I UK 366/18

Sygn. akt I UK 366/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 lutego 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof Staryk w sprawie z odwołania H. B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C. o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 26 lutego 2020 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 6 czerwca 2018 r., sygn. akt III AUa (…), oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C. wyrokiem z dnia 21 lutego 2018 r. zmienił, zaskarżoną przez ubezpieczonego H. B., decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. z dnia 7 września 2017 r., odmawiającą ubezpieczonemu prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach i przyznał ubezpieczonemu prawo do tego świadczenia, poczynając od dnia 29 sierpnia 2017 r. 2 Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony na dzień 1 stycznia 1999 r. wykazał staż emerytalny w wymiarze 24 lat, 3 miesięcy i 11 dni okresów składkowych oraz 9 miesięcy i 7 dni okresów nieskładkowych, w tym organ rentowy uznał ubezpieczonemu okresy pracy w szczególnych warunkach w łącznym wymiarze 6 lat, 4 miesięcy i 23 dni. Odmówił natomiast zaliczenia do tych okresów zatrudnienia ubezpieczonego w Przedsiębiorstwie Budowlano-Montażowym Hutnictwa „M.” w C. (obecnie M. S.A.) od dnia 9 lipca 1984 r. do dnia 30 września 1991 r. na stanowisku montera instancji wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach (z wyłączeniem zatrudnienia za granicą w ramach kontraktu od dnia 31 lipca 1989 r. do dnia 25 stycznia 1990 r. oraz od dnia 7 września do dnia 22 października 1990 r. jako monter rurociągów na wysokości) w wymiarze 7 lat, 2 miesięcy i 15 dni oraz w Przedsiębiorstwie Instalacyjno-Inżynieryjnym „H.” Spółka z o.o. w C. (dalej jako „H.”) od dnia 1 października 1991 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. na stanowisku montera instalacji wodnokanalizacyjnych w wymiarze 7 lat i 3 miesięcy. W obu tych przedsiębiorstwach ubezpieczony (poza zatrudnieniem za granicą) zajmował się wyłącznie układaniem zewnętrznych instalacji wodnokanalizacyjnych. Prace te wykonywane były stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w głębokich wykopach, tj. od 1,5 do 3,5 m. W celu wykazania brakującego okresu pracy w szczególnych warunkach ubezpieczony przedłożył świadectwa pracy w szczególnych warunkach potwierdzające jego zatrudnienie od dnia 9 lipca 1984 r. do dnia 30 września 1991 r. oraz od dnia 1 października 1991 r. do dnia 2 stycznia 2012 r. przy pracach wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach na stanowisku montera instalacji i urządzeń wodnokanalizacyjnych. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione bowiem ubezpieczony wykazał wymagany do przyznania prawa do emerytury okres 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zarówno w M. S.A., jak i w „H.” Spółce z o.o. ubezpieczony wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy roboty wodnokanalizacyjne i prace przy budowie rurociągów w głębokich wykopach wymienione w dziale V, poz. 1 wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w 3 szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r.). Z zeznań ubezpieczonego oraz świadka M. Z. wynika, że w całym spornym okresie pracował on wyłącznie przy instalacjach zewnętrznych, których montaż wiązał się z pracą w głębokich wykopach. Prace przy montażu rurociągów wodnych odbywały się na głębokości około 1,5 metra, zaś rurociągów kanalizacyjnych na głębokości poniżej 3 metrów. W Spółkach obowiązywał podział pracowników na tych pracujących na zewnątrz budynków i na tych zatrudnionych przy instalacjach wewnętrznych. W takiej sytuacji nie budziło wątpliwości, że ubezpieczony mógł wykonywać wyłącznie prace w głębokich wykopach przy montażu zewnętrznych instalacji wodnokanalizacyjnych. Doliczenie spornych okresów do już zaliczonych ubezpieczonemu przez organ rentowy dało wymagany 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach, uprawniający go do emerytury w wieku obniżonym z art. 184 ust. 1 i art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 53, dalej jako ustawa emerytalna) w związku z § 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Organ rentowy w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego zarzucił, że skoro ubezpieczony pracował na zewnątrz budynków w wykopach o głębokości do 3 m, to nie można przyjąć, iż tego rodzaju praca była pracą w szczególnych warunkach w rozumieniu poz. 1, dział V wykazu A do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w (…) wyrokiem z dnia 6 czerwca 2018 r. oddalił apelację. Sąd Apelacyjny, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, podniósł, że organ rentowy w apelacji nie podważał wykonywania przez ubezpieczonego pracy na zewnątrz budynków przy zakładaniu instalacji sanitarnych, wodociągowych, burzowych i gazowych oraz przy budowie - układaniu sieci wodociągowych, kanalizacyjnych oraz burzowych. Kwestionował jedynie zaliczenie tych prac do zatrudnienia w szczególnych warunkach z tego względu, że były one wykonywane w wykopach o różnej głębokości, a głębokie wykopy to te, których głębokość przekracza 3 metry. W ocenie Sądu Apelacyjnego, taka wykładnia poz. 1 działu V, wykazu A do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. jest nieuprawniona, ponieważ pozycja ta używa sformułowania „prace 4 wodnokanalizacyjne i przy budowie rurociągów w głębokich wykopach”, nie wskazując jaka głębokość wykopów decyduje o uznaniu ich za głębokie. Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika natomiast, że ubezpieczony w spornym okresie wykonywał prace na stanowiskach montera instalacji sanitarnych, wodnokanalizacyjnych, instalatora oraz montera wodnokanalizacyjnego. Prace te wykonywane były na różnej głębokości (od 1,5 do 3 m) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy i polegały na układaniu rurociągów w głębokich wykopach. Tak więc ubezpieczony pracował na stanowisku wymienionym w dziale V, poz. 1 wykazu A do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., określanym jako „roboty wodnokanalizacyjne oraz budowa rurociągów w głębokich wykopach”. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, brak podstaw do stosowania w celu dookreślenia sformułowania „głębokie wykopy” użytego w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r. definicji „głębokich wykopów” zawartych w powołanej przez organ rentowy „Geotechnice” prof. Zenona Wiłuna (inżyniera budownictwa lądowego, specjalisty z zakresu geotechniki) z 1987 r. oraz w Zeszytach Instytutu Techniki Budowlanej ITB nr 427/2007: „Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych” część A „Roboty ziemne i budowlane”, według których wykopy głębokie, to tylko te o głębokości przekraczającej 3 metry. Definicje te zostały ustanowione dla innych celów i nie mogą wprost być stosowane w sprawach ubezpieczeniowych. Gdyby wolą ustawodawcy było uzależnienie zakwalifikowania prac do warunków szczególnych od głębokości wykopów, w których prace wodnokanalizacyjne były wykonywane, niewątpliwie znalazłoby to odzwierciedlenie w treści samych przepisów. Wobec braku takiego wskazania nieuprawnione jest różnicowanie na gruncie przepisów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. charakteru wykonywanych prac ze względu na głębokość wykopów. Ubezpieczony pracował w wykopach o zróżnicowanej głębokości, jednak w każdym z nich występowały takie same szczególne warunki, jak: zimno, ograniczona przestrzeń, ograniczony dostęp tlenu, często woda i grząskie podłoże, praca odbywała się w zmiennej temperaturze podczas deszczu, opadów śniegu czy też w trakcie upałów. Wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył w całości skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie, jak też uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie i zmianę 5 zaskarżonego wyroku w całości oraz wyroku Sądu Okręgowego całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania od zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kosztów postępowania. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenia przepisów prawa materialnego: 1) § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., przez błędną wykładnię pojęcia „wykonywania robót wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach”, gdy zgodnie z prawidłową wykładnią tego przepisu ubezpieczony nie spełnił wszystkich wymogów przewidzianych w nim dla uzyskania prawa do emerytury, w szczególności nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach w okresie od dnia 9 lipca 1984 r. do dnia 30 września 1991 r. oraz od dnia 1 października 1991 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. i w konsekwencji nie wykonywał robót wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach; 2) § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że ubezpieczony spełnił wszystkie określone w nim przesłanki niezbędne do uzyskania świadczenia emerytalnego, podczas gdy dowody zgromadzone w sprawie i ustalony na ich podstawie stan faktyczny nie uzasadniały takiego rozstrzygnięcia; 3) art. 32 ust. 2 i 4 w związku z art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, przez ich niewłaściwe zastosowanie i przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach w sytuacji, gdy nie istniały wszystkie przesłanki niezbędne do takiego rozstrzygnięcia bowiem na dzień 1 stycznia 1999 r. nie legitymuje się on stażem pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w wymiarze 15 lat. W ocenie organu rentowego, z uwagi na wskazane w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych, w sprawie występuje potrzeba wykładni § 1 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w związku z wykazem A do tego rozporządzenia, a mianowicie, czy w dziale V, poz. 1 wykazu A wskazana jest praca polegająca na robotach wodnokanalizacyjnych oraz budowie rurociągów w głębokich wykopach. Zdaniem organu rentowego wykładnia tego przepisu wskazuje, że nie każde zatrudnienie przy robotach wodnokanalizacyjnych oraz budowie wodociągów 6 należy uwzględnić do zatrudnienia w szczególnych warunkach, a jedynie świadczenie tego rodzaju pracy w głębokich wykopach. Choć rozporządzenie nie doprecyzowuje, jakie wykopy można