III UZP 3/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: E. Jachczyk (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Sławińskiej, w sprawie z wniosku Tadeusza W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 10 lutego 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowieniem z dnia 21 listopada 1983 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy odszkodowanie za wypadek przy pracy, któremu uległ adwokat - członek zespołu adwokackiego, powinno być wypłacone na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144), tzn. przez zespół adwokacki, czy też na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 2 wymienionej ustawy, tzn. przez ZUS?"podjął następującą uchwałę:Do wypłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, któremu uległ adwokat - członek zespołu adwokackiego, stosuje się odpowiednio zasady określone dla uspołecznionych zakładów pracy. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie powstało wskutek odmówienia przez pozwany ZUS przyznania wnioskodawcy adwokatowi - członkowi zespołu adwokackiego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy. Oddział ZUS odmówił wnioskodawcy wypłaty tego odszkodowania, ponieważ - jego zdaniem - zespół adwokacki jest uspołecznionym zakładem pracy i jako taki sam wypłaca jednorazowe odszkodowanie pieniężne w związku z wypadkiem przy pracy, któremu uległ adwokat - członek zespołu adwokackiego. Rada Nadzorcza tego Oddziału ZUS po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy zatwierdziła powyższą decyzję, uznając, że przyjęta przez Oddział ZUS kwalifikacja zespołu adwokackiego jako uspołecznionego zakładu pracy znajduje uzasadnienie w art. 1 ust. 2 i w art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124).Z wymienionym stanowiskiem ZUS nie godzi się wnioskodawca, podnosząc w odwołaniu, że zespół adwokacki, do którego zwrócił się z żądaniem wypłacenia mu odszkodowania, skierował sprawę do ZUS. Wnioskodawca reprezentuje pogląd, iż zespół adwokacki nie jest zakładem pracy, lecz jednostką nie uspołecznioną, wypłaty zaś jednorazowego odszkodowania w związku z wypadkiem przy pracy adwokata - członka zespołu adwokackiego dokonuje ZUS.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie niniejszej chodzi o jednorazowe odszkodowanie pieniężne w związku z wypadkiem przy pracy z dnia 4.VI.1981 r. adwokata - członka zespołu. A zatem sprawa podlega ocenie według stanu prawnego obowiązującego przed wejściem w życie ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zmianie niektórych przepisów o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego i o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 5, poz. 33). Wynika to z art. 49 ust. 2 tej ustawy.Według art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1963 r. o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 57, poz. 309; zm.: Dz. U. z 1967 r. Nr 13, poz. 55 - określonej dalej jako u. o u.a.), adwokaci - członkowie zespołu oraz członkowie ich rodzin mają na równi z pracownikami prawo do świadczeń z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa, z ubezpieczenia rodzinnego oraz z powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy czym przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę w zespołach po dniu wejścia w życie ustawy traktuje się na równi z zatrudnieniem, a wynagrodzenie z tego tytułu - na równi z wynagrodzeniem z tytułu zatrudnienia; według zaś ust. 2 składki na ubezpieczenie społeczne pokrywają zespoły adwokackie.Z treści przytoczonych przepisów wynika zatem, że przyznając adwokatom - członkom zespołu (oraz członkom ich rodzin) prawo do wymienionych świadczeń na równi z pracownikami i traktując pracę w zespołach na równi z zatrudnieniem, a wynagrodzenie z tego tytułu na równi z wynagrodzeniem z tytułu zatrudnienia, nie uznają one jednak - w sensie tożsamości lub równoznaczności - adwokatów za pracowników, ich pracę w zespołach za zatrudnienie i ich dochody za wynagrodzenie. Tym samym treść wymienionych przepisów nie pozwala uznać zespołów adwokackich za zakłady pracy, a w szczególności za uspołecznione lub nie uspołecznione zakłady pracy, a co najwyżej pozwala je traktować, jak gdyby były nimi, a więc na równi z jednym lub drugim.Wymienione rozwiązanie znalazło swój wyraz w wydanym - na podstawie art. 77 u. o u.a., a także art. 108 tej ustawy - rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1964 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego adwokatów - członków zespołów adwokackich i ich rodzin (Dz. U. Nr 10, poz. 82). W myśl § 1 ust. 1 tego rozporządzenia do adwokatów - członków zespołów adwokackich i ich rodzin stosuje się przepisy o ubezpieczeniu na wypadek choroby i macierzyństwa, o ubezpieczeniu rodzinnym oraz