II PK 116/18

Sygn. akt II PK 116/18 POSTANOWIENIE Dnia 22 listopada 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Piotr Prusinowski w sprawie z powództwa K. K. przeciwko Ministerstwu Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w W. o ustalenie istnienia stosunku pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 22 listopada 2018 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 7 grudnia 2017 r., sygn. akt XXI Pa […], I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki 240 zł (dwieście czterdzieści) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2017 r. Sąd Okręgowy w W. na skutek apelacji wniesionej przez powódkę od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 22 marca 2017 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił istnienie stosunku pracy między K.K. a Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich w W. w okresie od 3 października 2011 r. do 4 lutego 2015 r. W ocenie Sądu Rejonowego powództwo było uzasadnione, jednak w toku procesu nastąpiła rzeczywista likwidacja pracodawcy powódki – Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich - a żaden inny podmiot nie stał się jego następcą prawnym. Tym samym zaistniała w procesie przesłanka do odrzucenia pozwu wobec Centrum. Przyjmując, że Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, które zostało 2 wezwane do udziału w sprawie w charakterze pozwanego, nie jest następcą prawnym zlikwidowanego Centrum, Sąd Rejonowy oddalił pozew wobec Ministerstwa, jako jednostki, która nie mogła być w procesie stroną pozwaną. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia stanowiące podstawę stwierdzenia przez Sąd Rejonowy istnienia między K.K., a nieistniejącym już Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich w likwidacji, stosunku pracy w okresie od 3 października 2011 r. do 4 lutego 2015 r. Uznał jednak, że pozwane Ministerstwo, wbrew ustaleniom Sądu Rejonowego, było sukcesorem uniwersalnym zlikwidowanego Centrum. Mając na względzie powyższe Sąd drugiej instancji przyjął, że powództwo powódki o ustalenie istnienia stosunku pracy z Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich w likwidacji zasługuje na uwzględnienie. Skargę kasacyjną oparto na podstawie naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 176 ust. 1 Konstytucji, art. 189 w zw. z art. 476 § 1 pkt 11 k.p.c. i w zw. z § 5 zarządzeniem nr 46 Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 grudnia 2015 r. w sprawie likwidacji Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, art. 189 k.p.c., art. 189 k.p.c. w zw. z art. 291 § 1 k.p. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazując, że jest ona oczywiście uzasadniona, gdyż Sąd drugiej instancji zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji rozstrzygając o istocie sprawy, mimo że Sąd pierwszej instancji istoty sprawy nie rozpoznał. Sąd Rejonowy oddalił bowiem powództwo wobec pozwanego Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z tego powodu, że po stronie Ministerstwa brak było legitymacji biernej. Rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji opierało się więc, zdaniem skarżącego, na przesłance procesowej unicestwiającej roszczenie i nie rozstrzygało meritum sprawy. Nadto wskazał, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne związane z wnoszeniem i rozpoznawaniem powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy dotyczące:  określenia kręgu podmiotów, które mogą być legitymowane biernie w sprawie o ustalenie istnienia stosunku pracy;  stwierdzenia braku interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy po stronie osoby, która jednocześnie wytoczyła 3 równoległe powództwo o zasądzenie wybranych świadczeń ze stosunku pracy należnych za okres objęty powództwem o ustalenie  stwierdzenia braku możliwości ustalenia istnienia stosunku pracy w okresie, w którym możliwe jest skuteczne podniesienie zarzutu przedawnienia roszczeń majątkowych ze stosunku pracy, należnych za okres objęty powództwem o ustalenie, w sytuacji gdy interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy ma wyłącznie charakter majątkowy. Sąd Najwyższy zaważył, co następuje: Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. W myśl art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Zarzut oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jest chybiony. Ujęta w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka ma miejsce wtedy, gdy zasadność podniesionych w niej zarzutów wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej. Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanych sądowi drugiej instancji, o charakterze elementarnym polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2015 r., IV CSK 263/15, LEX nr 1940571). Chodzi zatem o taką sytuację, gdy nie tylko zgłoszony zarzut jest słuszny, ale także stwierdzona nieprawidłowość jest tego rodzaju, że powoduje jaskrawą wadliwość zaskarżonego orzeczenia 4 (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, LEX nr 2057365). W rozpoznawanej sprawie żadna taka okoliczność nie miała miejsca. Zauważyć należy, że regułą jest wydanie w razie uwzględnienia apelacji orzeczenia reformatoryjnego, to jest zmieniającego zaskarżony wyrok i orzekającego co do istoty sprawy. Tym samym wydanie orzeczenia kasatoryjnego, to jest uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji dotyczy wyjątkowych, ściśle określonych przypadków. W myśl art. 386 § 4 k.p.c. sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Nierozpoznanie istoty sprawy odnosi się do roszczenia będącego podstawą powództwa i zachodzi, gdy sąd pierwszej instancji nie orzekł w ogóle merytorycznie o żądaniach stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominął merytoryczne zarzuty pozwanego (M. P. Wójcik, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I, red. A. Jakubecki, LEX 2018). Przykładem nierozpoznania istoty sprawy jest oddalenie powództwa przez sąd pierwszej instancji z uwagi na przyjęcie braku legitymacji procesowej strony albo w wyniku stwierdzenia wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia bez przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego - w wypadku, kiedy sąd drugiej instancji nie podzieli stanowiska o wystąpieniu tych podstaw oddalenia żądań (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2018 r., I PZ 1/18, LEX nr 2508186). W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji uznał, że po stronie skarżącego występuje brak legitymacji procesowej biernej. Nie zaniechał jednak przy tym zbadania materialnej przesłanki żądania powoda. Ustalił stan faktyczny sprawy, w szczególności rzeczywisty charakter umowy łączącej powódkę z Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich w W. Nieuzasadnione jest twierdzenie, że skarżący nie miał możliwości podniesienie zarzutów dotyczących meritum sprawy. Zauważyć należy, że został on wezwany do udziału w sprawie po stronie pozwanej przez Sąd pierwszej instancji, wniósł również odpowiedź na apelację powódki. W tym kontekście przywołać należy stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 6 lutego 2018 r., w myśl którego odmienna ocena prawna, nawet jeśli łączy się z potrzebą poczynienia uzupełniających ustaleń, nie 5 upoważnia do przypisania sądowi pierwszej instancji nierozpoznania istoty sprawy, a dowodzi jedynie, że - zdaniem sądu drugiej instancji - istota sprawy została rozpoznana nieprawidłowo. W takim zaś wypadku sąd drugiej instancji zobowiązany jest naprawić dostrzeżone wadliwości i należycie zastosować prawo materialne. Jeżeli skarżący jako przesłankę uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazuje występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, to powinien zagadnienie to przedstawić przez jego sformułowanie z przytoczeniem przepisów prawa, na tle których ono powstało, przytoczyć argumenty prawne prowadzące do rozbieżnych ocen prawnych, a także wykazać, że jest to zagadnienie, którego rozwiązanie jest istotne nie tylko dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy, lecz także dla praktyki sądowej (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2016 r., II CSK 382/15, Legalis 1508600; z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, Legalis 1482401; z dnia 24 maja 2016 r., I CSK 666/15). Co więcej, musi być to zagadnienie nowe i nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie sądowym (T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Postępowanie rozpoznawcze, Lex). Jeżeli zagadnienie prawne było już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, skarżący powinien wykazać, że wystąpiły okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Sformułowanie istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. powinno przybrać postać porównywalną z formułowaniem zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, o którym stanowi na przykład art. 390 § 1 k.p.c. Chodzi więc o przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego przepisu (normy) lub zespołu przepisów (norm), albo szerzej i bardziej ogólnie - wątpliwości co do pewnego uregulowania prawnego (instytucji prawnej). Sformułowane zagadnienie winno odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który nie podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2015 r., I PK 19/15, LEX nr 2021941). Nie może mieć natomiast charakteru 6 kazuistycznego i zawierać szeregu szczegółowych założeń determinujących odpowiedź, jak i nie może służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej pewnych szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2015 r., IV CSK 405/15, LEX nr 2160209). W rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazał istnienia istotnego zagadnienia prawnego, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Wskazane przez niego wątpliwości zmierzają do uzyskania odpowiedzi Sądu Najwyższego, czy w konkretnej, opisanej sytuacji faktycznej, mogło dojść do ustalenia istnienia stosunku pracy, a zatem zmierzają do uzyskania odpowiedzi, jak rozstrzygnąć zarzuty pozwanego zgłoszone w sprawie. Ponadto zauważyć należy, że art. 189 k.p.c. był przedmiotem wielu orzeczeń Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 7 kwietnia 2010 r. Sąd Najwyższy przyjął, że biernie legitymowany w postępowaniu o ustalenie może być ten, kto pozostaje z wynikającym z żądania pozwu prawem lub stosunkiem prawnym w takim związku, że stwarza zagrożenie prawnie chronionym interesom powoda. Dlatego ocena, czy po stronie powodowej zachodzi interes prawny, w tym również w wytoczeniu powództwa o ustalenie przeciwko określonemu podmiotowi, zależy od konkretnych okoliczności danej sprawy i od tego, czy w drodze innego powództwa (np. o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę swoich prawnie chronionych interesów (II PK 342/09, LEX nr 986999). W orzecznictwie pojęcie interesu prawnego interpretowane jest z uwzględnieniem szeroko pojmowanego dostępu do sądów w celu zapewnienia należytej ochrony prawnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 125/03, LEX nr 484673). Przyjmuje się, że uzależnienie powództwa o ustalenie od interesu prawnego należy pojmować elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej jego wykładni, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko pojmowanego dostępu do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa (powództwa o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2004 r., II CK 387/02, LEX nr 391789). Z kolei w wyroku z dnia 5 lutego 2009 r. Sąd Najwyższy wyraźnie odniósł się do ostatniej kwestii podniesionej w skardze przyjmując, iż interesu prawnego po stronie powoda nie wyłącza fakt, iż uległy przedawnieniu dochodzone w sprawie 7 wierzytelności. Skutkiem upływu terminu przedawnienia nie jest bowiem wygaśnięcie roszczenia, ale jedynie możność uchylenia się od jego zaspokojenia przez dłużnika, chyba że zrzeka się on korzystania z zarzutu przedawnienia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 332/08, LEX nr 500176). Nie znajdując podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły z art. 98 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.