V PZP 1/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: A. Filcek, W. Formański, M. Piekarski (sprawozdawca), S. Rejman (autor uzasadnienia), T. Szymanek, M. Wilewski (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, rozpoznawszy na posiedzeniu niejawnym wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"W jakim trybie i na jakich zasadach postępowania podlega - w razie sporu - ograniczeniu zasądzone od pracownika, lecz nie uiszczone przez niego odszkodowanie (art. XVIII § 2 przepisów wprowadzających kodeks pracy)?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:I. Ograniczenie odszkodowania z tytułu szkód wyrządzonych zakładowi pracy przez pracownika przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy, które zostało zasądzone przed tym dniem prawomocnym, lecz nie wykonanym wyrokiem sądowym, następuje - w razie sporu - w drodze nowego procesu (art. XVIII § 2 przep. wprow. kodeks pracy). Gdy powodem jest pracownik, mają zastosowanie przepisy art. 459-476 k.p.c. II. Sądem właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd, który w sprawie odszkodowawczej wydał wyrok w I instancji, a gdy odszkodowanie zasądzone zostało nakazem zapłaty - sąd, który byłby właściwy do rozpoznania zarzutów lub sprzeciwu. III. Osobami zainteresowanymi uprawnionymi do wszczęcia procesu są osoby, od których zasądzone zostało odszkodowanie, oraz ich następcy prawni. IV. Zakresem rozpoznania sądu objęte jest jedynie wyjaśnienie tych okoliczności, od których zależy ograniczenie odszkodowania w wypadkach i na zasadach określonych w kodeksie pracy. V. Powództwo o ograniczenie odszkodowania może być zabezpieczone przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego (art. 755 k.p.c.). Uzasadnienie faktyczneArtykuł XVIII § 2 przep. wprow. kodeks pracy przewiduje wyjątek od zasady, że prawomocne, lecz nie wykonane wyroki sądowe, zapadłe przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy, pozostają w mocy. Mianowicie odszkodowanie zasądzone tymi wyrokami ogranicza się w wypadkach i na zasadach określonych w kodeksie pracy. W razie sporu - o ograniczeniu odszkodowania orzeka na wniosek osoby zainteresowanej sąd, który wydał wyrok w sprawie. Ostatnie zdanie tego przepisu jest lakoniczne i nie usuwa wątpliwości co do objętych pytaniem prawnym zagadnień procesowych, mających dla praktyki istotne znaczenie. Wyjaśnienie tych wątpliwości ma zapewnić prawidłowość i jednolitość orzekania, a tym samym przyczynić się do zmniejszenia społecznych kosztów wymiaru sprawiedliwości.ISprawy o ograniczenie odszkodowania sąd rozpoznaje w procesie, ponieważ nie zostały one przekazane przez ustawę do postępowania nieprocesowego. Do zajęcia odmiennego stanowiska nie upoważnia samo użycie przez ustawodawcę zwrotu, że sąd orzeka na wniosek osoby zainteresowanej, nie można bowiem dopatrzyć się w nim wyjątku od zasady wyrażonej w art. 13 § 1 k.p.c. Słowa "na wniosek" oznaczają to samo co "z inicjatywy" i mają na celu podkreślenie, że sąd nie działa z urzędu, mimo że odszkodowanie "ogranicza się" w wypadkach i na zasadach określonych w kodeksie pracy. Termin "osoba zainteresowana" nie jest odpowiednikiem "zainteresowanego" w rozumieniu art. 510 k.p.c., lecz został użyty przez ustawodawcę w celu stwierdzenia, że oprócz pracownika także inne zainteresowane osoby mogą żądać ograniczenia odszkodowania.Proces o ograniczenie odszkodowania jest nowym procesem, ze wszystkimi konsekwencjami tego, ponieważ art. XVIII § 2 przep. wprow. kodeks pracy nie przewiduje kontynuacji procesu o odszkodowanie, a procedurze cywilnej też nie jest znana taka konstrukcja prawna.Gdy powodem w sprawie jest pracownik, sąd stosuje przepisy art. 459-476 k.p.c., zapewniające postępowanie szybkie i wolne od formalizmu, a jednocześnie gwarantujące pracownikom należytą ochronę przed nadmiernym obciążeniem ich odpowiedzialnością materialną za wyrządzoną szkodę. Z tej też między innymi przyczyny nie do przyjęcia jest koncepcja kontynuacji procesu odszkodowawczego. Wówczas bowiem stosowałoby się jedynie niektóre przepisy postępowania w sprawach o roszczenia pracowników, i to tylko odpowiednio (art. 477 k.p.c.), a ustawodawca nie zmierzał do takiego ograniczenia uprawnień procesowych pracownika.Strona dochodząca należności ze stosunku pracy nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.). Celem ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych jest umożliwienie stronie - bez potrzeby ponoszenia kosztów - poddania pod rozstrzygnięcie sądu sporu ze stosunku pracy w szerokim rozumieniu tych słów.Przez stronę dochodzącą należności ze stosunku pracy rozumie się przeto nie tylko stronę, która dochodzi świadczenia, żąda ustalenia prawa albo stosunku prawnego, lecz także stronę żądającą wydania takiego orzeczenia sądowego, które ograniczy zasądzone od niej odszkodowanie, w wypadkach i na zasadach określonych w