III PZP 85/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska (współsprawozdawca), E. Brzeziński, A. Filcek, S. Perestaj, Z. Stypułkowska, J. Wasilewski (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, w sprawie z powództwa Krzysztofa Grzegorza M. przeciwko Towarzystwu Opieki nad Zwierzętami w W. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 18 grudnia 1986 r.:"Czy pracownik, który doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek spowodowanej warunkami pracy choroby, nie będącej chorobą zawodową, może dochodzić od zakładu pracy roszczeń z tego tytułu na podstawie przepisów prawa cywilnego?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Pracownik, który doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek spowodowanej warunkami pracy choroby, nie będącej chorobą zawodową, może z mocy art. 300 k.p. dochodzić od zakładu pracy roszczeń odszkodowawczych na podstawie przepisów prawa cywilnego w granicach przewidzianych w ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz 144).Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne dotyczy odpowiedzialności zakładu pracy za szkodę pracownika wynikłą z doznanego przez niego uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby spowodowanej warunkami pracy, nie zamieszczonej jednak w wykazie chorób zawodowych. Wyrażona w pytaniu wątpliwość prawna powstaje w związku z odrębnym uregulowaniem w ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) odpowiedzialności zakładów pracy za szkody na osobie pracownika na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz w związku z uchyleniem art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) stwierdzającego, iż renta inwalidzka przewidziana w tej ustawie stanowi w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych inwalidztwem pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie. Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) ani żaden inny akt prawny nie zawiera odpowiednika art. 123 ust. 1. Natomiast według art. 7 ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w związku z art. 231 pkt 2 k.p. za choroby zawodowe uważa się choroby określone przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia w wykazie chorób zawodowych (załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych - Dz. U. Nr 65, poz. 294). Z takiego uregulowania prawnego wynika, że nie wszystkie choroby pracowników spowodowane warunkami pracy są objęte przepisami o chorobach zawodowych, a tym samym i ustawą o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, czego ustawowym potwierdzeniem jest treść art. 215 § 1 i art. 230 k.p. Udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie zależy zatem od wyjaśnienia, czy przepisy prawa pracy, a do takich zaliczyć należy również ustawę o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, wyczerpująco regulują zakres odpowiedzialności zakładów pracy za szkody na osobie pracownika, czy też wobec braku pełnej regulacji możliwe jest odpowiednie stosowanie przepisów prawa cywilnego na podstawie art. 300 k.p.II. W systemie prawa odpowiedzialność zakładów pracy za szkody wyrządzone pracownikowi na jego osobie w związku z pracą regulowana była odrębnymi przepisami z odesłaniem do prawa cywilnego we wskazanym zakresie. Na podstawie art. 196 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 ze zm.) pracownicy mogli na podstawie prawa cywilnego dochodzić od pracodawców wynagrodzenia szkód wywołanych chorobą, niezdolnością do pracy, a członkowie rodziny - śmiercią pracownika, jeżeli zdarzenia te spowodowane zostały przez pracodawcę lub jego zastępcę rozmyślnie lub wskutek zaniedbania obowiązków wynikających z przepisów o ochronie życia i zdrowia pracowników, przy odliczeniu świadczeń uzyskanych z ubezpieczenia społecznego. Taka regulacja wprawdzie wprowadziła ograniczenie podstawy odpowiedzialności w porównaniu z przepisami prawa cywilnego, jednakże przedmiotowo obejmowała wszystkie choroby związane z pracą oraz nakazywała wyrównanie szkód według prawa cywilnego. Przytoczone unormowanie podkreślało ścisły związek szkód pracowniczych z prawem cywilnym, jako prawem ogólnie regulującym odpowiedzialność za szkody wyrządzone innej osobie. Także na podstawie art. 24 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) pracownicy (członkowie ich rodzin) mogli dochodzić na podstawie prawa cywilnego wynagrodzenia szkód od uspołecznionego zakładu pracy wywołanych chorobą, niezdolnością do pracy lub śmiercią, jeżeli zdarzenia te spowodowane zostały naruszeniem przez zakład pracy jego obowiązków