III UZP 9/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: A. Knap, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, w sprawie z wniosku Marianny J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w L. o jednorazowe świadczenie z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 19 września 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy członkom rodziny rolnika, będącego współposiadaczem gospodarstwa rolnego, który zmarł na skutek wypadku przy pracy, wykonywanej w gospodarstwie rolnym sąsiada w czasie świadczenia pomocy sąsiedzkiej, przysługuje jednorazowe odszkodowanie, przewidziane w art. 27 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140)?2. Czy prawo do jednorazowego odszkodowania przysługuje również dziecku poczętemu, lecz nie urodzonemu w chwili wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym jego ojca, jeśli spełni się warunek przewidziany w art. 927 § 2 k.c.?"powziął następującą uchwałę:1. Członkom rodziny rolnika, będącego współposiadaczem gospodarstwa rolnego, który zmarł na skutek wypadku przy pracy wykonywanej w gospodarstwie rolnym sąsiada, w ramach pomocy sąsiedzkiej, przysługuje jednorazowe świadczenie, przewidziane w art. 27 pkt 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140). 2. Prawo do tego świadczenia przysługuje także dziecku, które urodziło się żywe po śmierci ojca, spowodowanej wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym. Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone w sentencji uchwały zagadnienia prawne na tle następującego stanu faktycznego:Mąż wnioskodawczyni uległ śmiertelnemu wypadkowi w dniu 26 lipca 1978 r. przy pomaganiu w uruchomieniu szlifierki w celu naostrzenia urządzenia tnącego kosiarki w gospodarstwie rolnym sąsiada. Mąż wnioskodawczyni ze swą rodziną mieszkał u matki będącej właścicielką gospodarstwa rolnego i z pracy w tym gospodarstwie utrzymywał siebie i rodzinę.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał, iż był on współposiadaczem gospodarstwa rolnego. Sąd miał natomiast wątpliwość, czy członkom rodziny zmarłego, którego traktuje jako rolnika, przysługuje jednorazowe świadczenie z art. 27 ustawy, jeżeli uległ on śmiertelnemu wypadkowi podczas wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym sąsiada, skoro nie była to czynność związana z prowadzeniem tego gospodarstwa rolnego, którego był współposiadaczem.Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wypłaty jednorazowego świadczenia z tytułu śmiertelnego wypadku męża wnioskodawczyni wobec stwierdzenia, że nie był on rolnikiem. Rada Nadzorcza ZUS zatwierdziła tę decyzję, powołując się na ustalenie, że właścicielką i posiadaczką gospodarstwa rolnego była matka zmarłego, natomiast zmarły był członkiem jej rodziny, nie zaś rolnikiem.Druga wątpliwość Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wynika stąd, że syn zmarłego urodził się 22 października 1978 r., a więc już po śmierci ojca.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Udzielenie twierdzącej odpowiedzi na pierwsze pytanie nastąpiło przy założeniu przyjętym przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, iż zmarły był rolnikiem w znaczeniu przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) i uległ wypadkowi podczas wykonywania w ramach pomocy sąsiedzkiej czynności związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, należącego do innego rolnika.Przewidziane bowiem w art. 27 pkt 1 tej ustawy jednorazowe świadczenie przysługuje tylko w razie śmiertelnego wypadku rolnika. Świadczenie to nie przysługuje natomiast w przypadku śmierci członka rodziny rolnika.Pierwszym zagadnieniem, jakie powinno być wyjaśnione przy rozpatrywaniu tej sprawy, jest to, czy zmarły wskutek wypadku był rolnikiem według przepisów powołanej ustawy. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych potraktował męża wnioskodawczyni jako współposiadacza gospodarstwa rolnego, stanowiącego własność jego matki, i tym samym uznał go za rolnika. Takie założenie byłoby prawidłowe, gdyby istniejący w dacie wypadku stan faktyczny usprawiedliwiał uznanie, iż mąż wnioskodawczyni był istotnie współposiadaczem gospodarstwa rolnego. Z treści bowiem art. 75 ust. 1 pkt 1 ustawy, w połączeniu z treścią § 26 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166), wynika, że rolnikiem jest właściciel lub posiadacz, a także współposiadacz gospodarstwa rolnego. Taki też pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyrokach wydanych w sprawach III UR 5/78 i II UR 10/78.Konieczne będzie jednak ustalenie, czy mąż wnioskodawczyni spełniał warunki uzasadniające potraktowanie go jako współposiadacza gospodarstwa rolnego. W tym przedmiocie nie wystarcza fakt pracy męża wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym matki i utrzymywanie z tej pracy swojej rodziny.Posiadanie (współposiadanie) jest określonym stanem faktycznym wskazującym na rzeczywiste władztwo nad rzeczą, w tym przypadku gospodarstwem rolnym, bądź takie, jakie sprawuje właściciel (posiadanie samoistne), bądź też użytkownik czy dzierżawca (posiadanie zależne). Nie jest przy tym wykluczone oddanie gospodarstwa rolnego przez rodziców (matkę) we współposiadanie dziecku. W sytuacji gdy matka - właścicielka gospodarstwa rolnego włada tym gospodarstwem, do stwierdzenia współposiadania tego gospodarstwa przez