III UZP 45/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: W. Myga, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Edwarda B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z.W. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 3 września 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wnioskodawca, który obecnie liczy 35 lat, zaliczony do II grupy inwalidów przed 16 rokiem życia, w roku 1980 zaliczony do I grupy inwalidów z przyznaniem od tego czasu na niego zasiłku pielęgnacyjnego, za którego jako za domownika uiszczono za okres od dnia 1 stycznia 1983 r. do dnia 15 maja 1985 r. składki na FUSR, jest objęty ubezpieczeniem w myśl ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) i w związku z tym może ubiegać się o rentę inwalidzką na podstawie art. 16 ust. 2 tejże ustawy udowadniając, że inwalidztwo jego uległo pogłębieniu w czasie pracy w gospodarstwie rolnym matki, w 18 roku życia?"podjął następującą uchwałę:Członek rodziny rolnika, na którego rolnik pobiera zasiłek pielęgnacyjny z powodu zaliczenia do I grupy inwalidów, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu jako domownik.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 6 maja 1986 r. ZUS Oddział w Z.W. odmówił Edwardowi B. przyznania renty inwalidzkiej, jako domownikowi, z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), ponieważ matka wnioskodawcy pobiera na niego zasiłek pielęgnacyjny (od dnia 1 lipca 1980 r.). Organ rentowy zajął stanowisko, że skoro wnioskodawca jest od 1980 r. inwalidą I grupy, to należy przyjąć, iż praca w gospodarstwie rolnym matki nie stanowiła jego głównego źródła utrzymania.W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego wnioskodawca podtrzymał roszczenie o rentę inwalidzką. Zdaniem wnioskodawcy, spełnia on warunki do renty inwalidzkiej, ponieważ inwalidztwo jego, istniejące od dzieciństwa, uległo pogorszeniu w okresie pracy w gospodarstwie rolnym matki - na skutek zachorowania w 18 roku życia na padaczkę. Wnioskodawca uważa, że należy go traktować jako domownika matki, ponieważ pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym i pracuje w prowadzonym przez nią gospodarstwie - w miarę swoich możliwości, przy czym matka jego opłacała za niego składkę ubezpieczeniową na FUSR za okres od dnia 1 stycznia 1982 r. do dnia 15 maja 1986 r.Sąd Wojewódzki uznał, iż w sprawie występują poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Z motywów pytania prawnego wynika, że Sąd Wojewódzki jest zdania, iż wnioskodawca spełnia warunek do uznania go za domownika w rozumieniu art. 3 pkt 2 wyżej wymienionej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., ponieważ kwota zasiłku pielęgnacyjnego, stanowiąca jedno źródło utrzymania, poza pracą w gospodarstwie rolnym matki, nie przekroczyła połowy najniższego wynagrodzenia obowiązującego w gospodarce uspołecznionej. Dlatego - zdaniem sądu - wnioskodawcy przysługuje renta inwalidzka na podstawie art. 16 ust. 2 tejże ustawy, jeżeli udowodni, że spełnia określone w tym przepisie pozostałe wymagania.Jednakże to stanowisko może nasuwać wątpliwości, gdy się zważy, że - stosownie do § 2 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 94 ze zm.) - przyjmuje się, iż rolnik nie ma obowiązku opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne od domownika, jeżeli udowodni, że jest on inwalidą I, II lub III grupy (z całkowitą niezdolnością do pracy w gospodarstwie rolnym). Takiej bowiem osoby nie uznaje się za domownika.