uznać za głębokie w przypadku prac określonych w dziale V, poz. 1 wykazu A to orzecznictwo potwierdza, że o głębokich wykopach można mówić dopiero w przypadku wykopów powyżej 3 metrów. Przy czym, istotne staje się także ustalenie czy praca w wykopach poniżej 3 metrów cechowała się znaczną szkodliwością dla zdrowia, znacznym stopniem uciążliwości lub wymagała wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów. W rozpoznawanej sprawie, wobec braku oparcia skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów postępowania, zakres kognicji Sądu Najwyższego wyznaczają zarzuty podniesione w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia prawa materialnego. Dotyczą one naruszenia § 2 ust. 1 i § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. oraz art. 32 ust. 2 i 4 w związku z art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy emerytalnej ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy, tj. 1 stycznia 1999 r., osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 (wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn). Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego między innymi w art. 32 ustawy emerytalnej pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa. Sąd 7 Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243), stwierdził, że przepisy dotychczasowe w rozumieniu art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej zawiera rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r. Według § 1 ust. 1 tego rozporządzenia, ma ono zastosowanie do pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w § 4-15 rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia, przy czym w myśl § 2 ust. 1 okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Stosownie do § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: 1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzny 60 lat; 2) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152; dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638). Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że przewidziane w art. 32 w związku z art. 184 ustawy emerytalnej prawo do emerytury w niższym niż określony w art. 27 tej ustawy wieku emerytalnym, jest ściśle związane z szybszą utratą zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy. Praca taka, świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu, stąd też 8 wykonująca ją osoba ma prawo do emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni. Prawo to stanowi przywilej i odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy, a zatem regulujące je przepisy należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81; z dnia 17 września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 328; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX nr 375653; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 13 listopada 2008 r., II UK 88/08, LEX nr 1001292; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09, LEX nr 509022). Skoro przepisy art. 32 ust. 2 i 4 ustawy emerytalnej w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. uznają za pracę w szczególnych warunkach wyłącznie zatrudnienie przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, to oznacza to, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy na danym stanowisku) lub periodyczne (okresowe), a nie stałe świadczenie pracy w warunkach narażających na szybszą utratę zdolności do zarobkowania wyklucza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości spełnienie przez ubezpieczonego określonych w art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej kryteriów wieku oraz stażu składkowego i nieskładkowego uprawniającego do emerytury w obniżonym wieku. Sporne jest natomiast posiadanie przez ubezpieczonego wymaganego okresu pracy w szczególnych warunkach. Z uwagi na zatrudnienie ubezpieczonego w M. S.A. od dnia 9 lipca 1984 r. do dnia 30 września 1991 r. na stanowisku montera instancji wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach oraz w „H.” Spółce z o.o. w C. od dnia 1 października 1991 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. na stanowisku montera instalacji wodnokanalizacyjnych w grę wchodzi odkodowanie rodzaju prac, o których mowa w wykazie A, dział V pkt 1 do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Zgodnie z tym przepisem do okresów pracy w szczególnych warunkach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych zalicza się roboty wodnokanalizacyjne oraz budowę rurociągów w głębokich wykopach. Rację ma 9 zatem organ rentowy, że kluczowe znaczenie w sprawie ma wykładnia pojęcia „głębokie wykopy” bowiem przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. posługujące się tym pojęciem nie dają żadnych wskazówek interpretacyjnych, a jego wykładnia w orzecznictwie sądów powszechnych nie jest jednolita. W wyrokach Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 8 maja 2014 r., III AUa 1102/13 (LEX nr 1469280), Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 13 września 2016 r., III AUa 1050/15 (LEX nr 2208471) i Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 25 września 