III UK 128/15

Sygn. akt III UK 128/15 POSTANOWIENIE Dnia 17 marca 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania P. P. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Biuro […] od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L. z udziałem zainteresowanej M. S.-Z. o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego i podstawę wymiaru składek, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 marca 2016 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt III AUa […], 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. oddala wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Odwołujący się P. P. – Biuro […] wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 4 lutego 2015 r. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 36 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.), przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie do oceny skutków prawnych zaistniałego w sprawie stanu faktycznego, polegające w szczególności na niezasadnym przyjęciu, 2 że, zgodnie z art. 36 ust 1 tej ustawy, obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym powstaje z mocy samego prawa w razie ziszczenia się ustawowych przesłanek tego obowiązku, a zatem powstaje on niezależnie od woli płatnika składek czy też jego przekonania o innym stanie rzeczy, nawet przekonania usprawiedliwionego, podczas gdy przepis ten stanowi, że zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych podlega każda osoba objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, zaś w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy płatnik działał w uzasadnionym przekonaniu, że osoba, z którą zawierał umowę zlecenia - zainteresowana M. S.-Z., miała inny tytuł do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, a co za tym idzie, ubezpieczenie emerytalne, rentowe czy wypadkowe, miały w jej przypadku charakter dobrowolny, oraz że obowiązek ten jest jedynym z ryzyk, jakie obciążają osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą, i że odwołujący się, gdyby tylko chciał, to miał możliwość zweryfikowania oświadczenia zainteresowanej, które jest dokumentem prywatnym, chociażby przez przedstawienie mu stosownego zaświadczenia jej pracodawcy, a skoro P. P. takiej weryfikacji zaniechał czy też zaufał zainteresowanej, to obciąża go fakt istnienia innego stanu faktycznego niż ten przedstawiony w zaświadczeniu, zaś organ rentowy nie ma prawnego obowiązku działania za przedsiębiorcę w konkretnych sytuacjach, o które powinien dbać i je prawidłowo rozwiązywać sam przedsiębiorca, w sytuacji gdy to organ rentowy, a nie płatnik dysponuje wszelkimi instrumentami kontroli pozwalającymi na dokonanie weryfikacji i wskazanie przedsiębiorcy ewentualnych nieprawidłowości, a także uznaniu, że zaświadczenie wystawione odwołującemu się o niezaleganiu przez niego z zapłatą składek na ubezpieczenia jest wyłącznie oświadczeniem wiedzy wystawcy zaświadczenia, a ta wiedza może ulec zmianie, chociażby wskutek późniejszych kontroli czy też ujawnienia w inny sposób nowych faktów, podczas gdy zaświadczenie to stanowi dokument urzędowy, a zawarte w nim dane powinny być uprzednio przed jego wydaniem weryfikowane przez organ rentowy w sposób prawidłowy i rzetelny tak, aby nie wprowadzać płatnika w błąd co do prawdziwości zawartych w nim informacji, jak miało to miejsce w stanie faktycznym niniejszej sprawy, gdzie odwołujący się rokrocznie - również w objętym kontrolą 2009 r. - otrzymywał zaświadczenia o niezaleganiu z zapłatą składek na 3 ubezpieczenia społeczne, wykorzystując je na potrzeby postępowań przetargowych na usługi turystyczne. Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 180 § 1 k.p.a. i 181 k.p.a. w związku z art. 8 i 9 k.p.a. w związku z art. 218 § 1 i § 2 k.p.a., przejawiające się w stwierdzeniu, że, rozpoznając odwołanie od decyzji organu rentowego, sąd ubezpieczeń społecznych stosuje tylko przepisy Kodeksu cywilnego, a jego obowiązkiem jest dokonanie jedynie kontroli merytorycznej poprawności decyzji wydanej przez organ, nieobejmującej badania prawidłowości postępowania administracyjnego, na podstawie którego organ wydał decyzję, podczas gdy z treści art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jednoznacznie wynika, że w sprawach uregulowanych ustawą stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, do których stosowania w sprawach ubezpieczeń społecznych również przed organami odwoławczymi odsyła art. 181 k.p.a. w związku z art. 180 § 1 k.p.a., co skutkowało brakiem weryfikacji przez sąd odwoławczy konieczności przestrzegania przez organ rentowy zasady pogłębiania zaufania określonej w art. 8 k.p.a., z której wynika m.in. obowiązek praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy, oraz zasady udzielania informacji, o której mowa w art. 9 k.