kodeksie pracy.IIOstatnie słowa § 2 art. XVIII przep. wprow. kodeks pracy: "sąd, który wydał wyrok w sprawie" wskazują ten sam sąd, który orzekał w sprawie odszkodowawczej, choćby w tym nowym procesie zachodziły kryteria innej właściwości rzeczowej i miejscowej sądu. Właściwy do rozpoznania sprawy o ograniczenie odszkodowania jest sąd pierwszej instancji, który wydał wyrok w sprawie odszkodowawczej. Konsekwencją tego jest możliwość poddania każdego rozstrzygnięcia sądu kontroli instancyjnej, co służy ochronie słusznego interesu pracownika, a zarazem zapewnia należytą ochronę własności społecznej.Okoliczność, że pracownik został zobowiązany do uiszczenia odszkodowania nakazem zapłaty, wydanym na podstawie weksla gwarancyjnego, nie wyłącza ograniczenia tego odszkodowania. W tym bowiem wypadku nie chodzi o zobowiązanie abstrakcyjne, lecz o zobowiązanie kauzalne, u podstaw którego leży łączący strony stosunek pracy. Na przeszkodzie ograniczeniu odszkodowania nie stoją użyte w omawianym artykule słowa, iż o odszkodowaniu orzeka sąd, który wydał wyrok w sprawie. W myśl bowiem art. 494 § 2 k.p.c. nakaz zapłaty, przeciwko któremu nie wniesiono zarzutów w terminie przepisanym, ma skutki wyroku prawomocnego. Wobec tego jednak, że o ograniczeniu odszkodowania orzeka sąd w procesie, który kończy się wydaniem wyroku po przeprowadzeniu rozprawy, o ograniczeniu odszkodowania orzeka nie państwowe biuro notarialne, lecz sąd, który byłby właściwy do rozpoznania zarzutów.Powyższe wywody odnoszą się także do postępowania upominawczego.Orzekając o ograniczeniu odszkodowania, sąd powinien nawiązać do wyroku, którego mocą zostało ono zasądzone w wyższej kwocie.IIITermin "osoba zainteresowana" nie może być rozumiany tak szeroko, aby obejmował wszystkich, których praw dotyczy wynik postępowania, np. wierzycieli pracownika. Artykuł XVIII przep. wprow. kodeks pracy ma bowiem na celu ochronę pracowników oraz tych osób, od których zasądzono odszkodowanie, a które w razie wyegzekwowania od nich zasądzonych kwot miałyby regres do pracowników (poręczyciele, indosanci). Artykuł XVIII § 2 przep. wprow. kodeks pracy ma zastosowanie także do spadkobierców osób, o których mowa - jeżeli podjęto zawieszone postępowanie o odszkodowanie z ich udziałem lub też jeżeli taki proces został wytoczony przeciwko nim już po śmierci osoby zobowiązanej do odszkodowania. Nie jest natomiast czynnie legitymowany w takim procesie zakład pracy, który z mocy ustawy ma sam - nie czekając na inicjatywę ze strony osoby zobowiązanej z wyroku - obniżyć odszkodowanie do granic przewidzianych w kodeksie pracy. Jeżeli zaś tego nie czyni lub czyni w rozmiarze mniejszym, niż należało, to wówczas osoba zainteresowana może wystąpić na drogę procesu cywilnego o ograniczenie odszkodowania. Powództwo takie może być wytoczone na rzecz osoby zainteresowanej również przez prokuratora (art. 55 k.p.c.), a na rzecz pracownika - także przez związki zawodowe (§ 1 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 lipca 1965 r. - M. P. Nr 37, poz. 213 - wydanego na podstawie art. 61 § 1 k.p.c.).IVW sprawach o ograniczenie odszkodowania zakres kognicji sądu jest stosunkowo wąski. Artykuł XVIII przep. wprow. kodeks pracy jest przepisem wyjątkowym i dlatego podlega wykładni ścisłej. Postępowanie jest zacieśnione tylko do wyjaśnienia tych okoliczności - spornych między stronami - które w świetle przepisów kodeksu pracy mają istotne znaczenie dla ustalenia, czy w okolicznościach danej sprawy odszkodowanie ogranicza się, a jeśli tak, to do jakich granic.Odnosi się to również do odszkodowania, które zostało zasądzone prawomocnym nakazem zapłaty.Zakresem rozpoznania sądu nie są natomiast objęte - ujmując rzecz przykładowo - ani zasada odpowiedzialności za szkodę, ani stopień przyczynienia się zakładu pracy do powstania lub zwiększenia szkody, ani ocena rodzaju i stopnia winy, jeżeli z uzasadnienia wyroku w sprawie odszkodowawczej wynika, że sąd w tym przedmiocie dokonał ustaleń i na ich podstawie rozstrzygnął spór.VKonsekwencją przyjęcia, że o ograniczeniu odszkodowania orzeka sąd w nowym procesie, w którym stroną powodową są pracownicy i osoby, od których zostało zasądzone odszkodowanie, oraz ich następcy prawni, jest możliwość zabezpieczenia powództwa. W tym wypadku przedmiotem zabezpieczenia jest roszczenie majątkowe, ale nie pieniężne - przez które należy rozumieć żądanie zasądzenia odpowiedniej kwoty. Sąd może więc wydać zarządzenie, jakie stosownie do okoliczności uzna za odpowiednie (art. 755 § 1 k.p.c.), jeżeli okaże się to konieczne do zabezpieczenia wykonalności orzeczenia ograniczającego odszkodowanie według zasad określonych w kodeksie pracy (art. 730 § 1 k.p.c. in fine). Zabezpieczenie roszczenia może nastąpić przez wstrzymanie postępowania egzekucyjnego. Sąd w każdym wypadku oceni, czy roszczenie ma być zabezpieczone i w jakich granicach.