o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin; w myśl zaś ust. 2 w zakresie: 1) wymiaru i poboru składek ubezpieczeniowych, 2) wypłaty świadczeń z ubezpieczenia rodzinnego oraz ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz 3) rozliczeń z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych - zespoły adwokackie uważa się za jednostki gospodarki uspołecznionej. Jednakże tak ściśle określony zakres "uważania" zespołów adwokackich za jednostki gospodarki uspołecznionej nie daje podstaw do rozciągania tej zasady także na świadczenia określone ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105).W myśl art. 41 pkt 2 wymienionej ustawy wypadkowej przepisy tej ustawy stosuje się odpowiednio również do adwokatów z tytułu pracy w zespołach adwokackich. Stosownie zaś do przepisu art. 31 ust. 1 pkt 1 tej ustawy jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci przysługuje: 1) pracownikom uspołecznionych zakładów pracy i członkom ich rodzin - od zakładu pracy, 2) pracownikom nie uspołecznionych zakładów pracy i członkom ich rodzin - od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; w myśl zaś ust. 2 za zakład pracy, od którego przysługuje odszkodowanie, uważa się w razie wypadku przy pracy - zakład zatrudniający pracownika w czasie wypadku przy pracy itd.Jak z powyższego wynika, wymienione przepisy nie określają, podobnie jak przepisy wymienionego rozporządzenia, charakteru zespołów adwokackich z punktu widzenia tego, czy są one zakładami pracy, a zwłaszcza uspołecznionymi zakładami pracy. Również rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadków przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36, poz. 199), wydane na podstawie art. 37 i art. 40 ust. 5 wymienionej ustawy wypadkowej, nie rozstrzyga omawianej kwestii.Charakter adwokatury, w tym także zespołów adwokackich, należy zatem rozważyć na podstawie przepisów u. o u.a. W myśl art. 1 ust. 1 tej ustawy adwokaturę stanowi ogół adwokatów i aplikantów adwokackich zorganizowanych na zasadach samorządu zawodowego. W myśl zaś art. 4 u. o u.a. zespół adwokacki jest podstawową jednostką organizacyjną adwokatury. Z treści wymienionych przepisów wynika zatem, że adwokatura i jej jednostki organizacyjne, w tym zespoły adwokackie, stanowią samorządną organizację zawodową. Zespoły adwokackie, będące podstawowymi jednostkami tej organizacji zawodowej i działające na zasadach zespołowych przewidzianych w art. 17-33 u. o u.a. przy uwzględnianiu zasad pracy zawodowej adwokata określonych w art. 69-77 tej ustawy mającej charakter wybitnie indywidualnej działalności, łączą w sobie zarówno elementy uspołecznienia, jak i indywidualizmu.Ten charakter zespołów adwokackich utrudnia, a nawet uniemożliwia jednoznaczne zakwalifikowanie ich do uspołecznionych lub nie uspołecznionych jednostek gospodarki albo zakładów pracy. Z omawianych przyczyn nie dostarczają podstaw do takiej jednoznacznej klasyfikacji zespołów adwokackich również zasady określone w przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 1963 r. w sprawie zespołów adwokackich (Dz. U. z 1964 r. Nr 1, poz. 4) wydanego na podstawie art. 76 ust. 2 i art. 108 pkt 1 u .o u.a. Dotyczy to w szczególności przewidzianych w tych przepisach swoistych zasad działalności finansowej, gospodarczej, rachunkowości itd. (§ 29-49 tego rozporządzenia).Jednakowoż należy zwrócić uwagę na to, że jedna z wymienionych zasad rozrachunku gospodarczego zespołów adwokackich (§ 29) stanowi, że dochód zespołu podlegający po upływie każdego miesiąca podziałowi pomiędzy członków zespołu ustala się po potrąceniu kosztów administracyjnych zespołu z sumy opłat pobranych za czynności. Według § 30 zaś kosztami administracyjnymi zespołu są: (...) 3) składki na ubezpieczenia społeczne, (...) 8) inne wydatki przewidziane w budżecie zespołu. Z treści tych przepisów wynika, że analogiczne (inne wydatki) zasady wliczania w koszty administracyjne mogłyby dotyczyć przedmiotowych jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy adwokatów - członków zespołów, gdyby zasada ponoszenia wydatków z tego tytułu obowiązywała zespoły adwokackie.Z powyższych względów, a w szczególności ze względu na charakter zespołów adwokackich i adwokatury w ogóle (organizacja zawodowa, samorząd, rozrachunek), należy dojść do wniosku, że u podstaw zagadnienia przedstawionego do rozstrzygnięcia leży kwestia wymagająca uprzedniego rozstrzygnięcia, kto ponosi (pokrywa) wydatki związane z wypłacaniem odszkodowań związanych z wypadkiem przy pracy adwokata - członka zespołu adwokackiego czy ZUS.Wymieniona ustawa nie określa bezpośrednio zasad pokrywania wydatków na świadczenia określone w ustawie wypadkowej z 1975 r., odsyłając w tym zakresie - w delegacji ustawowej