III PZP 59/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Filcek, T. Kasiński (sprawozdawca), K. Michaluk, S. Perestaj, A. Szczurzewski, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Kazimierza K. przeciwko Markowi K. o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 7 sierpnia 1986 r.:"Czy art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wyłącza odpowiedzialność nie uspołecznionych zakładów pracy (także osób fizycznych) za szkodę z tytułu uszczerbku na zdrowiu pracownika wynikłą z wypadku przy pracy i nie wyrównaną świadczeniami określonymi w tej ustawie?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej.Art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wyłącza odpowiedzialność za szkodę z tytułu uszczerbku na zdrowiu pracownika z tytułu wypadku przy pracy, nie wyrównaną świadczeniami określonymi w tej ustawie, także w stosunku do nie uspołecznionych zakładów pracy.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikło w sprawie pracownika poszkodowanego w wypadku przy pracy w zakładzie rzemieślniczym, który to pracownik po uzyskaniu od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jednorazowego odszkodowania z ustawy wypadkowej wystąpił przeciwko właścicielowi zakładu o zadośćuczynienie i odszkodowanie na podstawie przepisów prawa cywilnego. Pozwany podniósł m.in. zarzut, że świadczenia wypłacane na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144), zwanej dalej "ustawą wypadkową z 1975 r.", stanowią zaspokojenie wszelkich roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu, a w konsekwencji wykluczają możliwość dochodzenia przez poszkodowanego wyrównania szkody na zasadach ogólnych.Sąd Rejonowy wyrokiem wstępnym uznał roszczenia powoda za usprawiedliwione co do samej zasady, przyjmując zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale z dnia 12 czerwca 1976 r. III CZP 5/76, że ograniczenia wynikające z art. 40 ustawy wypadkowej z 1975 r. nie dotyczą nie uspołecznionych zakładów pracy.Przy rozpoznawaniu rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki powziął wątpliwości w tej mierze, dopatrując się w świetle treści art. 40 powołanej ustawy innych intencji ustawodawcy, w związku z czym w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zwrócił się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym, czy wymieniony przepis ustawy wypadkowej wyłącza możliwość dochodzenia na zasadach ogólnych wyrównania szkody przez nie uspołeczniony zakład pracy pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy. Sąd Najwyższy w zwykłym składzie postanowił powyższe zagadnienie przedstawić do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu, wskazując na rozbieżność między stanowiskiem z powołanej uchwały III CZP 5/76, i podobnym stanowiskiem wyrażonym w piśmiennictwie prawniczym, a odmiennym poglądem reprezentowanym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1978 r. III PR 103/78, w którym swoje stanowisko o objęciu klauzulą art. 40 również nie uspołecznionych zakładów pracy Sąd Najwyższy wywiódł z kompleksowości uregulowań nowego systemu odszkodowawczego ustawy wypadkowej, nie odsyłających w żadnym przepisie do kodeksu cywilnego. Zdaniem składu zwykłego, przy gramatycznej wykładni przepisów ustawy wypadkowej należałoby uznać za prawidłową odpowiedź przeczącą na przedstawione pytanie, co wynikać ma z porównania treści ust. 1 art. 32 ustawy wypadkowej z 1975 r. z treścią ust. 2 tego artykułu, do którego odsyła art. 40 wymienionej ustawy. Skoro bowiem w myśl ust. 1 pkt 2 tego przepisu jednorazowe odszkodowanie pracownikom nie uspołecznionych zakładów pracy przysługuje nie od zakładu pracy, lecz od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, art. 32 ust. 2 zaś określa zakład pracy, od którego przysługuje odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, można by wnioskować, że ust. 2 nie dotyczy nie uspołecznionych zakładów pracy, a tym samym nie dotyczy ich art. 40 ustawy.Wprawdzie art. 32 ust. 2 ustawy wypadkowej z 1975 r. w swej części wstępnej odwołuje się do zakładu pracy: "od którego przysługuje odszkodowanie", a w ust. 1 pkt 1 tego artykułu wskazano, że odszkodowanie to przysługuje pracownikom od uspołecznionych zakładów pracy, natomiast pracownikom nie uspołecznionych zakładów pracy - od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 32 ust. 1 pkt 2), jednakże bliższa analiza przepisów