syna konieczne jest wykazanie, że władztwo nad tym gospodarstwem sprawowali wspólnie matka i syn. Zewnętrznym przejawem posiadania (współposiadania) byłoby samodzielne bądź wspólne z matką prowadzenie gospodarstwa rolnego, wyrażające się np. w sprzedaży produktów rolnych i określaniu sprzedawcy w "książeczce sprzedaży", zakupie sprzętu, uiszczaniu podatków i opłat ubezpieczeniowych, decydowaniu o sposobie prowadzenia gospodarstwa itp.Wprawdzie wskazane przykładowo okoliczności same przez się nie mają decydującego znaczenia dla stwierdzenia posiadania bądź współposiadania, mogą jednak okazać się przydatne do oceny uwzględniającej całokształt sytuacji faktycznej, czy taki stan w konkretnym przypadku rzeczywiście istniał. W tym zakresie przed rozstrzygnięciem sprawy niezbędne będzie dokonanie stosownych ustaleń, między innymi na podstawie zeznań matki zmarłego, która jest właścicielką gospodarstwa.Kolejną przesłanką uprawniającą do jednorazowego świadczenia na podstawie art. 27 pkt 1 ustawy jest stwierdzenie, iż wypadek ma związek z wykonywaniem zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Okoliczności wypadku męża wnioskodawczyni pozwalają na stwierdzenie, iż zdarzenie to nastąpiło przy czynności pozostającej w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego innego rolnika, podjętej przez męża wnioskodawczyni w ramach pomocy sąsiedzkiej.Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.VIII.1979 r. III UZP 5/79 wyjaśnił, że przepis art. 29 ustawy obejmuje również wypadki rolników przy pracy w gospodarstwie rolnym innych rolników, wykonywanej w ramach pomocy sąsiedzkiej. Treść tego przepisu nie uzasadnia wniosku, iż dotyczy on tylko wypadków zaistniałych we własnym gospodarstwie lub gospodarstwie będącym w posiadaniu innego rolnika. Konieczną przesłanką jest natomiast, by wypadkowi uległ rolnik (członek jego rodziny) w sytuacjach określonych w tym przepisie.Jeżeli więc uzasadnione byłoby potraktowanie męża wnioskodawczyni jako rolnika, który uległ śmiertelnemu wypadkowi podczas wykonywania w ramach pomocy sąsiedzkiej czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, to członkom jego rodziny przysługiwałoby jednorazowe świadczenie, określone w art. 27 pkt 1 ustawy.Uprawnienie do tego świadczenia miałoby również dziecko zmarłego w wypadku rolnika, chociaż urodziło się dopiero po jego śmierci.Przepisy rozważanej ustawy nie określają bezpośrednio kręgu osób uprawnionych do jednorazowego świadczenia po rolniku zmarłym wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. Z mocy wymienionego przepisu jednorazowe świadczenie przysługuje na warunkach przewidzianych dla jednorazowych odszkodowań przysługujących członkom rodziny pracownika, który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Według zaś art. 12 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) uprawnionymi do jednorazowego odszkodowania są dzieci własne, spełniające w dniu śmierci pracownika warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej. Na podstawie art. 25 ust. 2 tej ustawy uprawnione do renty rodzinnej są dzieci własne, jeżeli spełniają warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6), wynika, że każde dziecko własne w wieku poniżej 16 lat stanu wolnego ma prawo do renty rodzinnej po pracowniku, a zatem także i dziecko, które urodziło się po śmierci pracownika. Artykuł 12 pkt 2 ust. 2 ustawy wypadkowej uzależnia jednakże prawo do jednorazowego odszkodowania od istnienia warunków wymaganych do uzyskania renty rodzinnej w dniu śmierci pracownika.W przypadku dziecka urodzonego po śmierci pracownika sytuacja jest szczególna, gdyż w dacie śmierci ojca nie istnieje żadna z przesłanek wymienionych w art. 32 ustawy o p.z.e. wyłączających uprawnienie do renty rodzinnej, a zatem dziecko spełnia warunki wymagane do tego świadczenia, które jednak przysługuje mu dopiero od chwili urodzenia.W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono już pogląd, że dziecko poczęto, jeżeli urodzi się żywe, musi być traktowane z punktu widzenia prawa na równi z dzieckiem już urodzonym, jeżeli sfery ich uprawnień są zbieżne (por. wyrok SN z dnia 4 kwietnia 1966 r. II PR 139/66, OSNCP 1966, z. 9, poz. 158), oraz że fakt urodzenia się dziecka po śmierci ojca nie wyłącza jego uprawnień do odszkodowania i renty (wyrok SN z dnia 11 stycznia 1967 r. I PR 510/66, OSNCP 1976, z. 7-8, poz. 141). Ten kierunek orzecznictwa reprezentowany na tle innego stanu prawnego odpowiada w szczególności założeniom przyjętym przy kształtowaniu uprawnień członków rodziny do świadczeń po pracowniku zmarłym wskutek wypadku. Celem bowiem tych przepisów jest przyjście z pomocą materialną tym, u których na skutek śmierci pracownika nastąpiło pogorszenie ich sytuacji życiowej, i zapewnienie im określonej rekompensaty, wyrównującej utratę środków utrzymania, do dostarczenia których zobowiązany był zmarły. Te same cele spełniają świadczenia przysługujące członkom rodziny rolnika, zmarłego wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. W tym zaś ujęciu różne traktowanie dzieci żyjących w dacie śmierci rolnika i urodzonych po tym zdarzeniu nie byłoby społecznie uzasadnione i zgodne z założeniami prawa co do równego traktowania wszystkich dzieci. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił twierdzącej odpowiedzi także i na drugie pytanie.