przewidzianej w art. 44 tej ustawy - do określenia przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia. W myśl wydanego na podstawie art. 44 i w związku z art. 48 ust. 2 tej ustawy wypadkowej Rada Ministrów w rozporządzeniu z dnia 27 lutego 1976 r. (weszło w życie z dniem ogłoszenia) w sprawie trybu i zasad pokrywania przez zakłady pracy wydatków na świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 11, poz. 64) wydatki na świadczenia przysługujące od zakładu pracy z tytułu wypadków przy pracy lub choroby zawodowej, a mianowicie wydatki na jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, świadczenia wyrównawcze oraz odszkodowania za przedmioty utracone lub uszkodzone, obciążają zakłady pracy i są (§ 1) pokrywane:1) w przedsiębiorstwach państwowych, spółdzielczych i przedsiębiorstwach organizacji społecznych - ze środków obrotowych,2) w bankach i zakładach ubezpieczeń majątkowych i osobowych - ze środków przeznaczonych na finansowanie działalności eksploatacyjnej,3) w zjednoczeniach (jednostkach równorzędnych), w związkach spółdzielni, w organizacjach społecznych, politycznych i zawodowych, w zakładach budżetowych i gospodarstwach pomocniczych oraz w innych jednostkach organizacyjnych prowadzonych według zasad rozrachunku gospodarczego - ze środków przeznaczonych na finansowanie ich działalności,4) w jednostkach budżetowych - z kredytów budżetowych.W związku z wymienionym generalnym rozwiązaniem z dniem 1.I.1977 r. ustał obowiązek wpłacania przez zakłady pracy Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych należności stanowiących zwrot świadczeń wypłacanych przez ten Zakład z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1976 r. (§ 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów).Z treści wymienionego § 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów, a w szczególności ze sformułowania "w organizacjach społecznych, politycznych i zawodowych (...) prowadzonych według zasad rozrachunku gospodarczego" wynika, że wymienionym przepisem objęto adwokaturę wraz z jej jednostkami organizacyjnymi, w tym także z zespołami adwokackimi jako organizacją zawodową adwokatów.Wprawdzie wymienione rozporządzenie Rady Ministrów nie posługuje się kryterium zakładów pracy uspołecznionych lub nie uspołecznionych, jednakowoż wśród wymienionych w pkt 1-3 § 1 tego rozporządzenia zakładów pracy znajdują się także jednostki gospodarki uspołecznionej wymienione wśród osób prawnych wymienionych w art. 33 § 1 kodeksu cywilnego, a w szczególności przedsiębiorstwa państwowe i ich zjednoczenia oraz banki państwowe (pkt 2), inne państwowe jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną (pkt 3), spółdzielnie i ich związki (pkt 4), inne organizacje społeczne ludu pracującego, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną itd.Zestaw jednostek organizacyjnych przytoczonych w § 1 pkt 1-3 omawianego rozporządzenia jest ogólniejszy i zakresowo szerszy; nie ulega wątpliwości, że wszystkie jednostki w sposób w tym przepisie podany mają pokrywać koszty omawianych świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Dotyczy to także jednostek adwokatury mających osobowość prawną (art. 10 u. o u.a.), a więc i zespołów adwokackich, ponieważ w wymienionym przepisie "organizacje zawodowe" zostały potraktowane tak samo jak jednostki gospodarki uspołecznionej, a więc na równi z tymi jednostkami. Tym samym do jednostek adwokatury, a w szczególności do zespołów adwokackich, przepisy art. 31 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 ustawy wypadkowej z 1975 r. mają odpowiednie (art. 41 ust. 2 tej ustawy) zastosowanie na równi z uspołecznionymi zakładami pracy.Na tej podstawie należało dojść do wniosku, że w świetle wymienionych przepisów w sprawie wypłacania jednorazowego odszkodowania pieniężnego z tytułu wypadków przy pracy doznawanych przez adwokatów - członków zespołów adwokackich w związku z wykonywaniem zawodu w zespole należy zespoły adwokackie traktować na równi z uspołecznionymi zakładami pracy. Rzeczą zaś samorządu adwokackiego jest szczegółowe określenie zasad postępowania w tym przedmiocie w stosunku do jednostek (szczebli) adwokatury.Wymieniona zasada nie traci aktualności na gruncie zmian wynikających z ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zmianie niektórych przepisów o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego i o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 5, poz. 33) oraz zmienionych w międzyczasie przepisów dotyczących adwokatury, a to ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), a także wydanych na ich podstawie przepisów wykonawczych.Z powyższych powodów należało na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi jak w powziętej uchwale.