V PZP 7/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rejman. Sędziowie SN: A. Filcek, T. Kasiński (sprawozdawca), J. Knap, S. Perestaj (współsprawozdawca), J. Pietrzykowski, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z powództwa Jerzego S. przeciwko Przedsiębiorstwu Robót Górniczych w W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 8 listopada 1977 r. "Czy z uwagi na treść art. 123 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) pracownik może dochodzić od uspołecznionego zakładu pracy roszczeń odszkodowawczych na podstawie prawa cywilnego, jeżeli w związku z zatrudnieniem doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby nie objętej wykazem chorób zawodowych i nie przysługuje mu renta inwalidzka z zabezpieczenia społecznego?" i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pracownik, który w związku z zatrudnieniem w uspołecznionym zakładzie pracy doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby nie objętej wykazem chorób zawodowych, nie ma w stosunku do tego zakładu roszczenia o odszkodowanie na podstawie przepisów prawa cywilnego także wówczas, gdy nie przysługuje mu renta inwalidzka (art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.). Uzasadnienie faktyczneWedług art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) renta inwalidzka przewidziana w tej ustawie stanowi w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych inwalidztwem pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie. Renta inwalidzka ma więc w tym przypadku nie tylko charakter świadczenia zabezpieczeniowego, którego celem jest dostarczenie środków utrzymania, lecz także spełnia funkcję odszkodowania, wyłączającego możliwość dochodzenia od macierzystego zakładu pracy roszczeń na zasadach ogólnych.W przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym chodzi o wyjaśnienie, czy zawarty w wymienionym przepisie zakaz dochodzenia roszczeń na podstawie prawa cywilnego dotyczy także sytuacji, gdy pracownikowi, który doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby pozostającej w związku z zatrudnieniem, lecz nie będącej chorobą zawodową, renta inwalidzka nie przysługuje - bądź z uwagi na niewielki stopień uszczerbku na zdrowiu, nie uzasadniający zaliczenia go do którejkolwiek z grup inwalidów, bądź też z powodu nieposiadania przez poszkodowanego pracownika wymaganego okresu zatrudnienia (art. 23 i 24 ustawy o p.z.e.). Istotne dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia wnioski wynikają przede wszystkim z samych sformułowań ust. 1 art. 123. Stwierdzenie w tym przepisie, że wynagrodzeniem wszelkich szkód jest renta inwalidzka "przewidziana" w ustawie wskazuje na to, że wyłączenie możliwości dochodzenia innych roszczeń następuje zarówno wtedy, gdy renta inwalidzka została poszkodowanemu pracownikowi przyznana, jak i w razie niemożności jej uzyskania ze względu na brak którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 23 i 24 ustawy o p.z.e. Omawiany przepis limituje więc zakres odszkodowania przysługującego pracownikom poszkodowanym w związku z pracą w ten sposób, że ograniczając je do renty inwalidzkiej nie przewiduje żadnego odszkodowania w sytuacjach, gdy nie zostają spełnione warunki do jej uzyskania. W podobny sposób ograniczone zostało odszkodowanie - z mocy art. 22 ustawy wypadkowej z dnia 23 stycznia 1968 r. (obecnie art. 39 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r.) - przysługujące pracownikom z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Poprzez analogiczne sformułowanie: "świadczenia przewidziane w ustawie (...) stanowią wynagrodzenie wszelkich szkód" zarówno wyłączono możliwość dochodzenia innych roszczeń, jak i pozostawiono bez wynagrodzenia szkody kształtujące się poniżej limitów określonych w ustawie wypadkowej.Odmienna intencja ustawodawcy, a mianowicie uzależnienie wyłączenia odpowiedzialności według ogólnych zasad od faktycznego przyznania świadczenia z ustawy szczególnej, została wyrażona innym sformułowaniem. Na przykład według art. 20 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342) oraz art. 17 równocześnie wydanej ustawy o odszkodowaniach w związku ze służbą milicyjną tylko świadczenia "przyznane" na podstawie tych ustaw stanowią - w stosunku do wymienionych w tych przepisach podmiotów - pełne