III USK 149/22

Sygn. akt III USK 149/22 POSTANOWIENIE Dnia 26 kwietnia 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie z odwołania A. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie z udziałem W. Sp. z o.o. Sp.k. w B. o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 26 kwietnia 2023 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 15 grudnia 2021 r., sygn. akt III AUa 675/21, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od A. W. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem z 15 grudnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację wnioskodawczyni A. W. od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z 16 czerwca 2021 r., którym oddalono odwołanie od decyzji ZUS z 13 września 2019 r., stwierdzającej, że A. W. jako pracownik u płatnika składek W. sp. z o.o. sp. k. nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 1 grudnia 2018 r. z uwagi na pozorny charakter zawartej przez strony umowy o pracę. 2 W ocenie Sądu Apelacyjnego dla oceny ważności zawartej umowy o pracę szczególnie istotna jest przede wszystkim podstawa jej zawarcia, którą stanowi uzasadniona potrzeba ekonomiczna. To potrzeba gospodarcza pracodawcy determinuje zatrudnienie pracowników o określonych przymiotach na konkretne stanowiska. W takich warunkach wątpliwości budzi zarówno zatrudnienie pracownika na czas nieokreślony w sytuacji, gdy ewentualne zwiększenie ilości obowiązków ma charakter tymczasowy; zawarcie umowy w pełnym wymiarze czasu pracy, pomimo istnienia niewielu dodatkowych zadań do zrealizowania czy podwyższanie wynagrodzenia bez istnienia ku temu jakichkolwiek podstaw. Zdaniem Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął zatem, iż w niniejszym przypadku zaszły warunki wynikające z art. 83 § 1 k.c., do których należą: złożenie oświadczenie woli tylko dla pozoru, złożenie oświadczenia woli drugiej stronie oraz zgoda adresata na dokonanie czynności prawnej dla pozoru. Z podzielonych przez Sąd Apelacyjny ustaleń faktycznych wynika, że strony spornej umowy o pracę w istocie nie miały zamiaru nawiązania stosunku prawnego o cechach określonych w art. 22 § 1 k.p., a skarżąca nie wykonywała zatrudnienia na stanowisku asystenta zarządu. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła wnioskodawczyni, zarzucając naruszenie przepisów prawa skutkujące jego nieważnością, a to: I. art. 6 ust. 1 EKPC, polegające na wydaniu w przedmiotowej sprawie orzeczenia w Sądzie Apelacyjnym w Lublinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przez osobę nieuprawnioną - Sędziego Sądu Apelacyjnego Pana J. S. powołanego do orzekania przez Krajową Radę Sądownictwa w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r., a to organ niemogący być uznanym jako niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej, co powoduje, że osoba powołana na urząd sędziego, orzekając w przedmiotowej sprawie, nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, co stanowi przyczynę nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.; II. naruszenie prawa materialnego, a to: 1. art. 58 § 2 k.c. w zw. z 83 § 1 k.c. w zw. z art. 22 § 1 k.p. w zw. z art. 300 k.p., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w ustalonych przez Sąd Okręgowy oraz 3 Sąd Apelacyjny okolicznościach faktycznych i kwalifikację tych okoliczności w kategorii pozorności, przy całkowitym dowolnym ustaleniu, że wnioskodawczyni w ramach nawiązanego stosunku nie wykonywała czynności pracowniczych, co skutkowało wadliwą subsumpcją ustalonego stanu faktycznego; 2. art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 22 k.p. w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu jako jednej z podstaw pozorności stosunku pracy, bliskich relacji rodzinnych pomiędzy wnioskodawczynią, a prezesem zarządu Zainteresowanego, co miało świadczyć o braku cechy pracowniczego podporządkowania, podczas gdy więzi rodzinne nie wykluczają osób najbliższych jako pracowników, a przyjęcie takiej tezy stanowi przejaw niedozwolonej dyskryminacji; III. naruszenie przepisów postępowania, które to miały wpływ na wynik sprawy, a to: 1. art 233 § 1 k.p.c. w zw. z art 382 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., polegające na pominięciu i nieocenieniu w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego części zebranego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym materiału dowodowego, a objętego zarzutami apelacyjnymi, co skutkowało wadliwym podzieleniem ustaleń faktycznych i wnioskowań prawniczych Sądu I instancji, a dotyczących: a) wykonywania przez wnioskodawczynię czynności pracowniczych w ramach nawiązanego stosunku pracy; b) podważania przez Sąd Apelacyjny ilości zadań, które miały spoczywać na A. W.; c) niewskazania, na jakich dowodach oparł się Sąd Apelacyjny, ustalając, że - zawierając umowę o pracę - wnioskodawczyni miała świadomość że jest w ciąży; d) niewskazania na jakich dowodach oparł się Sąd Apelacyjny podzielając błędne ustalenia Sądu Okręgowego, w zakresie uznania, iż wcześniej A. W. nie była nigdzie zatrudniona; 2. art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., polegające na nierozpoznaniu przez Sąd II instancji zarzutów podniesionych przez stronę powodową, a tym samym nie odniesienie się do kwestii istnienia wiążącej 4 strony umowy o pracę, zaś przekroczenie granic zaskarżenia i dokonanie oceny w zakresie podważania ekonomicznej zasadności zatrudnienia wnioskodawczyni. Podnosząc powyżej przedstawione zarzuty oraz okoliczności uzasadniające przyjęcie do rozpoznania przedmiotowej skargi kasacyjnej, na zasadzie art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. wniesiono o: uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 grudnia 2021 r. sygn. akt III AUa 675/21, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 grudnia 2021 r. sygn. akt III AUa 675/21 oraz wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 czerwca 2021 r. sygn. akt VIIIU 3916/19 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, oraz o: pozostawienie temuż Sądowi rozstrzygnięcia w zakresie orzeczenia o kosztach postępowania, w tym o kosztach zastępstwa procesowego za drugą instancję oraz postępowanie zainicjowane niniejszą skargą kasacyjną. Jednocześnie wniesiono o przyjęcie niniejszej skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazując w zakresie zarzutu pierwszego, iż zachodzi nieważność postępowania, z uwagi na sprzeczność składu orzekającego z przepisami prawa, a toczącego się przed Sądem II instancji (szersza argumentacja ten okoliczności w treści uzasadnienia). Ponadto wskazano w zakresie drugiej okoliczności unormowanej w punkcie 4 przywołanego artykułu i jego pierwszego paragrafu, iż „jest ona oczywiście uzasadniona. Związane jest to z faktem, iż Sąd zarówno I jak i II instancji rażąco naruszył przepisy prawa materialnego jak i przepisy postępowania. Poczynione ustalenia przez oba składy orzekające są w sposób oczywisty rażące, w sytuacji kiedy to w uzasadnieniach orzeczeń podnoszone zostało, że umowa wnioskodawczyni z jej pracodawcą została zawarta dla pozoru, zaś w żaden sposób zarówno Sąd ad quo jak i ad quem nie podważyli faktu, iż określona praca przez wnioskodawczynię była wykonywana (a wręcz przeciwnie oba składy Sądu wskazały, iż czynności świadczące o pracy na rzecz spółki W. przez A. W. były dokonywane), odbyła się ona pod kierownictwem przełożonego, jak i w miejscu, i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, zaś A. W. za przedmiotową pracę otrzymała wynagrodzenie (art. 22 § 1 k.p.)”. 5 W odpowiedzi na skargę kasacyjną ZUS wniósł o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony. 1. W sprawie nie można stwierdzić zarzucanej nieważności postępowania. Nie można kwestionować powołania sędziego na urząd. Ustawa stanowi, iż „Niedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez sąd powszechny lub inny organ władzy zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości” – art. 42a § 2 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych. Ustrój i postępowanie przed sądami określają ustawy – art. 176 ust. 2 Konstytucji RP. Polskie prawo decyduje w tym zakresie, co potwierdził Trybunał Konstytucyjny w dwóch wyrokach na gruncie wyłączenia sędziego na wniosek na podstawie - art. 49 k.p.c. (zob. wyroki Trybunału z 23 stycznia 2022 r., P 10/19 i z 2 czerwca 2022 r., P 13/19). Gdy zaś chodzi o prymat prawa europejskiego, to w przypadku konfliktu w tym zakresie między prawem polskim a europejskim (orzeczenie TSUE albo ETPCz), to dla sądu polskiego pierwszeństwo powinno mieć orzeczenie polskiego Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 14 lipca 2021 r., P 7/20, z 7 października 2021 r., K 3/21, z 24 listopada 2021 r., K 6/21, z 10 marca 2022 r., K 7/21). Oznacza to, że powołanie sędziego jest wyłączną kompetencją Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, którą wykonuje na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 21 kwietnia 2020 r., Kpt 1/20). Wskazane w zarzucie argumenty nie uzasadniają zatem wyłączenia sędziego od orzekania na podstawie art. 48 i art. 49 k.p.c. Nie ma zatem podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania – art. 379 pkt 4 k.p.c. 2. Skarżąca nie wykazuje, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona – art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. 6 Rzecz w tym, że wniosek w zakresie tej podstawy jest zbyt ogólny co do zarzutu i jego uzasadnienia. Wydaje się, iż skarżąca przyjmuje, że zarzuty podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.) składają się na podstawę przedsądu. Nie byłoby to uprawnione założenie, gdyż zarzuty podstaw kasacyjnych stanowią odrębną część skargi kasacyjnej i podlegają rozpoznaniu dopiero po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania. Oznacza to, że zarzuty podstaw kasacyjnych nie zastępują podstawy przedsądu ani jej uzasadniania. Odnosi się to również do szczególnej podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., która jako jedyna podstawa przedsądu ma na uwadze indywidualny interes skarżącej w przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania. O ile zasadne podstawy kasacyjne mogą prowadzić do uwzględnienia skargi (a contrario art. 39814 k.p.c.), to w szczególnej podstawie przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga się samodzielnego wskazania i wykazania naruszenia prawa, które w sposób oczywisty, czyli nie budzący wątpliwości prowadzi do stwierdzenia, że objęty skargą wyrok jest oczywiście wadliwy i dlatego skarga kasacyjna powinna zostać przyjęta do rozpoznania. Brak jest tego we wniosku. Chodzi o to, że Sąd pierwszej i Sąd drugiej instancji, uznały, że decyzja organu rentowego jest prawidłowa. ZUS oparł decyzję na art. 83 § 1 k.c., choć w uzasadnieniu decyzji stwierdził ponadto, że „zawarcie umowy było czynnością pozorną w rozumieniu art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego, dokonaną w celu obejścia prawa sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, a jedynym jej celem było uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego”. Sądy przyjmując wadę oświadczenia woli z art. 83 § 1 k.c. stwierdziły pozorność umowy o pracę i tym samym jej nieważność. Pozorność oświadczenia woli to kwalifikowana podstawa nieważności umowy. Wola stron to sfera stanu faktycznego w sprawie cywilnej (art. 65 k.c.). Oznacza to, że granicę ustaleń stanu faktycznego w tym zakresie stanowi dwuinstancyjne postępowanie przed Sądem powszechnym. Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami stanu faktycznego, na którym oparto zaskarżony wyrok (art. 39813 § 2 k.p.c.). Skoro związanie to odnosi się do oceny materialnej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), to ma również zastosowanie w ocenie zarzutów podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. 7 Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej nie podważa ustalenia faktycznego dotyczącego pozorności umowy o pracę. Jak wskazano zarzuty procesowej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) nie przenoszą się na etap przedsądu i dlatego nie zastępują brakujących zarzutów procesowych wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Ten sam mankament przenosi się na dalszą ocenę wniosku, gdyż z wykonywania określonych czynności przez ubezpieczoną nie wynika wykonywanie pracy w reżimie właściwym dla pracowniczego stosunku pracy – art. 22 § 1 k.p. Sąd Apelacyjny prócz stwierdzenia pozorności umowy o pracę na podstawie art. 83 § 1 k.c. (co jest dopuszczalne w zw. z art. 300 k.p. i akceptowane w orzecznictwie) nie pominął czynności wnioskodawczyni. Stwierdził, jednak, iż „działania” wnioskodawczyni nie „były czymś więcej niż pomocą, ewentualnie współpracą świadczoną przez wnioskodawczynię (będącą prokurentem zainteresowanej spółki) małżonkowi przy prowadzonej przez niego działalności (…)”. Również te ustalenia nie mogą być pomijane w ocenie zasadności podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Zwłaszcza, że wykładnia i stosowanie prawa nie poprzestają na rozstrzyganiu, że jakiekolwiek czynności od razu wykluczają wadę oświadczenia woli z art. 83 § 1 k.c., czyli nie zawsze można przyjąć, że wykonywanie jakiejkolwiek pracy ex post eliminuje pierwotną wadliwość umowy (pozorność). Z tej przyczyny, że niektóre czynności mogą składać się właśnie na pozorność umowy albo nawet na działanie intencjonalne, zmierzające do obejścia prawa (zob. choćby wyroki: Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09 i z 5 lipca 2012 r., I UK 101/12). Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 3, art. 99 i art. 39821 k.p.c. oraz stosowanych odpowiednio do odpowiedzi na skargę kasacyjną § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. [SOP] [ms] 8