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, i czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a także uznaniu, że zaświadczenie wydawane przez organ rentowy o niezaleganiu ze składkami na ubezpieczenie społeczne jest aktem wiedzy osoby, która je wystawia i nie ma charakteru prawotwórczego, podczas gdy z treści art. 218 § 1 i § 2 k.p.a. jednoznacznie wynika, iż organ wydaje zaświadczenia na podstawie ewidencji, rejestrów bądź z innych danych znajdujących się w jego posiadaniu oraz że przed 4 wydaniem zaświadczenia organ może w koniecznym zakresie przeprowadzić postępowanie wyjaśniające. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazując, że „w przedmiotowej sprawie występuje istotne zagadnienie prawne sprowadzające się do rozważenia następujących kwestii: 1. czy przepis art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych istotnie nakłada na płatnika obowiązek weryfikacji oświadczeń składanych przez osobę, z którą zawiera umowę zlecenia oraz obowiązek samodzielnego zweryfikowania statusu ubezpieczonego, niezależnie od złożonego mu oświadczenia, a jeżeli tak to w jaki sposób i w jakim trybie, skoro płatnik jest pozbawiony jakichkolwiek instrumentów prawnych pozwalających na uzyskanie takich informacji, o weryfikację statusu ubezpieczonego może bowiem wystąpić jedynie sam ubezpieczony, a co za tym idzie płatnik może opierać się jedynie na oświadczeniu ubezpieczonego, który nie ma obowiązku przedstawienia jakichkolwiek dokumentów potwierdzających świadczenie pracy na rzecz innych pracodawców czy wysokości dochodów uzyskiwanych z innych tytułów; 2. czy obowiązek weryfikowania prawdziwości danych wynikających z oświadczeń składanych przez osobę, z którą płatnik zawiera umowę zlecenia rzeczywiście powinien spoczywać wyłącznie na płatniku, w sytuacji gdy to organ rentowy a nie płatnik dysponuje wszelkimi instrumentami kontroli pozwalającymi na dokonanie weryfikacji i wskazanie przedsiębiorcy ewentualnych nieprawidłowości; 3. jaki charakter i walor dowodowy mają zaświadczenia o niezaleganiu z zapłatą składek na ubezpieczenie społeczne i jak powinny być oceniane dane zawarte w ich treści, a w szczególności czy zawarte w nich informacje nie powinny być przed wydaniem weryfikowane przez organ rentowy w sposób jednoznaczny i ostateczny tak. aby wynikające z nich dane miały charakter prawotwórczy i wiążący; 4. czy istniejący w polskim systemie prawnym dualizm polegający na stosowaniu przez organy rentowe w sprawach uregulowanych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, a przez sądy w kontrolnym postępowaniu sądowym tylko przepisów kodeksu postępowania cywilnego, nie prowadzi do uprzywilejowania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych polegającego na wyjęciu prawidłowości i rzetelności działań organu rentowego spod kontroli sądowej i nie 5 pozostaje w sprzeczności z przepisami konstytucyjnymi, oraz aktami prawa międzynarodowego, w tym Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 04 listopada 1950 r. w zakresie, w jakim gwarantują one każdemu człowiekowi prawo do sądu nie tylko w wymiarze formalnym, proceduralnym, ale również - a może przede wszystkim merytorycznym - jako prawo do sprawiedliwego procesu”. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. wniósł o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie od ubezpieczonego na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wstępnie trzeba przypomnieć, że ograniczenia dopuszczalności wnoszenia skargi kasacyjnej wynikają z konstytucyjnej roli Sądu Najwyższego w systemie organów wymiaru sprawiedliwości. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), rolą tego Sądu w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości pozostaje zapewnienie w ramach nadzoru zgodności z prawem oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych, podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne i rozstrzyganie innych spraw określonych w ustawach. Skarga kasacyjna nie jest więc (kolejnym) środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia, gdy się weźmie nadto pod uwagę, że Konstytucja w art. 177 ust. 1 gwarantuje jedynie dwuinstancyjne postępowanie. Ewentualna możliwość dalszego postępowania, w tym postępowania przed Sądem Najwyższym, stanowi uprawnienie dodatkowe, które może zostać obwarowane szczególnymi przesłankami, w tym określonymi w art. 3989 § 1 k.p.c. 6 Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Przez istotne zagadnienie prawne, na które powołuje się skarżący, należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć jednocześnie charakter uniwersalny, przez co należy rozumieć, że jego rozwiązanie powinno służyć rozstrzyganiu innych podobnych spraw. Jednocześnie, chodzi o problem, którego wyjaśnienie byłoby konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.), i także w związku z podstawą prawną stanowiącą podstawę wydania zaskarżonego wyroku. Musi więc ono pozostawać w związku ze sprawą (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13, LEX nr 1375467; z dnia 26 stycznia 2012 r., I PK 124/11, LEX nr 1215465; z dnia 23 marca 2012 r., II PK 284/11, LEX nr 1214575; z dnia 19 marca 2012 r., II PK 293/11, LEX nr 1214577; z dnia 24 lutego 2005 r., III PK 6/05, LEX nr 513003). Podkreślić należy, że podleganie ubezpieczeniom społecznym nie zależy od zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego (art. 36 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), ale powstaje z chwilą spełnienia się jego ustawowych przesłanek. Pogląd ten jest utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 sierpnia 2014 r., II UK 523/13,OSNP 2015 nr 12, poz. 16; z dnia 14 lipca 2005 r., II UK 295/04, OSNP 2006 nr 7-8, poz. 118; z dnia 26 marca 2007 r., I UK 284/06, M.P.Pr. 2007 nr 8, poz. 432; z dnia 19 września 2007 r., III UK 39/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 330; z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 312/07, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I UZP 2/05, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 88). Z kolei podleganie ubezpieczeniom społecznym rodzi obowiązek opłacania składki na te ubezpieczenia według zasad przewidzianych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. Postawione przez 7 skarżącego pytania 1-3 nie dotyczą istoty rozpoznanego sporu, wynikającej z treści zaskarżonej decyzji, w której chodzi o podleganie zainteresowanej obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym (art. 6 pkt 1 i 4 w związku z art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i powiązany z tym, a wynikający z art. 46 ust. 1 tej ustawy, obowiązek obliczania, potrącania z dochodów ubezpieczonych, rozliczania oraz opłacania składki na te ubezpieczenia przez płatnika (zleceniobiorcę). Przedstawione więc wątpliwości pozostają poza przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w niniejszej sprawie i dla których niezgłoszenie przez płatnika składek danej osoby do ubezpieczeń społecznych - nawet nie ze swej winy (np. ze względu na brak wiedzy o dochodzie osiąganym przez usługodawcę z innego, pracowniczego, tytułu ubezpieczenia), a także uzyskanie zaświadczenia (art. 218 § 1 k.p.a.) o „niezaleganiu” z zapłatą składek nie rodzi jakichkolwiek skutków prawnych ani w sferze podlegania z mocy prawa ubezpieczeniom społecznym, ani nie modyfikuje obowiązków płatnika składek i jego zobowiązania do poboru i opłacenia składek. Zauważyć też należy, że Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że zaświadczenie o „niezaleganiu” z zapłatą składek nie jest decyzją, bowiem nie rozstrzyga żadnej kwestii (sprawy) co do jej istoty, nie tworzy, nie uchyla i nie zmienia istniejących stosunków prawnych, a wydane zaświadczenie jedynie potwierdza stan rzeczy na podstawie posiadanych przez organ rentowy danych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2009 r., II UK 52/09, M.P.Pr. z 2010 r. nr 6, s. 320-321). Innymi słowy, podstawą takiego zaświadczenia jest skonfrontowanie dokumentacji zgłoszonej przez płatnika z opłaconymi składkami, a nie weryfikacja przedstawionych w tej niej danych pod kątem ich zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Jeśli zaś chodzi o brak w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych instrumentów kontroli