wynagrodzenie szkód wynikłych z wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową lub milicyjną. A contrario, w razie nieprzyznania świadczeń z wymienionych ustaw, dopuszczalne jest dochodzenie odszkodowania na podstawie przepisów prawa cywilnego.Poglądowi o generalnym wyłączeniu przez art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e. odpowiedzialności uspołecznionego zakładu pracy na podstawie przepisów prawa cywilnego nie stoi na przeszkodzie fakt użycia w tym przepisie zwrotu o "szkodach spowodowanych inwalidztwem" - w przeciwieństwie do bardziej ogólnego określenia z art. 22 ustawy wypadkowej "szkody wynikłe z wypadku przy pracy lub choroby zawodowej". Odmienność określeń jest konsekwencją niejednakowego zakresu przewidzianych w obu tych ustawach świadczeń, spełniających rolę odszkodowania. Jeżeli przy wypadkach przy pracy świadczenia odszkodowawcze przysługują również w zakresie szkód o stopniu mniejszym niż inwalidztwo (jednorazowe odszkodowania, świadczenia wyrównawcze), to renta inwalidzka z ustawy o p.z.e. nie może z natury rzeczy odnosić się do szkód innych niż inwalidztwo - stąd uzasadnione logicznie powiązanie obu tych określeń w treści art. 123. Poza tym przy redakcji tego przepisu trudno byłoby posłużyć się innym - również zwięzłym jak w art. 22 ustawy wypadkowej - ogólniejszym określeniem rodzaju szkody, skoro przyczyny szkód "związanych z zatrudnieniem" są bardziej zróżnicowane, gdyż obejmują zarówno choroby powstałe w związku z warunkami lub środowiskiem pracy, lecz nie ujęte w wykazie chorób zawodowych, jak i choroby samoistne, na których rozwój miały ujemny wpływ szkodliwe lub niezgodne z zaleceniami lekarskimi warunki pracy.Do udzielenia negatywnej odpowiedzi na postawione pytanie prawne prowadzi też rozważenie kierunku ewolucji prawa ubezpieczeniowego i charakteru zmian wprowadzonych ustawami z 1968 r. Przepisy prawa cywilnego jako podstawa prawna dochodzenia od uspołecznionego zakładu pracy rekompensaty szkód ponoszonych w związku z pracą przestały być aktualne już pod rządem dekretu o p.z.e. z dnia 24 czerwca 1954 r. Według bowiem art. 24 tego dekretu odszkodowanie ponad świadczenie z ubezpieczenia społecznego przysługiwało tylko w razie kwalifikowanej winy zakładu pracy, polegającej na naruszeniu przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Wprowadzony ustawą wypadkową z dnia 23 stycznia 1968 r. system świadczeń kompensujących szkody ponoszone przez pracowników w związku z pracą stanowi kompleksowe uregulowanie zasad odpowiedzialności uspołecznionych zakładów pracy, charakteryzujące się ustanowieniem całkowicie odmiennych niż w prawie cywilnym przesłanek nabycia prawa do świadczeń i ewentualnej jego utraty (brak potrzeby wykazywania winy zakładu pracy, utrata roszczeń tylko w razie winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa, brak wpływu przyczynienia się poszkodowanego na wysokość świadczeń). Rozciągnięcie przepisów ustawy wypadkowej na choroby zawodowe spowodowało objęcie świadczeniami prawie wszystkich szkód pracowniczych wynikłych z uczestnictwa w procesie pracy. Choroby zawodowe zostały określone wykazem, który podlega zmianie i rozszerzeniu w zależności od stopnia zagrożenia zawodowego i postępów medycyny. Świadczy to, że - praktycznie biorąc - poza wykazem chorób zawodowych pozostały schorzenia samoistne, bądź takie schorzenia, których związek z warunkami zatrudnienia w świetle aktualnego stanu wiedzy medycznej jest wątpliwy. Przyjęcie przy uwzględnieniu powyższych stwierdzeń wyłącznej rekompensaty szkód pozostających w związku z zatrudnieniem w drodze przyznania renty inwalidzkiej z ustawy o p.z.e. odpowiada nie tylko gramatycznej wykładni art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e. Za takim rozumieniem omawianego przepisu przemawia ponadto treść ust. 2 art. 123, w którym dopuszczono dochodzenie od uspołecznionego zakładu pracy odszkodowania cywilnego w związku ze szkodą wyrządzoną pracownikowi przy dowozie do pracy i z pracy środkami lokomocji pozostającymi w dyspozycji pracodawcy. Przepis ten przewiduje jedyny wyjątek od wynikającej z wydanych w 1968 r. ustaw zasady wynagradzania szkód wyłącznie świadczeniami przewidzianymi w tych ustawach.W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie odpowiedzi wymienionej w sentencji uchwały.