wynikających z przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników. Odpowiedzialność nie uspołecznionych zakładów pracy była regulowana wprost przez prawo cywilne. Istotne zmiany nastąpiły po wejściu w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Ustawą tą objęto odpowiedzialność uspołecznionych zakładów pracy za szkody pracownika z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, z wyłączeniem możliwości dochodzenia roszczeń z tych zdarzeń na podstawie przepisów prawa cywilnego (art. 22). Poza unormowaniami tej ustawy pozostały szkody osobowe pracownika uspołecznionego zakładu pracy doznane w związku z pracą, lecz wynikłe z innych zdarzeń. W tym przedmiocie szczególne regulacje zawierała ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, a zwłaszcza powołany już art. 123 ust. 1 ustawy. Z mocy tego przepisu renta inwalidzka przewidziana w wymienionej ustawie stanowiła w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych inwalidztwem pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie. Uprawniony do renty mógł dochodzić z mocy art. 123 ust. 2 tej ustawy odszkodowania na podstawie prawa cywilnego tylko wówczas, gdy inwalidztwo powstało wskutek wypadku w drodze do pracy i z pracy, jeżeli był przewożony środkiem lokomocji zakładu pracy lub będącym w dyspozycji zakładu pracy. Odpowiedzialność nie uspołecznionych zakładów pracy nadal regulowana była przepisami prawa cywilnego. Przytoczony w skrócie stan prawny, mający już historyczne znaczenie, pozwala na stwierdzenie, że nie istniały nigdy wyczerpujące odrębne uregulowania odpowiedzialności zakładów pracy za szkody wyrządzone pracownikom i zawsze w określonym zakresie konieczne było stosowanie przepisów prawa cywilnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyłączenie możliwości stosowania przepisów prawa cywilnego do roszczeń pracownika z tytułu choroby nie będącej chorobą zawodową w okresie obowiązywania ustaw z 1968 r. było uzasadnione treścią art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W szczególności Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 czerwca 1971 r. III PZP 12/71 (OSPiKA 1971, z. 12, poz. 225) uznał, że ograniczenie wynikające z tego przepisu dotyczy także wynagrodzenia szkód spowodowanych inwalidztwem powstałym z innych przyczyn niż wypadek w zatrudnieniu i chorobą zawodową (art. 16 ust. 2 tej ustawy). Natomiast w uchwale z dnia 16 lutego 1978 r. V PZP 7/77 (OSNCP 1978, z. 5-6, poz. 81) Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownik, który w związku z zatrudnieniem w uspołecznionym zakładzie pracy doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby, nie objętej wykazem chorób zawodowych, nie ma w stosunku do tego zakładu roszczenia o odszkodowanie na podstawie przepisów prawa cywilnego także wówczas, gdy nie przysługuje mu renta inwalidzka (art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e.).Należy podkreślić, że w obu przytoczonych uchwałach Sąd Najwyższy stwierdził niedopuszczalność stosowania prawa cywilnego na podstawie art. 123 ust. 1 wymienionej ustawy emerytalnej, a nie z mocy przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Artykuł 123 ust. 1 został - jak już zaznaczono - uchylony, a uchwały Sądu Najwyższego straciły swój walor judykacyjny, niemniej jednak przytoczona w nich argumentacja nie jest objęta dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia. III. Ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych potwierdza przyjętą już w poprzedniej ustawie z 1968 r. zasadę odrębnego uregulowania odpowiedzialności zakładów pracy, przy objęciu jej unormowaniem również nie uspołecznionych zakładów pracy, za szkody pracownika wynikłe z wypadków przy pracy i chorób zawodowych, z wyłączeniem stosowania w tym zakresie przepisów prawa cywilnego (art. 40). Ustawa ta objęła regulacją także wypadki w drodze do pracy i z pracy, co zdezaktualizowało treść art. 123 ust. 2 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Przepis ten, podobnie jak jego ust. 1, został uchylony z mocy art. 130 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Nie ma uzasadnionych podstaw prawnych do twierdzenia, że w szczególności art. 40 ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych wyłącza możliwość dochodzenia roszczeń od zakładu pracy na skutek pozostającej w związku z warunkami pracy choroby, nie będącej chorobą zawodową. Stanowisko takie pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią tego przepisu, jak też jego związkiem z zakresem unormowań tej ustawy, wyrażonym w art. 1, 2 i 3 ustawy. Także z