III PZP 5/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: J. Iwulski, M. Mańkowska, S. Szymańska, T. Romer (sprawozdawca), W. Sanetra, J. Skibińska-Adamowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego skierowanego do składu siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego w celu podjęcia uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:Czy renta uzupełniająca pobierana od zakładu pracy, o której mowa w art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43), podlega podwyższeniu o kwotę urzędowo stwierdzonego spadku wartości nominalnej pieniądza?podjął następującą uchwałę:Renta uzupełniająca pobierana od zakładu pracy, o której mowa w art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43), nie może ulec podwyższeniu wskutek spadku wartości nominalnej pieniądza za okres przed dniem 1 października 1990 r. Uzasadnienie faktycznePierwszy Prezes Sądu Najwyższego w uzasadnieniu swego pytania powołał się na sytuację prawną ukształtowaną przez art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43) zwanej dalej ustawą, w myśl którego, osoby, które w dniu wejścia w życie ustawy obok świadczeń z tytułu wypadków w zatrudnieniu lub chorób zawodowych pobierały renty uzupełniające od zakładów pracy, zachowały nadal prawo do pobierania tych rent.Wysokość rent uzupełniających uległa jednak zmniejszeniu o kwotę podwyżki wynikającej z art. 3 ustawy. Artykuł 16 ust. 1 ustawy ustanowił zakaz dochodzenia od zakładów pracy świadczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu lub choroby zawodowej.Na tle tego stanu prawnego i powstałej w związku z nim praktyki orzeczniczej (wyrok SN z dnia 20 lutego 1978 r., III PR 6/78 - OSNCP 1978 z. 9, poz. 169 i z dnia 30 grudnia 1977 r., III PR 181/77 - OSNCP 1978 z. 8, poz. 146), świadczenia cywilnoprawne w postaci rent uzupełniających przyznane zarówno przed dniem 1 maja 1977 r. (tj. przed dniem wejścia w życie ustawy), jak i po tej dacie wypłacane były w kwotach ustalonych w dniu ich przyznania, ewentualnie nawet obniżonych na podstawie art. 16 ust. 3.Zakładając, iż stan prawny wyłączający możliwość dochodzenia podwyższonych rent uzupełniających jest jednoznaczny, Pierwszy Prezes SN wyraził pogląd, iż jedyną drogą zmierzającą do zapobieżenia dalszej pauperyzacji osób starszych - rencistów wydaje się rozszerzająca interpretacja art. 358 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy podejmując przytoczoną uchwałę rozważył, co następuje:Przedstawiony w pytaniu problem, sprowadza się do tego, czy utrzymywanie niewspółmiernie niskich w stosunku do realnej wartości pieniądza rent uzupełniających może zostać podważone przez uniknięcie ścisłego stosowania zasady nominalizmu, określonej przez art. 358 k.c.Pytanie zostało postawione pod rządami ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) zwanej dalej ustawą wypadkową, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 1990 r. oraz pod rządami art. 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. wymienionej poprzednio, a także art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 października 1990 r. Ustawa z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) wprowadziła kapitalną dla postawionego problemu zmianę stanu prawnego. Skreślony został art. 40 ustawy wypadkowej oraz przestał obowiązywać art. 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43).Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) zmieniła brzmienie art. 358 k.c. skreślając jego § 2 i wprowadzając art. 3581, który w § 3 stanowi: "w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może, po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub w umowie."Przytoczone zmiany stanu prawnego mają, jak wspomniano, kapitalne znaczenie dla sprawy rent uzupełniających. Powołana ustawa z dnia 31 marca 1977 r. objęła przepisami ustawy wypadkowej te osoby, które odpowiadały jej warunkom, tj. były inwalidami wskutek wypadków przy pracy czy chorób zawodowych oraz członków rodzin tych osób, jeżeli osoby te zmarły w następstwie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. W myśl przepisów ustawy z dnia 31 marca 1977 r. osoby, które w miejsce dotychczas pobieranych rent otrzymywały renty z ustawy wypadkowej nie miały prawa do jednorazowego odszkodowania określonego w tej ustawie. Zakaz dochodzenia innych świadczeń wynikał z art. 40 ustawy wypadkowej, zgodnie z którym świadczenia przewidziane ustawą stanowią zaspokojenie wszelkich roszczeń do zakładu pracy. Ustawa wypadkowa nie przewidywała od zakładu pracy innych świadczeń poza jednorazowym odszkodowaniem z powodu trwałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu lub śmierci pracownika wskutek wypadku przy pracy bądź choroby zawodowej, odszkodowaniem za przedmioty osobistego użytku zniszczone lub uszkodzone w następstwie wypadku przy pracy, świadczeniem wyrównawczym.Stąd odrębna regulacja zezwalająca na zachowanie osobom, które w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 31 marca 1977 r. pobierały renty uzupełniające od zakładów pracy, prawa do tych rent w dotychczasowej wysokości z możliwością zmniejszenia ich o kwotę podwyżki przyznanej na podstawie art. 2 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. Regulację tych kwestii zawierał art. 16 powołanej wyżej ustawy.Wprawdzie z mocy art. 130 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) zwanej dalej ustawą o z.e.p., ustawa z dnia 31 marca 1977 r. utraciła moc, ale tylko w materii uregulowanej ustawą o z.e.p. Kwestia rent uzupełniających nie była przedmiotem regulacji przez tę ustawę, a więc w konsekwencji art. 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. zachował moc obowiązującą aż do dnia 1 stycznia 1990 r. Z tą datą otwarta została możliwość dochodzenia od zakładów pracy z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych innych, nie objętych ustawą wypadkową, roszczeń na mocy przepisów kodeksu cywilnego, w tym rent uzupełniających, o których mowa w art. 444 § 2 tego kodeksu, jak też podwyższania rent już przyznanych na podstawie art. 907 § 2 k.c.W tej mierze, udzielając odpowiedzi na pytanie prawne postawione przez Ministra Pracy I Polityki Socjalnej, Sąd Najwyższy w dniu 16 grudnia 1990 r. w sprawie III PZP 20/90 w składzie siedmiu sędziów podjął następującą uchwałę: "osoby poszkodowane w wyniku wypadków przy pracy i chorób zawodowych, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1990 r., mogą dochodzić od zakładów pracy na zasadach prawa cywilnego roszczeń uzupełniających powstałych po tym dniu".Otwartą i wymagającą odpowiedzi pozostaje natomiast kwestia dopuszczalności podwyższenia rent uzupełniających pobieranych od zakładów pracy o kwotę urzędowo stwierdzonego spadku wartości nominalnej pieniądza, skoro art. 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. i art. 40 ustawy wypadkowej możliwość taką wyłączały.Artykuł 358 k.c. do dnia 1 października 1990 r. zawierał dwie reguły normatywne. Pierwsza przewidywała realizację zobowiązań pieniężnych na obszarze Polski w pieniądzu polskim z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych. Druga nakazywała spełnienie świadczenia pieniężnego przez zapłacenie jego sumy nominalnej. Ta druga przesłanka wyrażała zasadę nominalizmu, która w nauce ekonomii oznacza, że zobowiązania należy spłacać bez względu na wahania wartości pieniądza.Pytanie Pierwszego Prezesa SN sprowadza się do możliwości waloryzacji rent uzupełniających, do których stosuje się art. 16 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. przez odstąpienie od zasady nominalizmu wobec urzędowo stwierdzonego spadku wartości pieniądza.Rozważenia wymaga, czy zasada nominalizmu nadal stanowiła w sytuacji inflacji czy też hiperinflacji przeszkodę w podwyższaniu rent uzupełniających.Wprawdzie w orzecznictwie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego w okresie obowiązywania zasady nominalizmu wydane zostały wyroki wskazujące na możliwość odstąpienia od niej, a właściwie złagodzenia jej ad casum (w wyroku z dnia 7 października 1986 r. III CRN 249/86 - OSNCP z 1987 r., z. 12, poz. 210, Sąd Najwyższy stwierdził: "zasada ta nie jest nadrzędną i wszechogarniającą zasadą prawa cywilnego" a w wyroku z dnia 13 maja 1988 r. III CRN 83/88 - OSNCP 1989 z. 5, poz. 84: "zasada nominalizmu może być łagodzona ad casum dopóki nie nastąpią w tej mierze odpowiednie regulacje prawne"). Nie podważając w niczym trafności tych rozstrzygnięć w konkretnych sprawach, brak jest podstaw prawnych do ogólnego podważenia tej zasady wobec rent uzupełniających.Udzielenie pozytywnej odpowiedzi na postawione pytanie nie jest w świetle wyraźnej treści § 2 art. 358 k.c. (w brzmieniu do dnia 1 października 1990 r.) możliwe. Ponadto nawet w przytoczonych orzeczeniach Izba Cywilna SN wskazywała na możliwość łagodzenia zasady nominalizmu w konkretnych sprawach i to do czasu wprowadzenia odpowiednich regulacji prawnych, a jak to zostało poprzednio omówione, renty uzupełniające dla osób pobierających renty z ustawy wypadkowej zostały wyraźnymi przepisami ustawy z dnia 31 marca 1977 r. ograniczone do ich pierwotnej wysokości.Na uwagę zasługuje, iż nawet aktualna regulacja prawna art. 3581 § 3 k.c. - dopuszcza możliwość zmiany wysokości świadczenia pieniężnego dopiero po rozważeniu interesów stron oraz zasad współżycia społecznego w konkretnej sprawie. Jest to więc ograniczone odejście od zasady nominalizmu.Dzięki temu przepisowi od dnia 1 października 1990 r. istnieje jednak możliwość waloryzacji rent ze względu na spadek siły nabywczej pieniądza.Aczkolwiek nie ma to bezpośredniego związku z podjętą uchwałą, na uwagę zasługuje stosunek art. 3581 § 3 k.c. do art. 907 § 2 tego kodeksu. Przesłanki zastosowania tych przepisów są odmienne. Artykuł 3581 § 3 k.c. dopuszcza waloryzowanie renty uzupełniającej jedynie ze względu na spadek wartości pieniądza, przy braku przesłanek pozwalających na podwyższenie renty uzupełniającej na podstawie art. 907 § 2 k.c.Przepisy te mogą być więc stosowane niezależnie. Równocześnie art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) stanowi, że do zobowiązań pieniężnych powstałych od dnia 31 października 1950 r. jeszcze nie przedawnionych i nie wykonanych do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (1 października 1990 r.), stosuje się art. 3581 § 3 k.c. tylko do świadczeń w części nie wykonanej. Gdyby więc świadczenia rent uzupełniających z jakichkolwiek powodów nie zostały wykonane, to za okres nieprzedawniony przed dniem 1 października 1990 r. można by je waloryzować ze względu na spadek wartości nominalnej pieniądza w części niewykonanej.Reasumując: do dnia 31 grudnia 1989 r. rent uzupełniających nie można było podwyższać na podstawie art. 907 § 2 k.c. ani waloryzować opierając się na art. 358 tego kodeksu, od dnia 1 stycznia 1990 r. renty te mogą być podwyższane na mocy art. 907 § 2 k.c., od dnia 1 października 1990 r. renty uzupełniające mogą być też waloryzowane na mocy art. 3581 § 3 k.c.Kierując się tymi względami, Sąd Najwyższy na podstawie przytoczonych przepisów oraz art. 13 ust. 3 i nast. ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz. U. z 1990 r. Nr 26, poz. 153) podjął niniejszą uchwałę.