III PZP 40/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Rejman, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pawła M. przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w W. o dopuszczenie do pracy i zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 18 listopada 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. W jakiej formie i w jakim składzie osobowym powinna być wyrażona zgoda nadrzędnej instancji związkowej na zwolnienie z pracy - przed nabyciem prawa do emerytury - pracownika, który przepracował w gospodarstwach rolnych w charakterze pracownika najemnego co najmniej 40 lat (art. 126 ust. 2 układu zbiorowego pracy pracowników zatrudnionych w zakładach podległych Ministerstwu Rolnictwa lub nadzorowanych przez Ministerstwo Rolnictwa)?2. Czy zgoda ta może być skutecznie udzielona po wypowiedzeniu umowy o pracę?3. Czy brak wspomnianej w pierwszym pytaniu zgody powoduje niemożność wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi, o którym mowa w tymże pytaniu?4. Czy w razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie trzecie - zgodne jest z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym żądanie pracownika dopuszczenia go do pracy na stanowisku, do którego pełnienia nie ma kwalifikacji, przy jednoczesnym żądaniu zasądzenia wynagrodzenia za cały czas niepełnienia pracy, choć zakład pracy zaproponował mu w toku procesu funkcję odpowiadającą jego kwalifikacjom?"udzielił następującej odpowiedzi:1. Uchwała nadrzędnej instancji związkowej o wyrażeniu zgody przewidzianej w art. 126 ust. 2 układu zbiorowego pracy pracowników zatrudnionych w zakładach podległych Ministerstwu Rolnictwa, zawartego w dniu 8 sierpnia 1960 r., zapada większością głosów przy obecności co najmniej połowy członków właściwej instancji związkowej; przepisy układu zbiorowego i statut Zw. Zaw. Prac. Rolnych PRL nie uzależniają skuteczności zgody od zachowania określonej formy. Do wyrażania zgody uprawnione jest prezydium Zarządu Oddziału Zw. Zaw. Prac. Rolnych PRL. 2. Zgoda powinna być wyrażona przed wypowiedzeniem umowy o pracę. 3. Brak uprzedniej zgody (pkt 1 i 2) powoduje nieważność wypowiedzenia. 4. Okoliczności przytoczone w pkt 4 pytania prawnego mogą prowadzić do uznania wymienionych tam żądań powoda za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Uzasadnienie faktycznePozwane Przedsiębiorstwo wypowiedziało powodowi umowę o pracę w dniu 31 grudnia 1963 r. z zachowaniem 3-miesięcznego okresu wypowiedzenia.Powód uważa wypowiedzenie za nieważne, ponieważ dokonane zostało bez zgody rady zakładowej oraz narusza przepisy układu zbiorowego pracy o szczególnej ochronie pracowników, którzy osiągnęli co najmniej 40-letni staż pracy. Na tej podstawie wystąpił on z żądaniem przyjęcia go z powrotem do pracy i przyznania mu wynagrodzenia za cały okres niewykonywania pracy od dnia 1 kwietnia 1964 r.Sąd Powiatowy - po ponownym rozpoznaniu sprawy - oddalił powództwo w całości. Według ustaleń przyjętych za podstawę wyroku powód nie miał 40-letniego stażu pracy wymaganego przez przepis art. 126 ust. 2 układu zbiorowego pracy i nie korzysta z przewidzianej tam ochrony przed zwolnieniem z pracy. Ponadto powód wykazał kompletny brak kwalifikacji na stanowisku zootechnika, zaniedbywał powierzone mu obowiązki, nie prowadził wymaganej dokumentacji, doprowadził do chaosu w hodowli inwentarza i upijał się w czasie pracy. Strona pozwana mimo to wykazała daleko idącą tolerancyjność i nie skorzystała z możliwości rozwiązania z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia. Powód zwolniony został w drodze wypowiedzenia po uzyskaniu zgody organów związkowych. Po okresie wypowiedzenia zaofiarowano powodowi inną pracę (fizyczną), lecz powód nie przyjął propozycji pozwanego i pozostał bez zatrudnienia.Na tle powyższych ustaleń Sąd Powiatowy uznał, że zwolnienie powoda nie narusza żadnych przepisów i wskutek tego wszystkie roszczenia są bezpodstawne.W rewizji powód zarzucił wadliwość ustaleń dotyczących w szczególności stażu pracy. Zdaniem powoda uzyskany przez niego rzeczywisty staż pracy zapewnia mu ochronę z art. 126 ust. 2 układu zbiorowego i decyduje o rozstrzygnięciu niniejszego sporu.Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące wątpliwości zagadnienia prawne w sformułowaniu wyżej już przytoczonym.Obowiązujący w spornym okresie układ zbiorowy pracy pracowników zatrudnionych w zakładach podległych Ministerstwu Rolnictwa lub nadzorowanych przez Ministerstwo Rolnictwa z dnia 8 sierpnia 1960 r. przewidywał w art. 126 ust. 2, że pracowników, którzy przepracowali w gospodarstwach w charakterze pracowników najemnych co najmniej 40 lat, kierownictwo Zakładu, do czasu nabycia przez nich prawa do emerytury, nie może zwolnić z pracy ani przenieść do innego zakładu bez zgody nadrzędnej instancji związkowej.Układ zbiorowy nie reguluje sposobu wypowiadania się właściwej instancji związkowej w kwestii przewidzianej w art. 126 ust. 2 układu. Rozstrzygnięcie zagadnienia opierać się zatem musi na przepisach statutu Zw. Zaw. Prac. Rolnych PRL regulujących sposób działania organów związkowych, w szczególności także w zakresie reprezentacji interesów i obrony praw pracowników.Zgodnie z § 13 pkt 4 statutu, uchwały organizacji i władz związkowych wszystkich instancji zapadają większością głosów przy obecności co najmniej połowy ogółu członków - z wyjątkiem wypadków szczególnych uwzględnionych w statucie. Sprawa wyrażenia lub odmowy zgody na zwolnienie pracowników, o których mowa w art. 126 ust. 2 układu zbiorowego, nie należy do wypadków szczególnych.Nadrzędną instancją związkową (w stosunku do rady zakładowej pozwanego przedsiębiorstwa) jest zarząd oddziału Zw. Zaw. Prac. Rolnych. Z przepisu § 27 statutu wynika, że tylko w okręgach, w których nie powołano zarządów oddziałów, instancją nadrzędną w rozumieniu art. 16 ust. 2 układu zbiorowego jest zarząd właściwego okręgu.W okresie między plenarnymi posiedzeniami zarządu oddziału pracami Związku na swoim terenie kieruje prezydium zarządu oddziału (§ 26 statutu). W braku odmiennych postanowień układowych lub statutowych powyższa zasada odnosi się także do podjęcia uchwały o wyrażeniu lub odmowie zgody na zwolnienie pracownika (art. 126 ust. 2 układu zbiorowego).Postanowienia układu zbiorowego i postanowienia statutowe nie przewidują żadnej formy podjęcia uchwały dotyczącej zgody na zwolnienie pracownika podlegającego ochronie z art. 126 ust. 2 układu zbiorowego. Postanowienia te nie uzależniają też skuteczności podjętej uchwały od jej utrwalenia w protokole.Przytoczone wyżej przepisy i poczynione uwagi stanowią uzasadnienie odpowiedzi na pierwsze pytanie Sądu Wojewódzkiego.Aktualny w sprawie przepis art. 126 ust. 2 układu zbiorowego dotyczy wypowiedzenia umowy o pracę przez zakład pracy.Wynika to w szczególności z zestawienia treści ust. 2 i ust. 3 art. 126 układu zbiorowego. W art. 126 ust. 3 zamieszczono bowiem postanowienie dotyczące rozwiązania z pracownikami umowy o pracę bez wypowiedzenia.Zgoda na wypowiedzenie umowy o pracę powinna być uzyskana przed dokonaniem wypowiedzenia. Zakład pracy staje się uprawniony do dokonania wypowiedzenia umowy pracownikom chronionym przez art. 126 ust. 2 układu zbiorowego dopiero po wyrażeniu zgody przez właściwą instancję związkową. Do takiego wniosku prowadzi już sama redakcja przepisu. Ponadto podkreślić trzeba, że tylko zgoda wyrażona uprzednio zachowuje swe istotne znaczenie jako środek ochrony interesów pracownika. Nie można bowiem w pełni wyłączyć tego, że zgoda wyrażona po wypowiedzeniu pozostaje z natury rzeczy pod wpływem faktu dokonanej już czynności prawnej. Omawiany układ zbiorowy dla uruchomienia organów związkowych już po wypowiedzeniu umowy o pracę przewiduje inny sposób działania w postaci tzw. sprzeciwu (art. 19).Brak uprzedniej zgody instancji związkowej na wypowiedzenie umowy o pracę sprawia, że wypowiedzenie jest sprzeczne z prawem i w konsekwencji nieważne. Przepisy układu zbiorowego nie regulują bowiem w inny sposób skutków czynności prawnych sprzecznych z postanowieniami układowymi (por. uchwałę składu 7 sędziów SN z dnia 19 czerwca 1961 r. I CO 14/61 - OSN nr 1, poz. 5).Odpowiedź udzielona na drugie i trzecie pytanie Sądu Wojewódzkiego nie traci na aktualności także w świetle postanowień nowego układu zbiorowego w rolnictwie zawartego dnia 30 października 1965 r. Układ ten w art. 132 ust. 2 stanowi, że pracownikom o co najmniej 40-letnim stażu pracy dyrekcja przedsiębiorstwa do czasu nabycia przez nich prawa do renty nie może wypowiedzieć umowy o pracę ani przenieść do innego zakładu bez zgody nadrzędnej instancji związkowej".O nadużyciu prawa (art. 3 p.o.p.c., art. 5 k.c.), w szczególności przez pracownika dochodzącego roszczeń ze stosunku pracy, decyduje całokształt okoliczności faktycznych w konkretnej sprawie. Według tego ocenić należy fakty przytoczone w pytaniu Sądu Wojewódzkiego, w szczególności postępowanie powoda, które mogłoby być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Rozstrzygnięcie tego problemu oraz decyzja, czy (i ewentualnie w jakim stopniu) żądania powoda nie zasługują na ochronę prawną, należy do Sądu rozpoznającego rewizję.