przepisów kodeksu pracy nie można przekonywująco wyprowadzić wniosku o wyczerpującym uregulowaniu odpowiedzialności zakładów pracy za szkody wyrządzone pracownikom na skutek doznanego przez nich uszczerbku na zdrowiu w związku z pracą. W szczególności odpowiedzialności zakładów pracy za szkody wyrządzone pracownikom w związku z warunkami pracy nie normują przepisy art. 207 § 1, art. 215, 217 i 230 k.p. Z przepisów tych jedynie wynika, że obowiązki zakładu pracy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy nie zostały ograniczone wyłącznie do zapobiegania, likwidacji czy łagodzenia skutków wypadków przy pracy i chorób zawodowych, że w kodeksie pracy rozróżnia się choroby zawodowe i inne choroby związane z warunkami środowiska pracy oraz że świadczenia należne pracownikom w związku z wypadkami przy pracy, w drodze do pracy i z pracy, oraz chorobami zawodowymi, będą uregulowane odrębnymi przepisami (art. 231 k.p.).Również art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43) nie wyłącza uprawnień pracowników do dochodzenia od zakładów pracy roszczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu będącego następstwem innego schorzenia niż choroba zawodowa. Przepis ten bowiem reguluje tylko niemożność dochodzenia od zakładów pracy roszczeń z tytułu wypadków w zatrudnieniu i chorób zawodowych, przez osoby uprawnione do rent inwalidzkich albo rodzinnych na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 powołanej ustawy, które to świadczenia zostały podwyższone z mocy jej art. 2.Ustawodawca uchwalając ustawę z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin zapewne miał na względzie zakres podmiotowy i przedmiotowy uregulowań ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Jeżeli zatem zrezygnował z zamieszczenia w tej ustawie przepisu analogicznego do treści art. 123 ust. 1 poprzedniej ustawy, to tym samym uznał za niecelowe utrzymanie ograniczeń wynikających z tego przepisu. Nie ma bowiem żadnych usprawiedliwionych podstaw do twierdzenia, że przepis ten był zbędny, ponieważ zawarty w nim przedmiot regulacji jest unormowany w kodeksie pracy lub w ustawie o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych albo też w innym akcie prawnym. Zmiana ta była uzasadniona słuszną potrzebą zwiększenia ochrony pracowników i zapewnienia im świadczeń odszkodowawczych z tytułu utraty zdrowia w związku z warunkami pracy.W obecnym stanie prawnym istnieją podstawy do stwierdzenia, że ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych podmiotowo reguluje świadczenia przysługujące pracownikowi tylko z tytułu wypadków przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz chorób zawodowych (art. 1 i 41). Świadczenia przewidziane w tej ustawie z wymienionych zdarzeń stanowią prawne zaspokojenie wszelkich roszczeń pracowników i członków ich rodzin w stosunku do zakładów pracy (art. 40). Natomiast ustawa ta nie reguluje odpowiedzialności zakładów pracy za szkody na osobie pracownika powstałe z innych zdarzeń, zwłaszcza z tytułu wywołanej warunkami pracy choroby nie będącej chorobą zawodową. Artykuł 40 tej ustawy nie dotyczy tych szkód. W ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie ma przepisu określającego odpowiedzialność zakładów pracy lub jej wyłączenie za szkody wyrządzone pracownikowi na skutek pozostającej z warunkami pracy choroby, nie ujętej w wykazie chorób zawodowych. Takim przepisem nie jest art. 32 tej ustawy, określający prawo do renty inwalidzkiej, niezależnie od przyczyn inwalidztwa. Renta ta nie ma charakteru odszkodowawczego i poszkodowany pracownik nie zawsze spełnia warunki konieczne do jej uzyskania. Z reguły renta ta nie wyrównuje w pełni doznanej szkody. Przeciwko przyjętemu założeniu nie może stanowić dostatecznego argumentu twierdzenie, że wykazem chorób zawodowych objęte zostały wszystkie choroby, których związek z warunkami pracy - w świetle aktualnego stanu wiedzy medycznej - jest niewątpliwy. Przykłady z życia potwierdzają, że pogląd taki jest nieuzasadniony. Przewidywał to również ustawodawca, skoro w przepisach kodeksu pracy rozróżnia choroby zawodowe i inne schorzenia związane z warunkami pracy (art. 215 § 1 k.p.). Dlatego należy odrzucić pogląd, że poza chorobami objętymi wykazem chorób zawodowych pozostały tylko schorzenia samoistne pracownika bądź takie, których związek z pracą nie może być wykazany. Roszczenia pracownika przeciwko zakładowi pracy o odszkodowanie z tytułu szkody doznanej w związku z pracą w orzecznictwie Sądu Najwyższego są traktowane jako sprawy z zakresu prawa pracy. Stwierdzony wyżej