pozwalających na dokonanie weryfikacji oświadczenia świadczeniodawcy dotyczących wysokości osiąganego wynagrodzenia ze stosunku pracy, to zauważyć należy, że cywilnoprawna umowa o świadczenie usług pozwala na wprowadzenie do jej postanowień obowiązku przedstawiania przez świadczeniobiorcę stosownego zaświadczenia od swojego pracodawcy. Nie sprzeciwiają się temu przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 1997 r. o ochronie 8 danych osobowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r, poz. 1182 ze zm.), o czym szeroko wywiódł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 września 2105 r., I UK 490/15 (niepublikowanym), wskazując między innymi, że z art. 23 ust. 1 pkt 5 tej ustawy wynika, że: 1. przetwarzanie danych jest dopuszczalne wtedy, gdy jest to niezbędne dla wypełnienia prawnie usprawiedliwionych celów realizowanych przez administratorów danych albo odbiorców danych, a przetwarzanie nie narusza praw i wolności osoby, której dane dotyczą; 2. przepis ten odnosi się wprost do administratora danych osobowych lub odbiorcy danych, którzy - aby zrealizować prawnie dopuszczalne cele - muszą udostępnić dane osobowe, pod warunkiem jednak, że nie naruszy to praw i wolności osoby, której dane dotyczą; 3. rozstrzygając o legalności przetwarzania danych, trzeba każdorazowo, ważąc interesy stron, znaleźć równowagę między prawami i wolnościami jednostki z jednej strony a prawnie usprawiedliwionym interesem osoby trzeciej z drugiej strony. Przedstawione argumenty pokazują, że, skoro płatnik składek ma obowiązek ustawowy obliczania, rozliczania i przekazywania składek do ZUS, to wywiązanie się z tych obowiązków wymaga uzyskania przez płatnika informacji o przychodzie uzyskiwanym z tytułu umowy o pracę przez osobę pozostająca z nim w stosunku cywilnoprawnym i tym samym takie zobowiązanie nałożone na świadczeniobiorcę postanowieniem umowy nie narusza ochrony danych osobowych. W pytaniu nr 4 skarżący wyraża, ogólnie rzecz ujmując, wątpliwości natury konstytucyjnej co do systemu orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Po pierwsze, nie jest to materia poddana kontroli Sądu Najwyższego, bowiem, stosownie do art. 188 Konstytucji RP, o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją oraz zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, orzeka Trybunał Konstytucyjny. Po drugie, jeśli skarżący kwestionuje wybór procedury cywilnej jako właściwej do sądowej kontroli decyzji ZUS, to podstawowy w tym zakresie jest art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. On to bowiem statuuje prawo do zaskarżenia decyzji organów administracji publicznej do sądu powszechnego. Przepis ten nie został powołany w podstawach kasacyjnych. 9 Skarżący nie zdołał zatem wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania jego skargi przez Sąd Najwyższy, wobec czego z mocy art. 3989 k.p.c., należało postanowić jak w sentencji. Rozpoznając wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, sformułowanym w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1998 r., III CKN 805/98 (OSNC 1999 nr 4, poz. 79) za złożenie odpowiedzi na skargę kasacyjną adwokatowi lub radcy prawnemu przysługuje wynagrodzenie jak za sporządzenie i wniesienie skargi. Strona przeciwna może wnieść do sądu drugiej instancji odpowiedź na skargę kasacyjną w terminie dwutygodniowym od doręczenia jej skargi (art. 3987 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Nie stanowi natomiast odpowiedzi na skargę tak nazwane pismo procesowe, wniesione po upływie ustawowego terminu do dokonania tej czynności (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 16 maja 2002 r., IV CKN 1071/00, OSNC 2003 nr 9, poz. 120, 14 marca 2003 r., V CKN 1733/00, LEX nr 80249, czy 7 maja 2003 r., IV CKN 113/01, LEX nr 141392, z dnia 14 lutego 2012 r., II PK 139/11, LEX nr 1167468). W konsekwencji, nie wywołuje ono skutków w zakresie zawartego w nim wniosku o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. Ze wskazanych przyczyn nie może być uwzględniony wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, zawarty w piśmie określonym jako odpowiedź na skargę kasacyjną, gdyż odpis skargi kasacyjnej został mu doręczony 19 maja 2015 r., a odpowiedź na skargę kasacyjną, według daty nadania w urzędzie pocztowym, wniesiono 11 czerwca 2015 r. (po upływie przepisanego terminu). l.n