III PZP 20/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: J. Iwulski (sprawozdawca), M. Mańkowska, S. Szymańska, T. Romer, W. Sanetra, J. Skibińska-Adamowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora S. Trautsolta, po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 1990 r. wniosku Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:Od jakiej daty rozpoczął się bieg przedawnienia roszczeń o świadczenia uzupełniające od zakładów pracy na podstawie przepisów prawa cywilnego z tytułu wypadków przy pracy, którym ulegli pracownicy przed dniem 1 stycznia 1990 r.?podjął następującą uchwałę:Osoby poszkodowane w wyniku wypadków przy pracy, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1990 r., mogą dochodzić od zakładów pracy na zasadach prawa cywilnego roszczeń uzupełniających powstałych po tym dniu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawiając Sądowi Najwyższemu rozstrzygane zagadnienie prawne Minister Pracy i Polityki Socjalnej stwierdził, że w art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) został skreślony art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 i z 1989 r. Nr 35, poz. 192). Oznacza to, że osoby uprawnione do świadczeń z tytułu wypadków przy pracy czy chorób zawodowych mogą obecnie dochodzić od zakładów pracy świadczeń uzupełniających według przepisów prawa cywilnego. Do tej istotnej zmiany nie ma przepisów przejściowych i dlatego też powstaje problem, za jaki okres wstecz mogą dochodzić na zasadzie przepisów prawa cywilnego świadczeń uzupełniających pracownicy poszkodowani w wyniku wypadków przy pracy lub chorób zawodowych powstałych przed dniem 1 stycznia 1990 r. Wniosek sugeruje, że powinno do dotyczyć świadczeń za okres nieprzedawniony, przy czym bieg przedawnienia rozpocząłby się od dnia 1 stycznia 1990 r., gdyż wcześniej roszczenia te nie mogły być skutecznie dochodzone.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zdarzenia wyrządzające szkodę na osobie pracownika, związane z wykonywaną pracą, często wyczerpują przesłanki odpowiedzialności cywilnej z art. 416, 417, 430, czy 435-436 k.c., a więc odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych. Przy istniejącej odpowiedzialności zakładów pracy z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, którą regulują odrębne przepisy, dochodziłoby do zbiegu podstawy odpowiedzialności. Pracownik (czy też jego rodzina) mógłby więc po uzyskaniu świadczeń z tytułu wypadków przy pracy (choroby zawodowej) uzyskać świadczenia wyrównawcze na zasadzie przepisów prawa cywilnego.W naszym ustawodawstwie sytuacja taka występowała do dnia 31 grudnia 1967 r. W okresie obowiązywania dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) osoby uprawnione do świadczeń z tego dekretu mogły dochodzić wynagrodzenia nie pokrytych szkód w przypadku gdy choroba, niezdolność do pracy lub śmierć spowodowane zostały naruszeniem przez zakład pracy jego obowiązków wynikających z przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników (art. 24 dekretu).Zmiana w tym zakresie została wprowadzona ustawą z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). Zgodnie z jej art. 22 świadczenia przewidziane w ustawie stanowiły wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla pracownika lub jego rodziny na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Jednakże ustawa ta nie objęła pracowników nie uspołecznionych zakładów pracy i wypadków przy pracy i chorób zawodowych, których pracownicy doznali przed dniem 1 stycznia 1968 r.Kolejna, obowiązująca do dnia dzisiejszego, ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) utrzymała w art. 40 (art. 39 w pierwotnym tekście) zasadę, że świadczenia określone w niej stanowią zaspokojenie wszelkich roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu lub z tytułu śmierci wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej w stosunku do zakładów pracy. Przy czym ustawa ta objęła swymi przepisami, a więc także tą zasadą, świadczenia w stosunku do nie uspołecznionych zakładów pracy. Artykuł 40 tej ustawy nie dotyczył więc wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych sprzed dnia 1 stycznia 1968 r., a za okres od tej daty do dnia 1 stycznia 1976 r. roszczeń względem nie uspołecznionych zakładów pracy.Zdarzenia te objęła świadczeniami z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych na zasadach ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. ustawa z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększaniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43). Osoby