III UZP 4/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie: SN S. Szymańska (sprawozdawca), SW L. Majewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Jana R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o wstrzymanie renty inwalidzkiej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 26 listopada 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wypłata renty inwalidzkiej z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym domownika ulega zawieszeniu, jeżeli ubezpieczony z domownika stał się rolnikiem, a jego żona prowadzi gospodarstwo rolne, jeżeli tak, to czy przysługuje mu okresowa renta inwalidzka w sytuacji, gdy ma niepełnoletniego następcę, któremu zamierza przekazać gospodarstwo?"podjął następującą uchwałę:Renta inwalidzka przyznana dziecku rolnika z tytułu inwalidztwa pozostającego w związku z wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym w myśl art. 26 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) i wypłacana nadal na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) nie podlega zawieszeniu także w sytuacji, gdy małżonek rencisty prowadzi gospodarstwo rolne.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 8 listopada 1982 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. przyznał wnioskodawcy Janowi R., ur. w 1948 r., rentę inwalidzką z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, jakiemu uległ on jako syn rolnika w dniu 9 listopada 1981 r. Na skutek tego wypadku Jan R. stał się inwalidą II grupy.Po wejściu w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) organ rentowy wypłacał nadal tę rentę - tj. od dnia 1 marca 1986 r. wraz z zasiłkiem rodzinnym w kwocie 14.350 zł.Na podstawie umowy z dnia 28 sierpnia 1986 r. matka wnioskodawcy - po śmierci męża - przekazała gospodarstwo rolne o powierzchni 31 ha żonie wnioskodawcy jako następcy.Decyzją z dnia 16 września 1986 r. pozwany organ rentowy wstrzymał wnioskodawcy wypłatę renty od dnia 1 września 1986 r. z tego powodu, że jego żona prowadzi gospodarstwo rolne.W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego Jan R. wnosił o zmianę wymienionej decyzji. Zdaniem wnioskodawcy, decyzja ta jest krzywdząca, gdyż jako inwalida II grupy jest on niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym, w związku z czym powinien nadal otrzymywać rentę inwalidzką. Na rozprawie przed Sądem wnioskodawca zgłosił ewentualny wniosek o przyznanie okresowej renty inwalidzkiej.Sąd Wojewódzki uznał, że w sprawie zachodzą poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak podkreślono, wnioskodawca będąc synem rolnika uległ wypadkowi przy pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 8 listopada 1981 r., tj. pod rządami ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.). Wobec tego, że skutki wypadku spowodowały inwalidztwo II grupy, wnioskodawca otrzymał rentę inwalidzką na podstawie art. 26 pkt 2 wymienionej ustawy. Zgodnie bowiem z tym przepisem dzieciom rolnika oraz innym osobom pozostającym na utrzymaniu rolnika, które uległy wypadkowi przy pracy w gospodarstwie rolnym, i które stały się na skutek tego wypadku inwalidami I lub II grupy, przysługiwały jednorazowe świadczenia oraz renta inwalidzka o określonej w tym przepisie wysokości.Z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) renty te są nadal wypłacane, przy czym ich wysokość ulega stosownemu podwyższeniu.Pod rządami wymienionej ustawy z dnia 27 października 1977 r. w orzecznictwie Sądu Najwyższego wykształcił się pogląd, iż zmarłego wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym dorosłego członka rodziny rolnika należy uznać za rolnika w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 1 ustawy dla celów określonych w art. 27 pkt 1 tej ustawy, jeżeli prowadził on gospodarstwo rolne, wykonując nad nim faktyczne władztwo odpowiadające treści prawa, z którym łączy się władanie rzeczą, jako jego posiadacz lub współposiadacz (por. uchwałę z dnia 18 grudnia 1979 r. III UZP 9/79 - OSNCP 1980, z. 9, poz. 156 oraz uchwałę z dnia 29 maja 1980 r. III UZP 3/80 - OSNCP 1981, z. 1, poz. 12). Na ten kierunek orzecznictwa wpłynęły ważkie względy społeczne i słusznościowe. Odmienna bowiem wykładnia art. 27 byłaby wręcz krzywdząca dla osób poszkodowanych wskutek śmierci swego żywiciela. Orzecznictwo to jednak straciło na aktualności wobec objęcia z dniem 1 stycznia 1983 r. ubezpieczeniem społecznym także domowników pracujących w gospodarstwie rolnym.Dlatego nie ma podstawy do tego, żeby wnioskodawcę można było ocenić jako rolnika pod rządami ustawy z 1977 r., tym bardziej iż w tym kierunku nie było prowadzone jakiekolwiek postępowanie - jako zbędne do przyznania mu renty z tytułu wypadku na mocy art. 26 pkt 2 tej ustawy. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek miarodajnych danych, które mogłyby wskazywać, że w dacie wypadku istniały podstawy do uznania go za posiadacza lub współposiadacza gospodarstwa.Wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego wnioskodawca nie stał się domownikiem po wejściu w życie powołanej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., ponieważ jako inwalida II grupy nie podlegał obowiązkowi ubezpieczenia społecznego jako domownik.Zgodnie z art. 2 pkt 2 tejże ustawy domownikami są członkowie rodziny rolnika i inne osoby pracujące w gospodarstwie rolnym, jeżeli spełniają wymienione w tym przepisie wymagania, a ponadto praca w gospodarstwie rolnym stanowi ich główne źródło utrzymania. Stosownie zaś do § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 94) praca domownika nie stanowi głównego źródła utrzymania, jeżeli rolnik udowodni, że domownik jest inwalidą I lub II grupy albo III grupy, jeżeli jest całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Takie unormowanie jest skutkiem tego, że świadczenia przewidziane w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przysługują tym osobom pracującym w gospodarstwie, które swą pracą w sposób istotny przyczyniają się do funkcjonowania tego gospodarstwa.Kierując się tymi względami Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 listopada 1986 r. III UZP 45/86 wyjaśnił, iż członek rodziny rolnika, na którego rolnik pobiera zasiłek pielęgnacyjny, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu jako domownik. Te same przesłanki przemawiają za stanowiskiem, iż dziecko rolnika, które w dacie wejścia w życie powołanej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. pobierało rentę inwalidzką II grupy z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym nie podlega ubezpieczeniu jako domownik, a to z uwagi na całkowitą niezdolność do zatrudnienia.Z akt niniejszej sprawy nie wynika, ażeby za wnioskodawcę od dnia 1 stycznia 1983 r. były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne jako na domownika.Dlatego przyjęcie przez Sąd, że wnioskodawca był domownikiem, nie ma uzasadnienia w obowiązującym stanie prawnym oraz w stanie niniejszej sprawy.Nie ma także podstawy do przyjęcia, że wnioskodawca stał się rolnikiem z chwilą przekazania przez jego matkę jego żonie jako następcy gospodarstwa rolnego. Wprawdzie w myśl art. 2 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. przez użyte w ustawie określenie "rolnik" uważa się także małżonka rolnika, niemniej jednak z uwagi na specyficzną sytuację wnioskodawcy, tj. bezsporne od 1981 r. inwalidztwo II grupy i jego całkowitą niezdolność do jakiegokolwiek zatrudnienia, a tym samym do pracy w gospodarstwie rolnym, nie można traktować go jako małżonka rolnika. Stanowiłoby to obejście przepisów art. 15 ust. 1 i art. 16 ust. 1 wymienionej ustawy, zgodnie bowiem z tymi przepisami świadczenia emerytalno-rentowe w nich określone przysługują tym rolnikom, którzy przez wymagany okres prowadzili gospodarstwo rolne lub pracowali w nim. Wnioskodawca zaś - zgodnie z orzeczeniem KIZ - może wykonywać tylko prace w specjalnie stworzonych warunkach. Dlatego istotne zastrzeżenie nasuwa objęcie go ubezpieczeniem społecznym jako małżonka rolnika z dniem 28 sierpnia 1986 r.Zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w razie wykonywania zatrudnienia lub osiągania dochodów z innych źródeł, emerytura lub renta ulega zawieszeniu lub zmniejszeniu na zasadach określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Stosownie jednak do art. 36 ust. 2 przepisu ust. 1 nie stosuje się, gdy inwalidztwo powstało wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym lub choroby zawodowej. Przepis art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. stanowi konkretyzację zasady występującej w prawie ubezpieczeń społecznych, że renta przyznana z tytułu inwalidztwa pozostającego w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową nie podlega zawieszeniu w razie wykonywania zatrudnienia lub osiągania dochodów z innych źródeł.Takie samo unormowanie występowało pod rządami ustawy z dnia 27 października 1977 r. (por. art. 19 ust. 1). Nie ma żadnych racjonalnych przesłanek do gorszego traktowania w obecnym stanie prawnym tych rencistów, którzy otrzymali rentę inwalidzką wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym lub choroby zawodowej - w porównaniu do dotychczasowego stanu prawnego, tym bardziej iż założeniem ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. było maksymalne zbliżenie systemu ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych do systemu pracowniczego zaopatrzenia emerytalnego. Dlatego - wbrew stanowisku pozwanego organu rentowego - renta pobierana przez wnioskodawcę nie podlega zawieszeniu, mimo iż jego żona od dnia 28 sierpnia 1986 r. prowadzi gospodarstwo rolne. Nieuzasadnione jest powołanie przez pozwany organ rentowy art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. jako podstawy prawnej zawieszenia renty inwalidzkiej wnioskodawcy. Przepis ten bowiem odnosi się do innych świadczeń emerytalno-rentowych niż renta inwalidzka, która przysługuje z tytułu inwalidztwa spowodowanego wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym lub choroby zawodowej. Do takiego wniosku upoważnia łączne rozważanie przepisów art. 36 i 37 tejże ustawy. Gdyby przypisać art. 37 ust. 1 taki sens, jak to czyni organ rentowy, zbędny byłby art. 36 ust. 2.Artykuł 37 ust. 1, jako przepis szczególny, wyłącza w stosunku do rolników przepis § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 marca 1983 r. w sprawie osiągania wynagrodzenia lub innych dochodów przez osoby uprawnione do emerytury lub renty (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 46, poz. 197 ze zm.); to szczególne unormowanie jednak odnosi się tylko do rolników, którzy są uprawnieni do emerytury lub renty inwalidzkiej otrzymanej wskutek inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia. Ponadto dotyczy ono rolników, wnioskodawcy zaś - jak wykazano wyżej - nie można traktować jako rolnika.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną w sentencji. Uchwała ta zgodna jest ze stanowiskiem zajętym przez przedstawiciela Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oraz prokuratora Prokuratury Generalnej.Z uwagi na treść podjętej uchwały zbędne było rozważanie prawa wnioskodawcy do okresowej renty inwalidzkiej.