brak unormowania w przepisach prawa pracy odpowiedzialności zakładu pracy za doznany przez pracownika uszczerbek na zdrowiu wskutek spowodowanej warunkami pracy choroby nie będącej chorobą zawodową uzasadnia - z mocy art. 300 k.p. - odpowiednie zastosowanie w tym przedmiocie przepisów prawa cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy. Jest oczywiste, że przepisy prawa cywilnego uprawniające poszkodowanego do domagania się od sprawcy szkody odszkodowania za uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć ze względów prawnych, moralnych i społecznych nie mogą być oceniane jako sprzeczne z zasadami prawa pracy. Ochrona życia i zdrowia pracowników jest elementarnym obowiązkiem wyrażonym w Konstytucji PRL i w przepisach kodeksu pracy.Nie sposób uznać też, że skutki uszczerbku na zdrowiu pracownika spowodowane warunkami pracy zostały pozostawione bez ochrony prawnej i bez wyrównania pracownikowi doznanych szkód. Istnieje więc podstawa - z mocy art. 300 k.p. - do przyjęcia, że pracownik, który doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek spowodowanej warunkami pracy choroby innej niż choroba zawodowa, może dochodzić od zakładu pracy roszczeń odszkodowawczych na podstawie przepisów prawa cywilnego, zwłaszcza na podstawie art. 415 lub 435 k.c. Trzeba zaznaczyć, że przepisy te inaczej kształtują podstawę odpowiedzialności niż art. 1 w związku z art. 8 ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W praktyce istotne znaczenie może mieć wykazanie przez pracownika związku przyczynowego między doznanym uszczerbkiem na zdrowiu a warunkami pracy (art. 361 k.c.). Jest oczywiste, że związek ten może być ustalony za pomocą przewidzianych przez prawo środków dowodowych, zwłaszcza dowodu z opinii biegłych lekarzy. Przy odpowiedzialności za szkody na zdrowiu pracownika istnienie związku przyczynowego nie zawsze może być pewne (niewątpliwe). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że ustalenie związku przyczynowego - z uwzględnieniem treści art. 231 k.p.c. - jest możliwe także przy wykazaniu wysokiego (przeważającego) prawdopodobieństwa. Dla uwzględnienia roszczeń pracownika konieczne jest zatem uzyskanie materiału dowodowego, jak np. opinii lekarskich, wskazującego, że związek między stwierdzonymi schorzeniami a warunkami pracy jest co najmniej wysoce prawdopodobny. Nie wystarczy stwierdzenie, że związek przyczynowy jest możliwy.Ponadto wynikający z art. 300 k.p. obowiązek stosowania - w sprawach nie unormowanych prawem pracy - przepisów prawa cywilnego tylko odpowiednio i pod warunkiem niesprzeczności z zasadami prawa pracy nakazuje korzystanie z tych przepisów z zachowaniem wymienionych przesłanek. W tym przedmiocie należy stwierdzić, że przepisy prawa pracy generalnie - co należy uznać za zasadę - kwestię odszkodowania regulują odmiennie niż przewidują to przepisy prawa cywilnego. W szczególności przyjęte w kodeksie pracy funkcje odszkodowania nie zawsze mają na celu pełne wyrównanie szkody poszkodowanemu i zakres (wysokość) odszkodowania jest z reguły unormowany ustawowo. Wystarczy wspomnieć o zakresie uprawnień odszkodowawczych pracownika, z którym wadliwie rozwiązano stosunek pracy (art. 50 § 1 i 4, art. 48 k.p.), zakładu pracy za szkody wyrządzone nieumyślnie przez pracownika (art. 119 § 1 k.p.), czy też wreszcie najbardziej odpowiadającemu rozważanej sytuacji - zakresie świadczeń z ustawy wypadkowej. Sprzeczne z art. 300 k.p. byłoby przyznanie pracownikowi z tytułu uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby spowodowanej warunkami pracy roszczeń odszkodowawczych na podstawie przepisów prawa cywilnego przekraczających zakres i wysokość świadczeń, jakie z ustawy wypadkowej przysługują pracownikowi z tytułu choroby zawodowej lub wypadku przy pracy. Takie zróżnicowanie odszkodowań przysługujących pracownikowi z tytułu choroby zawodowej oraz innych schorzeń nie byłoby pożądane również ze względów społecznych. W szczególności nie byłoby zrozumiałe przyznanie pracownikowi wyższego odszkodowania za rozstrój zdrowia spowodowany chorobą związaną z warunkami pracy, lecz nie będącą chorobą zawodową, niż wynosi odszkodowanie należne pracownikowi w razie choroby zawodowej lub wypadku przy pracy. Dlatego Sąd Najwyższy mając na uwadze treść art. 300 k.p. uznał za uzasadnione stwierdzenie, że roszczenia odszkodowawcze pracownika z tytułu choroby spowodowanej warunkami pracy, nie będącej chorobą zawodową, nie powinny wykraczać poza granice świadczeń przysługujących pracownikowi z powodu uszczerbku na zdrowiu wywołanego chorobą zawodową.