ustawy wypadkowej z 1975 r. nie przemawia za trafnością wniosku sugerowanego w uzasadnieniu pytania prawnego.Według treści art. 1 obecna ustawa wypadkowa, w przeciwieństwie do ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8 ze zm.), odnosi się do wszystkich pracowników - zarówno uspołecznionych, jak i nie uspołecznionych zakładów pracy - przewidując jednorazowe świadczenia dla obu tych grup pracowniczych. Wyrażona w ustawie zasada powszechności jej świadczeń niewątpliwie powinna rzutować na objętą pytaniem prawnym wykładnię art. 40 tej ustawy.Zawarty w tym przepisie zakaz dochodzenia roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej ponad świadczenia określone w ustawie jest wyrazem - jak to trafnie stwierdzono w powołanym wyroku III PR 103/78 - kompleksowego charakteru rozwiązań nowego systemu odszkodowawczego. Skoro świadczenia z ustawy wypadowej przysługują w jednakowym stopniu pracownikom uspołecznionych i nie uspołecznionych zakładów pracy, objęcie klauzulą art. 40 tylko jednej z tych grup pracowniczych byłoby prawnie i społecznie nieuzasadnione.Do przyjęcia odmiennego stanowiska nie upoważnia też treść art. 32 ust. 2Klauzula art. 40 nie ma charakteru bezwzględnego w tym sensie, że jej zasięg ograniczony jest do podmiotów mających z mocy ustawy obowiązek wypłaty świadczeń z tytułu szkody na osobie pracownika spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową. O ile analogiczny przepis art. 22 ustawy wypadowej z 1968 r. nie zawierał dostatecznie precyzyjnego określenia zakresu podmiotowego zakładu pracy, dopiero bowiem w drodze wykładni przyjmowano, że użyte tam określenie "uspołeczniony zakład pracy" oznacza zakład zatrudniający w chwili wypadku poszkodowanego pracownika, o tyle ustawa wypadkowa z 1975 r. określiła ścisłe kryteria decydujące o legitymacji biernej zakładu pracy. Unormowanie w tym kierunku zawiera art. 32 ust. 2, wskazujący zakłady zobowiązane do świadczeń w razie wypadku przy pracy oraz w razie choroby zawodowej, przy czym z unormowania tego wynika, że w grę wchodzą tylko zakłady, które zatrudniały pracownika w chwili zdarzenia decydującego o powstaniu szkody po stronie pracownika.Już wzgląd na ten cel odesłania powoduje, że nieuzasadnione jest założenie, iż w przepisie art. 40, poza wymienionym zacieśnieniem zawartej z nim klauzuli derogacyjnej do "macierzystego" zakładu pracy, i to z określonego okresu zatrudnienia, nastąpiło - bez wyraźnego w tym kierunku postanowienia - dalsze jeszcze zacieśnienie tej klauzuli tylko do uspołecznionych zakładów pracy, wbrew proklamowanemu w art. 1 powszechnemu zasięgowi ustawy.W ustawie wypadkowej z 1975 r. pojęcie odszkodowania należnego od zakładu pracy nie ogranicza się do jednorazowego odszkodowania, obejmuje bowiem ono ponadto świadczenia wyrównawcze i odszkodowanie za przedmioty utracone lub uszkodzone wskutek wypadku przy pracy, które to świadczenia przysługują - jak to stanowi art. 34 ustawy, zawierający podobne jak w art. 40 odesłanie - od zakładu pracy, "o którym mowa w art. 32 ust. 2".Gdyby wyjść z założenia, że art. 32 ust. 2 nie dotyczy nie uspołecznionych zakładów pracy, to przy tym samym rozumowaniu, jakie zastosowano do proponowanej wykładni art. 40, nieunikniony logicznie byłby wniosek, że art. 34 nie dotyczy nie uspołecznionych zakładów pracy, czyli że świadczenia wyrównawcze i odszkodowanie za utracone przedmioty przysługują tylko od uspołecznionych zakładów pracy. Sprzeczność takiego wniosku z przepisami art. 1 i 2 ustawy wypadkowej z 1975 r. świadczy o wadliwości powyższego założenia.Okoliczność, że świadczenia wyrównawcze i odszkodowawcze za przedmioty utracone lub uszkodzone wskutek wypadku przy pracy przysługują wyłącznie od zakładu pracy, a nie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie stanowi wystarczającego argumentu dla przypisywania innego znaczenia identycznie sformułowanemu odesłaniu w art. 34 i 40 ustawy wypadkowej z 1975 r., bowiem takie same zwroty użyte w tej samej ustawie powinny być jednakowo wykładane.Rozważania te wskazują, że zawarte w art. 40 i 34 odesłanie do art. 32 ust. 2 nie może odnosić się do zakładu, od którego przysługuje jednorazowe odszkodowanie, lecz dotyczy zakładu pracy zatrudniającego pracownika, bez względu na to, czy jest to zakład pracy uspołeczniony, czy nie uspołeczniony.Z tych przyczyn na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.