objęte tą ustawą zostały pozbawione możliwości dochodzenia świadczeń wyrównawczych na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.Sytuacji prawnej nie zmieniło wejście w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Kluczowym zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia jest stwierdzenie jaki był ostateczny skutek tych regulacji dla możliwości dochodzenia roszczeń wyrównawczych na zasadach prawa cywilnego z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.W doktrynie jak i ukształtowanym orzecznictwie w sposób zdecydowany panuje pogląd, że art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. wraz z pozostałymi regulacjami, także kodeksem pracy, powodował, że wyrównanie szkody z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej przez zakład pracy zatrudniający pracownika następowało wyłącznie w zakresie świadczeń przewidzianych tą ustawą, w całkowitym oderwaniu i wyłączeniu możliwości stosowania przepisów prawa cywilnego (por. np. uchwała 7 sędziów SN z dnia 24 marca 1971 r., III PZP 27/90, OSNCP 1971 z. 7-8, poz. 122; uchwała 7 sędziów SN z dnia 12 czerwca 1976 r., III CZP 5/76, OSNCP 1977 z. 4, poz. 61; uchwała 7 sędziów SN z dnia 16 lutego 1977 r., V PZP 7/77, OSNCP 1978 z. 5-6, poz. 81; uchwała 7 sędziów SN z dnia 24 września 1986 r. III PZP 59/86, OSNCP 1987 z. 5-6, poz. 68; uchwała 7 sędziów SN z dnia 30 marca 1987 r., III PZP 81/86, OSNCP 1987 z. 12, poz. 187; uchwała 7 sędziów SN z dnia 4 grudnia 1987 r., III PZP 85/86, OSNCP 1988 z. 9, poz. 109).W płaszczyźnie pomiędzy pracownikiem poszkodowanym wypadkiem przy pracy czy chorobą zawodową (jego rodziną w przypadku śmierci) a zatrudniającym go zakładem pracy, na podstawie przepisów prawa cywilnego, nie powstawał żaden stosunek prawny. Norma art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. nie miała więc znaczenia procesowego (nie wyłączała np. drogi sądowej dochodzenia roszczeń) ani nie eliminowała możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia - nie przekształcała roszczenia w naturalne.Norma ta miała charakter klauzuli derogacyjnej, eliminującej możliwość zbiegu norm prawa cywilnego z normami regulującymi specjalne świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.Skoro więc w okresie obowiązywania art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. (a wcześniej art. 22 ustawy wypadkowej z dnia 23 stycznia 1968 r.) nie powstawały w ogóle na zasadach prawa cywilnego roszczenia wynikające z wypadków przy pracy i chorób zawodowych traktowanych jako czyny niedozwolone, to nie można mówić o przedawnianiu się takich roszczeń.Ustawa z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) weszła w życie z mocą od dnia 1 stycznia 1990 r. (poza art. 17, który uzyskał moc od dnia 27 marca 1990 r.).W artykule 4 pkt 3 tej ustawy została dokonana zmiana ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) polegająca na skreśleniu jej art. 40.Zmiana ta polega więc na umożliwieniu stosowania norm prawa cywilnego w zbiegu z normami regulującymi świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.Tego rodzaju zmiana przepisów nie jest objęta regulacją art. 19-26 ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) będących jej przepisami przejściowymi. Dotyczą one bowiem wyraźnie świadczeń z ubezpieczenia społecznego (wypadków przy pracy, chorób zawodowych), a nie roszczeń cywilnoprawnych wynikających z czynów niedozwolonych będących równocześnie wypadkami przy pracy czy chorobami zawodowymi.Skreślenie art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. (co oznacza dopuszczalność stosowania przepisów kodeksu cywilnego w zakresie tych zdarzeń prawnych) nie jest opatrzone przepisami przechodnimi.Jeżeli wypadek przy pracy (choroba zawodowa) nastąpi po dniu 1 stycznia 1990 r., to będzie możliwe uzyskanie przez pracownika (jego rodzinę) roszczeń uzupełniających świadczenia wypadkowe na podstawie przepisów prawa cywilnego o czynach niedozwolonych.Problem sprowadza się do odpowiedzi na pytanie w jakim zakresie będzie można dochodzić roszczeń wyrównawczych względem wypadków przy pracy (chorób zawodowych), które wystąpiły przed tą datą.Nie jest możliwe przyjęcie zasady, że dochodzenie świadczeń uzupełniających na podstawie prawa cywilnego, w ogóle nie jest możliwe w odniesieniu do wypadków przy pracy sprzed 1 stycznia 1990 r. Zasadę stosowania nowych norm tylko do wypadków zaistniałych po wejściu ich w życie formułują z reguły przepisy regulujące świadczenia wypadkowe (por. art. 