III UZP 51/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman. Sędziowie SN: J. Myślicki (sprawozdawca), S. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Tadeusza D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o rentę inwalidzką dla domownika po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu postanowieniem z dnia 12 września 1984 r. po rozstrzygnięciu w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy wnioskodawca zaliczony do drugiej grupy inwalidów przed 16 rokiem życia, ubezpieczony ponad 1 rok jako pracujący w gospodarstwie rolnym rodziców i uprawniony do renty inwalidzkiej z powszechnego zaopatrzenia emerytalnego z tytułu uprzedniego zatrudnienia, może ubiegać się o świadczenie przewidziane w art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 268), udowodniając, że inwalidztwo jego uległo pogorszeniu w czasie pracy w gospodarstwie rolnym?"podjął następującą uchwałę:Osoba będąca domownikiem w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), która podjęła zatrudnienie w gospodarstwie rolnym w stanie inwalidztwa, może uzyskać prawo do renty inwalidzkiej, gdy stanie się całkowicie niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym z powodu pogłębienia się dotychczasowego inwalidztwa lub powstania nowych schorzeń uzasadniających inwalidztwo - jeżeli takie pogorszenie sprawności organizmu nastąpiło w czasie określonym w art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy.Uzasadnienie faktyczneDecyzją Oddziału ZUS w K. z dnia 28 kwietnia 1984 r. zatwierdzoną orzeczeniem Rady Nadzorczej tegoż Oddziału ZUS z dnia 19 czerwca 1984 r. odmówiono wnioskodawcy Tadeuszowi D., urodzonemu dnia 28 października 1951 r., prawa do renty inwalidzkiej na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268). Uzasadniając odmowę, powołano się na art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy oraz na okoliczność, że wnioskodawca pracował zarobkowo w Spółdzielni Inwalidów "Tęcza" w Ł. Z tego tytułu pobiera rentę inwalidzką, wobec czego praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła głównego źródła jego utrzymania, jak tego wymaga powołany przepis ustawy.W odwołaniu do Sądu wnioskodawca zaznaczył, że praca w gospodarstwie rolnym rodziców, którzy przekazali je następnie za rentę, stanowiła główne jego źródło utrzymania. Opłacana też była składka ubezpieczeniowa.W kwestionariuszu dotyczącym okresów zatrudnienia wnioskodawca podał, że w wieku od 16 lat do 18 lat pobierał naukę w szkole podstawowej, w wieku od 18 lat do 20 lat był przy rodzicach w gospodarstwie, w wieku od 20 lat do 24 lat pracował w Spółdzielni Inwalidów "Tęcza" w Ł. i następnie od dnia 1 kwietnia 1976 r. do dnia 19 lutego 1979 r. pracował w Międzywojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Inwalidów w P.; od dnia 19 lutego 1979 r. do dnia 17 czerwca 1979 r. był znowu przy rodzicach w gospodarstwie rolnym, a od tej ostatniej daty pobiera rentę inwalidzką z tytułu własnej pracy.Na tle powyższego stanu faktycznego nasunęły się Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu poważne wątpliwości, którym dał wyraz w pytaniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, przytoczonym w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) uprawnienia do renty inwalidzkiej przysługują domownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest inwalidą I lub II grupy albo III grupy, jeżeli jest całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym, 2) inwalidztwo powstało w czasie pracy w gospodarstwie rolnym albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od dnia ustania tej pracy, 3) ma wymagany okres pracy w gospodarstwie rolnym określony w ust. 4, za który opłacone były składki na ubezpieczenie społeczne rolników.Pytanie prawne odnosi się głównie do sytuacji wynikającej z art. 16 ust. 2 pkt 1 i 2 cytowanej ustawy. Wykładnia gramatyczna tych przepisów prowadzi do wniosku, że uprawnienia do renty z tytułu inwalidztwa z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin przysługują wówczas, gdy domownik stał się całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym, bez względu na to, czy zaliczony został do I lub II albo III grupy inwalidów, byle by inwalidztwo powodujące całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstało w czasie pracy w gospodarstwie rolnym albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od dnia