III PZP 49/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: SN. J. Bała (sprawozdawca), A. Filcek, S. Perestaj, M. Sadowski, Z. Stypułkowska, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL, A. Uszoka, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania składowi siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy likwidacja jednej lub kilku grup wychowawczych w zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich w rezultacie zmniejszenia ogólnej liczby miejsc w placówce może być uznana za zmiany organizacyjne, które dają podstawę do zastosowania przepisów art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19, Nr 25, poz. 187 i Nr 31, poz. 214 oraz z 1983 r. Nr 5, poz. 33)?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej.Likwidacja jednej lub kilku grup wychowawczych w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich w rezultacie zmniejszenia liczby wychowanków w tych placówkach - podjęta przez uprawniony organ - może być uznana za zmianę organizacyjną dającą podstawę do zastosowania art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneMinister Sprawiedliwości wniósł o podjęcie przez powiększony skład Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uchwały zawierającej odpowiedź na przytoczone w sentencji pytanie prawne. W uzasadnieniu wniosku Minister Sprawiedliwości podniósł, że w praktyce orzeczniczej sądów pracy i ubezpieczeń społecznych nie ma zgodności poglądów, czy art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) ma zastosowanie do takich zmian organizacyjnych w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich, które polegają na likwidacji jednej lub kilku grup wychowawczych w rezultacie zmniejszenia ogólnej liczby wychowanków w tych placówkach. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 20 ust. 1 powołanej ustawy w wypadku, gdy zachodzą zmiany organizacyjne powodujące całkowitą lub częściową likwidację szkoły, uniemożliwiające dalsze zatrudnienie nauczyciela mianowanego na zajmowanym stanowisku w tej szkole, a nauczyciel nie wyrazi zgody na przeniesienie na inne stanowisko w tej szkole lub do innej szkoły w tej samej lub innej miejscowości na takie samo lub inne stanowisko, organ nadzorujący szkołę ma obowiązek na wniosek nauczyciela przenieść go w stan nieczynny, który nie może trwać dłużej niż 6 miesięcy, lub rozwiązać z nim stosunek pracy wypłacając mu odprawę w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Przepis ten ma zastosowanie także do nauczycieli zatrudnionych w zakładach poprawczych i w schroniskach dla nieletnich, gdyż w myśl art. 1 pkt 5 w związku z art. 3 pkt 2 Karty Nauczyciela ustawie tej podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich. Te zakłady i schroniska są też "szkołą" w rozumieniu art. 20 ust. 1 wymienionej ustawy.Nie ulega wątpliwości, że zlikwidowanie całego zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich daje podstawę do zastosowania art. 20 ust. 1 lub Karty Nauczyciela. Likwidacja bowiem dotyczy zniesienia działalności zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich jako całości, a w konsekwencji nie jest możliwe dalsze zatrudnianie nauczyciela na zajmowanym stanowisku w tym zakładzie lub schronisku.Istota występującego w sprawie zagadnienia budzącego poważne wątpliwości prawne sprowadza się do tego, czy likwidacja jednej lub kilku grup wychowawczych w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich w rezultacie zmniejszenia liczby wychowanków w tych placówkach może być uznana za zmianę organizacyjną dającą podstawę do zastosowania art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. W powyższym przepisie ustawodawca nie określił bliżej rodzaju (charakteru) zmian organizacyjnych. Decydujące znaczenie przypisał natomiast skutkowi tych zmian organizacyjnych, które - aby uzasadniały zastosowanie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela - muszą powodować całkowitą lub częściową likwidację szkoły. W uzasadnieniu uchwały z dnia 10 marca 1983 r. III PZP 5/83 (OSNCP 1983, z. 9, poz. 129) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przez częściową likwidację, o której mowa w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, należy rozumieć zmniejszenie lub ograniczenie działalności szkoły. Ten kierunek wykładni należy podzielić na tle rozważanego zagadnienia prawnego. Zmiany organizacyjne polegające na