość, wynikająca z dowolnego posługiwania się pojęciem "liczby dni" zamiast pojęciem "liczby pojazdów". Następstwem tej nieścisłości stała się wypowiedź Sądu Powiatowego, że niektóre dni należy odliczać od liczby pojazdów. W istocie jednym z kryteriów ustalania średniego zarobku kierowcy w brygadzie jest ewidencyjna liczba pojazdów w brygadzie, przez którą rozumie się - a jest to autentyczne układowe wyjaśnienie - liczbę pojazdów przydzielonych brygadzie i znajdujących się w jej posiadaniu w okresie rozliczeniowym. Ewidencyjnej liczby pojazdów w brygadzie układ nie uzależnia zatem - z wyjątkiem sytuacji wyraźnie przez ten układ unormowanej - od liczby dni, w których brygada je wykorzystywała. Do zaliczenia pojazdów do ich ewidencyjnej liczby (czyli - innymi słowy - stanu ilościowego) wystarczy przydzielenie ich brygadzie i znajdowanie się ich w jej posiadaniu w okresie rozliczeniowym.W dniach ustawowo wolnych od pracy kierowcy w zasadzie nie pracują, nie pobierają więc za ten czas wynagrodzenia. Z tej jednak przyczyny nie ulega zmniejszeniu liczba przydzielonych brygadzie pojazdów, która stanowi podstawę ustalenia średniego zarobku kierowcy w brygadzie. Ponieważ w wymienionych dniach kierowcy, jak i brygadziści nie byli zatrudnieni, a ewidencyjna liczba pojazdów wpływa na określenie ich średnich zarobków, żadne racje nie przemawiają za tym, by poprzez zmniejszenie liczby pojazdów o liczbę pojazdów nie eksploatowanych w niedziele i święta zwiększać zarobek brygadzistów, chociaż kierowcy, od których wynagrodzenia uzależnione jest wynagrodzenie brygadzistów, nie świadczyli w tych dniach pracy i też nie nabyli prawa do wynagrodzenia.Odmiennie jednak kształtuje się sytuacja wówczas, gdy kierowcy są gotowi świadczyć pracę, lecz z przyczyn od nich niezależnych nie są w stanie swej gotowości zrealizować wskutek przeszkód, które swym ryzykiem obciążają wyłącznie zakład pracy. Tak jest wówczas, gdy pojazdy znajdują się w naprawie głównej lub bieżącej albo gdy administracja zakładu pracy zarządziła ich postój. Układ wówczas chroni wynagrodzenie kierowców w brygadzie, jak i brygadzistów w ten sposób, że dozwala na jego zwiększenie poprzez zmniejszenie ewidencyjnej liczby pojazdów o liczbę pojazdów, które znajdowały się w okresie rozliczeniowym - całkowicie lub tylko w ciągu niektórych dni - w naprawie lub w postoju zarządzonym przez zakład pracy. U podstaw takiego unormowania leżała zasada, że pracownik nie powinien tracić na wynagrodzeniu w sytuacji, gdy był gotów do świadczenia pracy, lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących pracodawcy.Wynikająca z powyższych założeń odpowiedź negatywna na przedstawione pytanie, gdy idzie o pomniejszenie ewidencyjnej liczby pojazdów o liczbę pojazdów nie eksploatowanych w niedziele i święta, wymaga uzupełnienia w tym kierunku, że pomniejszenie ewidencyjnej liczby pojazdów z przyczyn przewidzianych w układzie nie jest wyłączone wówczas, gdy przyczyny te przypadają na niedziele i dni świąteczne. Wówczas wyżej przedstawione przesłanki, które zadecydowały o potrzebie pomniejszenia liczby pojazdów, są aktualne także w dni ustawowo wolne od pracy, kierowcy bowiem - nawet gdyby byli gotowi świadczyć pracę - nie byliby w stanie swej gotowości zrealizować wskutek przeszkód, które swym ryzykiem obciążają wyłącznie zakład pracy.Kształtującą się w takiej postaci praktykę, stosowaną także - jak oświadczono na rozprawie rewizyjnej - w pozwanym ośrodku transportu leśnego, jako zgodną ze zbiorowym układem pracy, należy uznać za prawidłową.Chybione jest wreszcie powołanie się na instrukcję Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych w sprawie dokumentacji pracy i płac w transporcie leśnym (załącznik nr 2 do zarządzenia nr 3 Dyrektora NZLP z dnia 18 lutego 1960 r.), w szczególności co do sposobu wypełniania poszczególnych rubryk wzoru pn. "Wyliczenie wynagrodzenia dla brygadzistów". O uprawnieniach bowiem stron decyduje treść układu zbiorowego pracy, a nie treść instrukcji, która w dodatku została wydana w 1960 r., podczas gdy układ ustalający prawa i obowiązki stron został zawarty w 1967 r.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w uchwale (art. 391 k.p.c.).