ustania tej pracy.Korzystając (m.in.) z upoważnienia zawartego w ust. 9 art. 16 cytowanej ustawy, Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych wydał rozporządzenie z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badanie przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa (Dz. U. Nr 47, poz. 214). Rozporządzenie to obok ogólnych zasad orzekania o inwalidztwie, określonych w rozdziale 5, przewiduje w rozdziale 7 także szczególny tryb uznawania osób będących inwalidami III grupy za całkowicie niezdolne do pracy w gospodarstwie rolnym (§ 31 do § 34).Przy ocenie zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym komisja lekarska uwzględnia ustalenia zawarte w dokumentacji charakteryzującej gospodarstwo rolne oraz warunki i rodzaje prac wykonywanych w tym gospodarstwie przez osobę będącą inwalidą III grupy (§ 33 ust. 1 rozporządzenia).Wymienione przepisy ustawowe, jak również przepisy rozporządzenia wykonawczego wymagają, aby inwalidztwo pozostawało w związku czasowym z pracą w gospodarstwie rolnym, dlatego zawarta w treści pytania prawnego przesłanka pozostawania w stanie inwalidztwa sprzed podjęcia zatrudnienia w gospodarstwie rolnym (w przypadku wnioskodawcy datującego się od dzieciństwa) albo też przesłanka stanu inwalidztwa powstałego wprawdzie w okresach zatrudnienia, lecz poza pracą w gospodarstwie rolnym, nie wywiera sama przez się żadnego skutku prawnego w zakresie nabycia przez domownika uprawnień do renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin.W przedmiocie interesującym Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych mogą być wzięte pod uwagę dwojakiego rodzaju sytuacje faktyczne, stwarzające możliwość spełnienia warunku powstania inwalidztwa w czasie pracy w gospodarstwie rolnym. Może to więc być przypadek, gdy zostanie stwierdzone pogłębienie inwalidztwa datującego się sprzed podjęcia zatrudnienia w gospodarstwie rolnym, niekoniecznie nawet uzasadniające zaliczenie do wyższej grupy inwalidów (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1966 r. III URN 26/66, OSPiKA 1967, nr 11, poz. 255), z tym wszelako zastrzeżeniem, że takie pogorszenie sprawności organizmu (powstałe podczas pracy w gospodarstwie rolnym) musi wywołać całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym. Druga zaś sytuacja ma miejsce wówczas, gdy podczas pracy w gospodarstwie rolnym wprawdzie dotychczasowe inwalidztwo (np. datujące się od dzieciństwa) nie ulega pogorszeniu, lecz w tym czasie ujawniają się nowe schorzenia, które swym stopniem nasilenia uzasadniają zaliczenie do jednej z grup inwalidów oraz powodują całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym.Na tle motywów, którymi kierował się Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, przedstawiając do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytanie prawne, należy wskazać, że nie bez znaczenia dla ustaleń związanych z uprawnieniami wnioskodawcy jest podniesiona w decyzji odmownej organu rentowego z dnia 28 kwietnia 1984 r. (i w zaskarżonym orzeczeniu Rady Nadzorczej) okoliczność, iż praca w gospodarstwie rolnym powinna stanowić "główne źródło utrzymania", skoro warunek ten jest nieodłącznym elementem definicji "domownika" zawartym w art. 2 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.Ponadto zaś w pkt 3 ust. 2 art. 16 wymienionej ustawy powołany został ust. 4 tegoż artykułu, który przewiduje zasady określania, wymaganego dla nabycia uprawnień do renty inwalidzkiej, okresu prowadzenia gospodarstwa lub pracy w tym gospodarstwie. Okres jednego roku wprawdzie uprawnia do renty inwalidzkiej, jeżeli inwalidztwo powstało przed ukończeniem 20 lat życia (art. 16 ust. 4 pkt 1), należy jednak mieć na uwadze, iż użyte w tym przepisie pojęcie inwalidztwa wiąże się przedmiotowo z jego konstrukcją zawartą w pkt 1 i 2 ust. 2 art. 16 omawianej ustawy, która wymaga, aby inwalidztwo w postaci całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym powstało w czasie pracy w tym gospodarstwie albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od dnia ustania tej pracy.Konsekwencją przytoczonej wykładni jest ograniczenie możliwości zaliczenia okresu prowadzenia gospodarstwa lub pracy w nim tylko do przypadku, gdy inwalidztwo, o którym mowa w art. 16 ust. 4 pkt 1, odpowiada kryteriom zawartym w powołanych przepisach art. 16 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.