zmniejszeniu w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich liczby grup wychowawczych w rezultacie zmniejszenia liczby wychowanków mogą powodować zmniejszenie lub ograniczenie działalności tych placówek. Przemawia za tym m.in. struktura organizacyjna tych placówek, w skład której wchodzi: szkoła (szkoły), warsztaty szkolne (gospodarstwo pomocnicze), internat oraz inne służby zapewniające realizację zadań zakładu (§ 49 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 maja 1983 r. w sprawie organizacji i zasad pobytu nieletnich w zakładach poprawczych - Dz. U. Nr 26, poz. 126). W tej sytuacji likwidacja nawet tylko jednej grupy wychowawczej prowadzi do częściowego ograniczenia każdej z wymienionych jednostek organizacyjnych zakładu poprawczego, a w konsekwencji do ograniczenia działalności zakładu jako całości. Nie bez znaczenia jest także okoliczność, że wymienione placówki funkcjonują przez cały rok kalendarzowy w ruchu ciągłym. W następstwie zatem likwidacji grupy wychowawczej może okazać się zbędne zatrudnienie wszystkich dotychczasowych pracowników tego zakładu lub schroniska, w tym także pracowników zatrudnionych na stanowiskach nauczycieli.Za prezentowanym poglądem przemawiają również istotne względy celowościowe i ekonomiczne. W zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich umieszcza się młodzież na podstawie wydanych orzeczeń przez sądy karne, rodzinne oraz prokuratorów. Liczba nieletnich przebywających w tych placówkach uzależniona jest więc od wpływu spraw nieletnich do sądów, a tym samym orzekanych środków przez sądy lub prokuratora. Na te orzeczenia zaś mają wpływ: populacja młodzieży w grupie wiekowej 13-17 lat, kierunki orzecznictwa oraz poziom przestępczości nieletnich. Te i inne okoliczności zatem mogą powodować trudności w precyzyjnym określeniu liczby miejsc w tych placówkach resocjalizacyjnych. W konsekwencji zaś będzie zachodziła potrzeba modyfikacji stanu organizacyjnego w tych placówkach przez zmniejszenie liczby grup wychowawczych. Różny stany liczebny wychowanków w tych placówkach spowodowany zmniejszonym naturalnie wpływem wychowanków do tych placówek ma charakter obiektywny, a zmniejszeniu liczby grup wychowawczych nie zawsze może zapobiec realizacja różnego stanu liczebnego wychowanków w tych grupach (maksymalnego lub minimalnego), czy też centralne kierowanie wychowanków do zakładów poprawczych. Z uwagi na sprofilowanie zakładów poprawczych nie można dowolnie uzupełniać braku wychowanków w danym zakładzie. Na przykład istnieje tylko jeden zakład poprawczy dla nieletnich uzależnionych od alkoholu i środków narkotycznych oraz jeden zakład dla nieletnich wymagających bezpośredniego nadzoru wychowawczego. Centralne kierowanie wychowanków dotyczy wyłącznie zakładów poprawczych, natomiast do schronisk kierują bezpośrednio sądy i prokuratury.Z przytoczonych powodów powołany i uprawniony do tego organ powinien mieć możliwość elastycznego organizacyjnego reagowania na zmniejszającą się liczbę wychowanków w zakładach poprawczych i w schroniskach.Likwidacja (całkowita lub częściowa) zakładu poprawczego lub schroniska wymaga odpowiedniej decyzji uprawnionego do tego organu. W myśl art. 95 § 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228) takim organem jest Minister Sprawiedliwości, który z upoważnienia zawartego w tej ustawie "tworzy i znosi schroniska dla nieletnich i zakłady poprawcze". Decyzja Ministra Sprawiedliwości o częściowej likwidacji zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich może wynikać "z zachodzących zmian organizacyjnych", o jakich mowa w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. W artykule tym użyto wprawdzie formy bezosobowej "zachodzą zmiany organizacyjne", lecz takich zmian może dokonać jedynie uprawniony do tego organ. Zgodnie z art. 35 § 2 zdanie drugie powołanej ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia ustala rodzaje i organizację schronisk i zakładów oraz zasady pobytu w nich nieletnich.W ustawowym upoważnieniu do organizacji schronisk i zakładów mieści się także upoważnienie do regulacji "zmian organizacyjnych" polegających na likwidacji, jednej lub kilku grup wychowawczych w zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich w rezultacie zmniejszenia liczby wychowanków w tych placówkach. W tym stanie rzeczy udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.