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie jest niesporne, że wnioskodawca został zaliczony w 1980 r. do I grupy inwalidów. Z tego tytułu matka jego pobierała na niego do dnia 13 grudnia 1982 r. zasiłek na podstawie art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), od dnia 1 stycznia 1983 r. zaś zasiłek pielęgnacyjny na podstawie art. 4 pkt 6 wyżej wymienionej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Zasiłek ten matka wnioskodawcy otrzymuje nadal - wobec zaliczenia wnioskodawcy w 1984 r. w dalszym ciągu do I grupy inwalidów - jako niezdolnego do jakiegokolwiek zatrudnienia, a ponadto - "wymagającego stałej opieki osoby drugiej".W myśl art. 2 pkt 2 powołanej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. przez domownika rozumie się członków rodziny rolnika i inne osoby pracujące w gospodarstwie rolnym, jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z rolnikiem, ukończyły 16 lat, nie podlegają obowiązkowi ubezpieczenia na podstawie innych przepisów, a ponadto praca w gospodarstwie rolnym stanowi ich główne źródło utrzymania. Stosownie zatem do tego przepisu objęcie ubezpieczeniem społecznym w charakterze domownika uzależnione jest - poza spełnieniem pozostałych warunków - od tego, by praca w gospodarstwie rolnym stanowiła dla danej osoby główne źródło utrzymania.Według § 2 ust. 2 pkt 2 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. praca domownika w gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania, jeżeli rolnik udowodni, że domownik jest inwalidą I lub II grupy albo III grupy, jeżeli jest całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Użyte w tym przepisie określenie "rolnik udowodni, że domownik jest inwalidą I grupy", należy także odnieść do sytuacji, gdy rolnik jeszcze pod rządami ustawy z dnia 27 października 1977 r. wystąpił o przyznanie na dziecko - z uwagi na jego stan zdrowia - zasiłku określonego w art. 31 tejże ustawy. Zaliczenie wówczas dziecka do I grupy inwalidów i przyznanie z tego tytułu dochodzonego wówczas zasiłku, na miejsce którego od dnia 1 stycznia 1983 r. przyznano zasiłek pielęgnacyjny, jest równoznaczne z udowodnieniem przez rolnika, że taki członek rodziny jest inwalidą I grupy, a w konsekwencji - także równoznaczne z uznaniem, że praca takiego członka rodziny nie stanowi dla niego głównego źródła utrzymania.Przy rozważaniu przedstawionego zagadnienia prawnego należy mieć na uwadze, że do I grupy inwalidów zalicza się osoby niezdolne do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia, które ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji wymagają stałej lub długotrwałej opieki innej osoby (art. 24 ust. 4 ustawy o z.e.p. w związku z art. 41 pkt 1 omawianej ustawy). Kryterium zaliczania do I grupy inwalidów ma więc istotne znaczenie przy ocenie, czy członek rodziny rolnika podlega ubezpieczeniu jako domownik. Założeniem ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. było objęcie ubezpieczeniem społecznym jako domowników tych członków rodziny rolnika, którzy istotnie w tym gospodarstwie pracują, przy czym praca ta stanowi ich główne źródło utrzymania. Sytuacja prawna domowników w zakresie świadczeń emerytalno-rentowych jest więc zbliżona do sytuacji pracowników.Dlatego nawet w sytuacji, gdy członek rodziny rolnika, na którego rolnik pobiera zasiłek pielęgnacyjny z tytułu zaliczenia do I grupy inwalidów, wykonuje niekiedy jakieś proste czynności w gospodarstwie rolnym (co może występować w praktyce), nie ma podstawy do przyjęcia, iż podlega on ubezpieczeniu społecznemu jako domownik. Takich czynności bowiem nie można uznać za równoznaczne z wykonywaniem pracy w gospodarstwie rolnym, która w sposób istotny przyczynia się do funkcjonowania tego gospodarstwa.Dlatego członek rodziny rolnika, na którego rolnik pobiera zasiłek pielęgnacyjny z powodu zaliczenia do I grupy inwalidów, nie podlega ubezpieczeniu jako domownik. Opłacanie za takiego członka rodziny składek ubezpieczeniowych nie powoduje dla niego żadnych skutków prawnych.Mając to na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.Podjęta uchwała jest zbieżna z rozstrzygnięciem Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 14 maja 1986 r. II URN 49/86.