III PZP 81/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Filcek, S. Szymańska, M. Rafacz-Krzyżanowska, K. Michaluk (sprawozdawca), J. Myślicki, S. Perestaj (autor uzasadnienia).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przepis art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadów przy prac i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wyłącza dopuszczalność dochodzenia przez konkubinę roszczeń cywilnoprawnych od uspołecznionego zakładu pracy z tytułu szkody doznanej w związku ze śmiercią konkubenta w wyniku wypadku przy pracy?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Przepis art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wyłącza możliwość dochodzenia przez konkubinę roszczeń cywilnoprawnych od uspołecznionego zakładu pracy z tytułu szkody w związku ze śmiercią konkubenta w wyniku wypadku przy pracy.Uzasadnienie faktyczneMinister Sprawiedliwości, występując z wnioskiem o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji uchwały, podniósł m.in. że w opinii społecznej i literaturze prawniczej podnoszone są głosy krytyczne co do wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej uspołecznionych zakładów pracy z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych stanowiących czyny niedozwolone. Wnioskodawca przyznaje, że ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wprowadziła odrębny system odszkodowawczy, który całościowo normuje ogół świadczeń przysługujących od uspołecznionego zakładu pracy i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pracownikom bądź członkom ich rodzin z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej.Przemawia za tym według wnioskodawcy m.in. treść art. 40 wymienionej ustawy, w myśl którego świadczenia określone w ustawie stanowią kompensatę szkód, jakie poniósł pracownik lub jego rodzina, bez względu na to, czy świadczenia te wyrównują szkodę doznaną przez poszkodowanego. Ustawa jednocześnie ściśle określiła zakres podmiotów uprawnionych do dochodzenia roszczeń, węższy od określonego w prawie cywilnym.Wnioskodawca jednak wyraża pogląd, że w pewnych sytuacjach konkubinie i innych bliskich osobom przysługuje roszczenie z art. 446 k.c., zwłaszcza gdy przemawiają za tym zasady współżycia społecznego. Mimo iż ustawodawstwo polskie nie zajmuje się prawnymi aspektami konkubinatu, to jedna z uwagi na istnienie tego rodzaju związków faktycznych w życiu społecznym występują w praktyce problemy oceny następstw prawnych wynikających z długotrwałego konkubinatu, zwłaszcza w sytuacji, gdy względy natury moralnej, humanitarnej i społecznej wymagają zrównania uprawnień konkubiny z uprawnieniami małżonki w zakresie świadczeń odszkodowawczych przewidzianych w art. 446 k.c.Powołując się na literaturę prawniczą wnioskodawca konkluduje, że wykładnia gramatyczna i systemowa przepisów ustawy wypadkowej prowadzi do wniosku, iż art. 40 ustawy wypadkowej nie wyłącza prawa do dochodzenia przez osobę bliską, w tym i konkubinę, roszczeń odszkodowawczych na podstawie art. 446 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 24 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) pracownicy (członkowie rodziny) mogli dochodzić wynagrodzenia szkód od uspołecznionego zakładu pracy wywołanych chorobą, niezdolnością do pracy lub śmiercią pracownika według przepisów prawa cywilnego - ponad świadczenia należne z ubezpieczenia społecznego - jeżeli zdarzenia te spowodowane zostały naruszeniem przez zakład pracy jego obowiązków wynikających z przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników.Zasadnicza zmiana w tym przedmiocie nastąpiła z chwilą wejścia w życie stawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe (Dz. U. Nr 22, poz. 145).W myśl przepisów wymienionej ustawy (i rozporządzenia Rady Ministrów) świadczenia określone w ustawie przysługiwały pracownikowi (jego rodzinie) od uspołecznionego zakładu pracy z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Jednocześnie ustawa wyłączała możliwość dochodzenia roszczeń z tego tytułu na podstawie prawa cywilnego (art. 22 powołanej ustawy).Problem odpowiedzialności zakładu pracy za wypadki przy pracy znalazł unormowanie w kodeksie pracy.W myśl art. 207 k.p. zakład pracy jest obowiązany zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Realizacja tego obowiązku powinna stanowić nieodłączny element działalności zakładu pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.W razie wypadku przy pracy zakład pracy jest obowiązany niezwłocznie ustalić jego okoliczności i przyczyny oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegawcze (art. 228 § 1 k.p.).Pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy lub zachorował na chorobę zawodową, przysługują z tego tytułu świadczenia na zasadach i warunkach określonych odrębnymi przepisami (art. 232 k.p.).Te odrębne przepisy - to ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) - dalej nazywana "ustawą wypadkową" - która uchyliła ustawę z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy. Ustawa ta w art. 1 wyraźnie stwierdza, że świadczenia w niej określone przysługują pracownikom, którzy doznali uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz członkom rodziny pracowników zmarłych wskutek takiego wypadku lub choroby.Z treści powołanego przepisu wynika, że ustawa wypadkowa normuje kompleksowo odpowiedzialność zakładów pracy wobec pracowników (członków ich rodzin) z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.Ustawa ta dokładnie określa rodzaje świadczeń przysługujących z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (art. 2) oraz krąg członków rodziny pracownika, którym przysługuje jednorazowe odszkodowanie pieniężne oraz renta rodzinna w razie śmierci pracownika wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 12 ust. 1-3 i art. 26 powołanej ustawy). W myśl zaś art. 40 tejże ustawy świadczenia określone ustawą stanowią zaspokojenie wszelkich roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu albo z tytułu śmierci wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej w stosunku do zakładów pracy zatrudniających pracownika.Zgodnie z art. 228 § 1 i 232 k.p. zakłady pracy ponoszą odpowiedzialność z tytułu wypadków przy pracy na zasadach i warunkach określonych w ustawie wypadkowej.W ustawie tej unormowano całokształt obowiązków zakładów pracy w zakresie świadczeń przysługujących z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, określono krąg osób uprawnionych do świadczeń, a także zasady i tryb dochodzenia tych świadczeń.Oznacza to, że zakład pracy nie ponosi odpowiedzialności z tytułu wypadku przy pracy na innej podstawie prawnej niż określona w kodeksie pracy i ustawie wypadkowej.Na oparcie odpowiedzialności zakładu pracy na innej podstawie prawnej niż wynikająca z ustawy wypadkowej nie pozwala art. 40 tej ustawy oraz zasady odpowiedzialności zakładu pracy za wypadki przy pracy, które należy zaliczyć do zasad prawa pracy.Niewątpliwe jest, że ustawa wypadkowa wyraźnie ogranicza zakres odpowiedzialności zakładów pracy (przedmiotowo i podmiotowo) z tytułu wypadków przy prac. Rozszerzenie zakresu tej odpowiedzialności na podstawie prawa cywilnego w związku z kompleksowym unormowaniem tej odpowiedzialności w ustawie wypadkowej pozostawałoby w sprzeczności z zasadami tej ustawy.Unormowanie kompleksowo odpowiedzialności zakładów pracy z tytułu wypadków przy pracy w ustawie wypadkowej w zamierzeniu ustawodawcy miało na celu wyłączenie odpowiedzialności zakładów pracy z tytułu tych zdarzeń na innej podstawie prawnej, a także wyłączenie roszczeń innych osób niż objęte wymienioną ustawą.Bez znaczenia dla odpowiedzialności zakładu pracy z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej jest, czy zmarły pracownik dostarcza środków utrzymania innym osobom niż wymienione w ustawie wypadkowej, skoro stosowanie przepisów kodeksu cywilnego w tej mierze jest wyłączone w świetle omówionych unormowań.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.