27 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy, czy art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych).Jak jednakże wyżej wyjaśniono, skreślenie art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. oznacza w istocie powstanie możliwości stosowania przepisów prawa cywilnego a nie wprowadzenie regulacji świadczeń wypadkowych.Należy więc stosować zasady obowiązujące przy wejściu w życie przepisów prawa cywilnego.Wobec tego nie jest możliwe także przyjęcie koncepcji sugerowanej przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, iż możliwość wstecznego stosowania przepisów prawa cywilnego w zakresie roszczeń uzupełniających jest ograniczona jedynie terminem przedawnienia roszczeń. Przede wszystkim oznaczałoby to brak ograniczeń, gdyż jak wyżej wyjaśniono, roszczenia te nie powstawały, a więc nie podlegały przedawnieniu. Skoro tak, to możliwe byłoby dochodzenie roszczeń wyrównawczych przykładowo z tytułu wypadku przy pracy, który miał miejsce w 1968 r.Stanowiłoby to o retroaktywności zmiany ustawodawczej mimo braku wyraźnego przepisu. Bez takiego wyraźnego przepisu nie można przyjąć, aby skreślenie art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. stworzyło roszczenia uzupełniające, których dotychczas nie było.W tej sytuacji należy zastosować zasady intertemporalne powszechnie przyjęte przy wejściu w życie przepisów prawa cywilnego. Zasady te nie są wprawdzie skodyfikowane ale przyjmuje się, że wyrażone są w przepisach kodeksu cywilnego (art. 3 k.c.), a zwłaszcza przepisach wprowadzających kodeks cywilny.Należy je stosować analogicznie także dlatego, że skreślenie art. 40 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. oznacza niejako wejście w życie przepisów kodeksu cywilnego w tym zakresie.Zgodnie z tymi zasadami skutki zdarzeń prawnych należy oceniać na podstawie normy prawnej pozostającej w mocy wówczas gdy zdarzenie nastąpiło a w zakresie treści stosunku prawnego należy stosować nową normę prawną od chwili jej wejścia w życie, choćby stosunek pracy powstał wcześniej.Zasady te w zakresie zobowiązań wyrażone są w art. XLIX § 1 i art. L przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Mają one odpowiednie zastosowanie do zobowiązań nie istniejących przed wejściem w życie nowej normy prawnej.Zastosowanie tych przepisów oznacza, że jeżeli wypadek przy pracy (choroba zawodowa) nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1990 r. to roszczeń uzupełniających o charakterze jednorazowym (odszkodowanie, zadośćuczynienie) będzie można dochodzić tylko w zakresie zdarzeń, które nastąpiły po dniu 1 stycznia 1990 r. Koniecznym będzie więc zaistnienie po tej dacie nowego zdarzenia prawnego polegającego na powstaniu nowej szkody lub nowej krzywdy w wyniku pogorszenia się stanu zdrowia. Niemożliwym zaś będzie dochodzenie odszkodowania czy zadośćuczynienia z tytułu szkody lub krzywdy powstałej przed dniem 1 stycznia 1990 r. - art. XLIX § 1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny.Jeżeli natomiast chodzi o świadczenia o stałym charakterze, a więc renty uzupełniające, to zgodnie z art. L przepisów wprowadzających kodeks cywilny w związku z art. 907 § 1 k.c. od dnia 1 stycznia 1990 r. będzie możliwe dochodzenie ich na zasadach prawa cywilnego. Nie będzie w tym zakresie wymagane wystąpienie nowych zdarzeń w szczególności zwiększenie zakresu utraty zdolności do pracy zarobkowej, zwiększenie potrzeb czy zmniejszenie widoków powodzenia na przyszłość. Wystarczy, że po dniu 1 stycznia 1990 r. będą utrzymywać się przesłanki zasądzenia renty na zasadach prawa cywilnego.Oznacza to, że osoby poszkodowane w wyniku wypadków przy pracy, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1990 r., mogą dochodzić na zasadach prawa cywilnego od zakładu pracy roszczeń uzupełniających powstałych po tym dniu.Roszczenia te jako dotyczące naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym będą przedawniać się na zasadach określonych w art. 442 k.c. Przedawnienie to nie mogło jednak biec przed dniem 1 stycznia 1990 r. Ta data stanowi więc moment, od którego najwcześniej mógł rozpocząć się termin przedawnienia omawianych roszczeń.Prowadzi to do podjęcia uchwały jak na wstępie. Jest ona sformułowana w sposób przedstawiający rozwiązanie istoty problemu, co wyjaśnia pewną rozbieżność między treścią przedstawionego zagadnienia a sformułowaniem uchwały. Jednakże zgodnie z zakresem pytania uchwała ogranicza się tylko do sytuacji gdy pracownik zrealizował już swoje roszczenia z ustawy wypadkowej.