2013 r., III AUa 89/13 (LEX nr 1415864), przyjęto, że jako „głębokie wykopy” uznaje się wykopy przekraczające głębokość 3 m. Według stanowiska zaprezentowanego w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 sierpnia 2018 r., III AUa 666/17 (LEX nr 2550809), z pojęcia „głębokie wykopy” nie można wyłączyć prac wykonywanych w wykopach o głębokości poniżej 3 m bowiem, gdyby intencją ustawodawcy było kwalifikowanie jako prac w szczególnych warunkach robót wodnokanalizacyjnych oraz budowy rurociągów w wykopach głębszych niż 3 m dałby temu wyraz w treści wykazu A do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Z uwagi na brak takiego dookreślenia nie ma uzasadnienia odwoływanie się do definicji zawartych w „Geotechnice” prof. Zenona Wiłuna (inżyniera budownictwa lądowego, specjalisty z zakresu geotechniki) z 1987 r. oraz Zeszytach Instytutu Techniki Budowlanej ITB nr 427/2007: „Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych” część A „Roboty ziemne i budowlane”, według których wykopy głębokie, to tylko te o głębokości przekraczającej 3 metry. Kwestia dotycząca głębokości wykopów, w których mają być wykonywane roboty wodnokanalizacyjne oraz budowa rurociągów stosownie do wykazu A dział V, pkt 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. była również przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 5 czerwca 2012 r., II UK 277/11 (LEX nr 1214997), stwierdzone zostało, że brak podstaw prawnych do stosowania w celu dookreślenia sformułowania „głębokie wykopy" zawartego w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r. wytycznych zawartych w normach, i w konsekwencji wyłączenia z tych prac tych, które wykonywane były na głębokości mniejszej niż 3 metry. Zdaniem Sądu Najwyższego, prace te należy uznać za wykonywane w szczególnych warunkach jako wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w dziale V: w budownictwie i przemyśle 10 materiałów budowlanych, pod poz. 1 – roboty wodnokanalizacyjne oraz budowa rurociągów w głębokich wykopach. Nieuprawnione jest więc różnicowanie charakteru wykonywanych prac ze względu na głębokość wykopów na tle przepisów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Z tego względu w powołanym wyżej judykacie Sąd Najwyższy przyjął, że okres wykonywania pracy ubezpieczonego na stanowiskach montera instalacji sanitarnych wodnokanalizacyjnych, instalatora oraz montera wodnokanalizacyjnego w wykopach o głębokości od 0,9 do 9 m jest pracą w szczególnych warunkach. W podobny sposób odniósł się do pojęcia „głębokich wykopów” Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 stycznia 2018 r., III UK 16/17 (LEX nr 2506706), wskazując, że pojęcie „głębokich wykopów” nie jest możliwe do zdefiniowania jedynie przez odwołanie się do opracowań natury technicznej, w których przyjmuje się, że wykopy głębokie to takie, których głębokość przekracza 3 m. Stąd interpretacja pojęcia „głębokich wykopów” wymaga zastosowania, obok kryterium ich głębokości wyrażonej w metrach, także dodatkowych kryteriów. Kryteria te są określone w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej. Przepis ten stanowi, że za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Oznacza to, że brak jest podstaw do przyjęcia, że w żadnym przypadku prace wykonywane w wykopach o głębokości poniżej 3 m nie mogą być zaliczone do prac wykonywanych stale i w pełnym wymiarze czasu w warunkach szczególnych. W takich przypadkach konieczne jest rozstrzygnięcie, czy praca w takich wykopach cechowała się znaczną szkodliwością dla zdrowia, znacznym stopniem uciążliwości lub wymagała wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (zob. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2009 r., II UK 269/08, LEX nr 707881 czy z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr 494112). Pogląd ten Sąd Najwyższy wyraził w stanie faktycznym sprawy, gdzie ubezpieczony wykonywał prace wymienione w dziale V, poz. 1 wykazu A do rozporządzenia w wykopach o głębokości 1,5 do 3 m. 11 Z kolei w wyroku z dnia 3 lipca 2019 r., II UK 33/18 (niepubl.), Sąd Najwyższy stwierdził, że istotne znaczenie dla zaliczenia do prac w szczególnych warunkach ma wykonywanie robót wodnokanalizacyjnych w wykopach powyżej 3 m, przy czym charakteru takiej pracy nie pozbawia niewielka część prac wykonywana przez ubezpieczonego w wykopach poniżej 3 m. Przypomnieć bowiem należy, że w sytuacji gdy inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część (immanentną cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję załącznika do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. lub też czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny to czynności te nie dyskwalifikują tej pracy jako pracy w szczególnych warunkach (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX nr 375653; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09; z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08, LEX nr 509022; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86). Nie można stracić z pola widzenia, że kwalifikując do prac w szczególnych