III UZP 25/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Tyszel (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Szymańska, K. Kolasiński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta w sprawie z wniosku Jana W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o rentę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 5 października 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w związku ze zmianą przepisu art. 84 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin na mocy ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) przysługuje renciście prawo do wypłaty świadczenia za okres pobytu czasowego za granicą, przekraczający dwanaście miesięcy, czy tylko za okres nie przekraczający trzech miesięcy, w którym złożył wniosek?podjął następującą uchwałę:Renciście, któremu zawieszono wypłatę świadczeń emerytalno-rentowych z powodu pobytu czasowego za granicą w okresie przekraczającym 12 miesięcy, wznawia się wypłatę zawieszonego świadczenia za okres od dnia 1 stycznia 1990 r. Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K., decyzją z dnia 12 lipca 1990 r. wznowił Janowi W. ur. 26 października 1926 r. wypłatę renty inwalidzkiej, pobieranej z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego. Wypłata tej renty była zawieszona od lutego 1986 r. wobec przebywania wnioskodawcy za granicą przez okres przekraczający 12 miesięcy, a wznowienie wypłaty nastąpiło od dnia jego powrotu do kraju, tj. od dnia 1 czerwca 1990 r.W odwołaniu, wniesionym do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń w Kielcach, wnioskodawca domagał się wznowienia wypłaty renty od jej wstrzymania, czyli wypłacenia świadczenia za cały okres pobytu za granicą.Rozpoznając sprawę Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń w Kielcach uznał, że w sprawie powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i przekazał do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytania prawne sformułowane w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneRozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie powyższego zagadnienia wymaga rozważenia zasad dotyczących wypłaty świadczeń emerytalno-rentowych. Zasady te reguluje Dział VI - zatytułowany "Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłata świadczeń", w rozdziale 3 zawierającym ogólne zasady świadczeń z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników (Dz. U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą o z.e.p. Generalną zasadą jest wypłata świadczeń od dnia powstania prawa do tych świadczeń z ograniczeniem wypłaty za okres wsteczny, a mianowicie:1) dłużej niż 3 miesiące poprzedzające miesiąc, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu (art. 99, 101 ust. 1 pkt 1, 103 ust. 1),2) nie dłużej niż 3 lata wstecz od zgłoszenia wniosku lub wydania decyzji z urzędu wówczas, gdy odmowa przyznania świadczeń lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego (art. 101 ust. 1 pkt 2, 103 ust. 2).Odmienne uregulowanie wstecznej wypłaty świadczeń jest w Dziale V ustawy o z.e.p. w rozdziale 2 zawierającym przepisy dotyczące zmian w prawie do świadczeń i ustania prawa do świadczeń. Artykuł 84 dotyczący zawieszania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych w związku z pobytem za granicą osób uprawnionych do pobierania świadczeń wprowadza, w ust. 4 dodatkowy moment, od którego może nastąpić wsteczna wypłata świadczeń: "od dnia powrotu rencisty do kraju". Wykładnia systematyczna tych przepisów wskazuje, że art. 84 ust. 4 ustawy o z.e.p. jest przepisem szczególnym, podlegającym wykładni ścisłej.Obowiązujący do dnia 31 grudnia 1989 r. art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. stanowił, że prawo do emerytury lub renty ulegało, w braku odmiennych umów międzynarodowych, zawieszeniu w razie wyjazdu rencisty za granicę na pobyt czasowy, trwający dłużej niż 12 miesięcy. Przywrócenie prawa do tych świadczeń następowało na zasadach wspomnianego wyżej art. 84 ust. 4 ustawy o z.e.p., czyli od dnia powrotu rencisty do kraju, jednak za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe wstecz od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek.Ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206), zwaną dalej ustawą o zmianie ustawy o z.e.p., w pkt 24 art. 1 dokonano skreślenia art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p., co oznacza, że z mocy samego prawa nastąpiło przywrócenie prawa do emerytury i rent zawieszonych wobec czasowego pobytu rencistów za granicą przez okres przekraczający 12 miesięcy.Skoro zatem nie istnieje już podstawa prawna zawieszania prawa do emerytury lub renty osobom uprawnionym o tych świadczeń, a przebywającym czasowo za granicą, niezależnie od okresu trwania tego pobytu, słuszny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach, że brak jest też podstaw do stosowania art. 84 ust. 4 ustawy o z.e.p. wobec osób, których prawo do świadczeń uległo zawieszeniu na podstawie art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. W następstwie bowiem uchylenia w stosunku do osób, wymienionych w art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. podstawy prawnej zawieszania wypłaty ich świadczeń należy przyjąć, że wobec tych osób również szczególna zasada przywracania wypłaty zawieszonych świadczeń zawarta w art. 84 ust. 4 ustawy o z.e.p. nie ma zastosowania, a w konsekwencji wznowienie wypłaty zawieszonych świadczeń następuje na zasadach ogólnych, tj. na zasadach określonych w art. 99-105 ustawy o z.e.p. Zgodnie z art. 103 ust. 1 ustawy o z.e.p. wznowienie wypłaty świadczenia następuje w razie ustania przyczyny powodującej wstrzymanie wypłaty.W myśl art. 31 powołanej ustawy o zmianie ustawy o z.e.p. ustawa ta weszła w życie z dniem ogłoszenia, z mocą od dnia 1 stycznia 1990 r., a więc z dniem 1 stycznia 1990 r. ustała - z mocy samego prawa - przyczyna zawieszenia wypłaty renty inwalidzkiej wnioskodawcy. W konsekwencji należy więc przyjąć, że od tej daty przysługiwała mu wypłata świadczenia, niezależnie od tego, że przebywał wówczas czasowo za granicą. Ponieważ jednak wniosek o wznowienie wypłaty renty został zgłoszony w czerwcu 1990 r., po powrocie wnioskodawcy z zagranicy, rozważenia wymaga również kwestia, czy wypłata wznowionego świadczenia przysługuje mu za okres 3 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym zgłosił wniosek, czy też za okres dłuższy, o którym mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o z.e.p. Artykuł 103 ust. 2 stanowi, że: "Jeżeli wstrzymanie wypłaty świadczeń nastąpiło na skutek błędu organu rentowego, wypłatę wznawia się poczynając od miesiąca, w którym je wstrzymano, jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata wstecz, licząc od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano decyzję z urzędu o jej wznowieniu".Nie może ulegać wątpliwości, że decyzja organu rentowego z dnia 29 stycznia 1986 r., wstrzymująca wnioskodawcy dalszą wypłatę renty inwalidzkiej wobec jego czasowego pobytu za granicą przez okres przekraczający 12 miesięcy była w owym czasie prawidłowa, zgodna z obowiązującymi wówczas przepisami, w szczególności z art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. Skoro zatem wstrzymanie wypłaty świadczenia było zgodne ze stanem prawnym istniejącym w czasie wydawania decyzji o zawieszeniu wypłaty świadczenia, to zmiana stanu prawnego, jaka zaszła podczas trwania zawieszenia wypłaty świadczenia nie może być podstawą uznania, że błąd organu rentowego został popełniony w chwili wydania decyzji i brak jest podstaw prawnych do wznowienia wypłaty świadczenia w myśl art. 103 ust. 2 od miesiąca, w którym wypłatę tę wstrzymano.W myśl art. 89 ust. 1 ustawy z.e.p. postępowanie w sprawie świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, wykładnia celowościowa art. 31 powołanej ustawy o zmianie ustawy o z.e.p. prowadzi do wniosku, że przepis ten jest takim przepisem szczególnym, nakładającym na organy rentowe obowiązek wydania z urzędu decyzji wznawiającej wypłatę świadczeń zawieszonych z powodu czasowego pobytu za granicę osób uprawnionych przez okres przekraczający 12 miesięcy. Wymaganie zgłoszenia wniosku przez osobę uprawnioną o wznowienie wypłaty świadczenia zawieszonego na podstawie art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p., który utracił moc obowiązującą, byłoby sprzeczne z wolą ustawodawcy, który w sposób jednoznaczny i zamierzony nadał ustawie z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie ustawy o z.e.p., moc wsteczną. Gdyby bowiem przyjąć, że do wznowienia wypłaty świadczenia zawieszonego w omawianych warunkach, konieczny jest wniosek osoby zainteresowanej, to wobec ogłoszenia ustawy o zmianie ustawy o z.e.p., dopiero w dniu 1 czerwca, przepis art. 31 tej ustawy nie miałby praktycznego zastosowania.Skoro bowiem przyczyna zawieszenia wypłaty świadczenia ustała wskutek zmiany prawa, a nie z przyczyn leżących po stronie osoby uprawnionej, uzasadnionym jest wniosek, że organ rentowy nie wprowadzając w życie tej zmiany i nie uaktualniając sytuacji faktycznej osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych ze stanem prawnym, dopuszcza się błędu w rozumieniu art. 103 ust. 2 ustawy o z.e.p. Podkreślić należy, że w tej specyficznej sytuacji, określenie art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p., będącego podstawą prawną zawieszenia wypłaty świadczenia powoduje, że dla wydania decyzji o wznowieniu wypłaty nie zachodzi potrzeba jakiegokolwiek uzupełnienia przez osobę uprawnioną materiału dowodowego, znajdującego się już w organie rentowym.Za powyższą wykładnią przemawia również ta okoliczność, że z dniem 1 stycznia 1990 r. z mocy samego prawa podlegają wznowieniu wypłaty świadczeń zawieszonych wobec czasowego pobytu osób zainteresowanych za granicą przez okres przekraczający 12 miesięcy, niezależnie od tego, czy osoby te znajdują się w kraju, czy też nadal przebywają za granicą.Omawiana wykładnia uzasadnia więc przyjęcie stanowiska, wyrażonego w sentencji uchwały, że renciście, któremu zawieszono wypłatę świadczeń emerytalno-rentowych z powodu pobytu czasowego za granicą w okresie przekraczającym 12 miesięcy, wznawia się wypłatę zawieszonego świadczenia za okres od dnia 1 stycznia 1990 r. Okres wstecznej wypłaty zawieszonego świadczenia podlega jednak ograniczeniu ustanowionemu w art. 103 ust. 2 ustawy o z.e.p., czyli wypłata ta może nastąpić jedynie za okres nie przekraczający 3 lat wstecz od zgłoszenia wniosku lub wydania decyzji z urzędu, lecz nie wcześniej niż od dnia 1 stycznia 1990 r.Mając to na względzie, udzielono odpowiedzi jak w uchwale.