warunkach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych roboty wodnokanalizacyjne i budowę rurociągów w głębokich wykopach Minister Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych w zarządzeniu nr 9 z dnia 1 sierpnia 1983 r. w sprawie wykazu stanowisk w zakładach pracy nadzorowanych przez Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach, uprawniające do wcześniejszego przejścia na emeryturę oraz do wzrostu emerytury lub renty (Dz. Urz. Nr 3, poz. 6) w dziale V, poz. 1 pkt 6 i 7 wymienił stanowisko pracy montera instalacji sanitarnych i grzewczych oraz montera instalacji technologicznych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się co prawda, że wykazy resortowe mają charakter głównie informacyjny, techniczno-porządkujący i uściślający, a nie bezpośrednio normatywny (normatywny charakter ma tylko rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r.), niemniej, jeżeli jakieś stanowisko jest ujęte w wykazie resortowym (w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy dotyczy to stanowiska montera instalacji sanitarnych i grzewczych), to nie można tej okoliczności ignorować, ponieważ płynie z niej domniemanie faktyczne, że praca na tym stanowisku w 12 istocie była wykonywana w szczególnych warunkach (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392; z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306; z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 227/08, LEX nr 736740; z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z dnia 16 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX nr 707404; z dnia 26 maja 2011 r., II UK 356/10, LEX nr 901608). Dlatego należy przyjąć, że określenie w zarządzeniu resortowym stanowisk, na których w danej branży są wykonywane prace objęte wykazem stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., znajduje swoje uzasadnienie w szczególnej szkodliwości dla zdrowia i szczególnej uciążliwości warunków panujących przy pracach tego rodzaju w tej właśnie branży. A zatem nie da się wysnuć kategorycznego wniosku, jak chce tego organ rentowy w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że do prac w szczególnych warunkach można zaliczyć jedynie prace polegające na robotach wodnokanalizacyjnych oraz budowie wodociągów w wykopach powyżej 3 m. W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym sprawę nie ulega wątpliwości, że w każdym wypadku pracą w szczególnych warunkach, o której mowa w dziale V, poz. 1 wykazu A do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., jest wykonywanie robót wodnokanalizacyjnych oraz budowa rurociągów w wykopach powyżej 3 m, ponieważ z definicji obowiązujących w budownictwie wynika - a w tej branży zaliczono do prac w szczególnych warunkach wykonywanie robót wodnokanalizacyjnych oraz budowę rurociągów - że „głębokie wykopy” to wykopy powyżej 3 m, wykopy średnie to wykopy od 1 do 3 m oraz wykopy płytkie poniżej 1 m (norma PS-S-022205:1998). Podkreślenia wymaga, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 16 stycznia 2018 r., III UK 16/17, oraz z dnia 5 czerwca 2012 r., II UK 277/11, że dla kwalifikacji wykonywania robót wodnokanalizacyjnych oraz budowy rurociągów do pracy w szczególnych warunkach nie jest jednak wystarczające tylko kryterium ich głębokości wyrażonej w metrach. Konieczne jest zastosowanie także innych kryteriów, które określone są w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej. Przepis ten stanowi, że za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na 13 bezpieczeństwo własne lub otoczenia. W kontekście tych wywodów należy przyjąć, że możliwe jest wykonywanie prac wodnokanalizacyjnych oraz budowa rurociągów wykopach na zróżnicowanej głębokości pod warunkiem, iż praca w tych wykopach, wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, charakteryzowała się taką samą znaczną szkodliwością dla zdrowia, znacznym stopniem uciążliwości lub wymagała wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, jak prace w wykopach powyżej 3 m, które w budownictwie kwalifikowane są jako wykopy głębokie. Z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 in fine k.p.c.) wynika, że ubezpieczony zajmował się stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wyłącznie układaniem zewnętrznych instalacji wodnokanalizacyjnych, będąc zatrudniony w spornym okresie na stanowisku montera instalacji wodnokanalizacyjnych. Prace te wykonywane były stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w wykopach od 1,5 do 3,5 m, w których występowały takie same szczególne warunki, jak: zimno, ograniczona przestrzeń, ograniczony dostęp tlenu, często woda i grząskie podłoże. Powyższe ustalenia faktyczne powodują, że bezzasadne stają się zarzuty prawa materialnego. Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach stanowi bowiem element stanu faktycznego, którego ustaleniem przez sądy a quo Sąd Najwyższy jest związany (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2009 r., II UK 269/08, LEX nr 707881 czy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2017 r., II UK 42/16, niepubl.). Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji.