III UK 179/19

Sygn. akt III UK 179/19 POSTANOWIENIE Dnia 5 marca 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik w sprawie z odwołania G. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z udziałem F. P. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 5 marca 2020 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 11 października 2018 r., sygn. akt III AUa (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od odwołującej się na rzecz organu rentowego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem z 11 października 2018 r., III AUa (…) Sąd Apelacyjny w (…) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w S. z 20 marca 2018 r., VI U (…) w ten sposób, że oddalił odwołanie G. W. (wnioskodawczyni) wniesione od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. (organ rentowy) z 30 listopada 2016 r., stwierdzającej, że wnioskodawczyni jako pracownik płatnika składek F. P. nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od 21 marca 2016 r. Powyższy wyrok został przez wnioskodawczynię zaskarżony skargą kasacyjną w całości. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został 2 oparty na przesłanej jej oczywistej zasadności, której wnioskodawczyni upatruje w nierozpoznaniu przez Sąd Apelacyjny wszystkich okoliczności sprawy, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że motywy podjęcia zatrudnienia przez kobietę w ciąży zmierzającą do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego przesądzają o nieważności realizowanego stosunku pracy. Ponadto wnioskodawczyni podniosła, że w sprawie występują także zagadnienia prawe: 1) czy obecnie obowiązujące przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 963 ze zmianami, dalej jako ustawa systemowa) zawierają podstawę prawną do kwestionowania i badania skuteczności zawarcia oraz realizowania umowy o pracę między pracodawcą a pracownikiem? 2) „czy przesłanką oceny skuteczności zawarcia i realizowania umowy o pracę jest istnienie lub też nie powiązań rodzinno-osobowych między pracodawcą a pracownikiem, dokonanie celowości zatrudnienia pracownika na danym stanowisku pracy przez inny podmiot niż pracodawca, celowość zatrudnienia pracownika, posiadającego określone kwalifikacje na danym stanowisku pracy z perspektywy innego niż pracodawca podmiotu?” W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawczyni organ rentowy wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania, ponieważ wskazane we wniosku problemy prawne zostały już rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego w sposób odpowiadający zapatrywaniom prawnym wyrażonym w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji. W wyroku z 28 kwietnia 2016 r., I UK 156/15 (OSNP 2017 nr 12, poz. 166) Sąd Najwyższy zauważył, że kwestia kwalifikowania umów o pracę jako pozornych lub nieważnych i konsekwencji takiej kwalifikacji dla podlegania ubezpieczeniom społecznym, przeszła ewolucję w orzecznictwie. Przede wszystkim zwrócono uwagę na nieprawidłowe kwalifikowanie przez organ rentowy umów o pracę jako 3 czynności pozornych i zarazem zmierzających do obejścia ustawy. Podkreślono, że złożenie oświadczenia woli dla pozoru w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. oznacza, iż osoba oświadczająca wolę nie chce, aby powstały skutki prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym oświadczeniem. Natomiast czynność prawna mająca na celu obejście ustawy w ujęciu art. 58 § 1 k.c. polega na takim ukształtowaniu jego treści, która z punktu widzenia formalnego nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości zmierza do zrealizowania celu ustawowo zakazanego. Czynność zmierzająca do obejścia prawa nie może więc być jednocześnie czynnością pozorną, choćby z tego względu, że pierwsza zostaje rzeczywiście dokonana, zaś druga jest jedynie symulowana (por. wyroki Sadu Najwyższego: z 25 lipca 2004 r., I PK 42/04, OSNP 2005 nr 14, poz. 209; z 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 235; z 9 sierpnia 2005 r., III UK 89/05, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 192 i z 29 marca 2006 r., II PK 163, OSNP 2007 nr 6, poz. 71). Umowa o pracę jest zatem zawarta dla pozoru, a przez to nie stanowi tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym, jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 4 sierpnia 2005 r., II UK 321/04, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 190 i z 19 października 2007 r., II UK 56/07, LEX nr 376433). Zakładając, że nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował, dopuszczano jednak możliwość rozważania, czy w konkretnym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa, zwłaszcza, jeżeli jedynym celem umowy byłoby umożliwienie pracownikowi skorzystania ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 14 marca 2001 r., II UKN 258/00, OSNAPiUS 2002 nr 21, poz. 527; z 23 lutego 2005 r., III UK 200/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 292 i z 18 października 2005 r., II UK 43/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 251). W kolejnych orzeczeniach Sądu Najwyższego wyrażano jednak pogląd, że o czynności prawnej sprzecznej z ustawą lub mającej na celu obejście ustawy można mówić tylko wtedy, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie ma na celu obejścia prawa dokonanie 4 czynności prawnej dla osiągnięcia skutków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa systemowa wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowego oraz wypadkowego i chorobowego, podjęcie zatrudnienia w celu objęcia tymi ubezpieczeniami i ewentualnie korzystania z przewidzianych nimi świadczeń, nie jest obejściem prawa (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 13 maja 2004 r., II UK 365/03, Monitor Prawniczy 2006 nr 5, s. 260; z 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 235; z 28 kwietnia 2005 r., I UK 236/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28; z 11 stycznia 2006 r., II UK 51/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 366; z 6 marca 2007 r., I UK 302/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 110 i z 2 lipca 2008 r., II UK 334/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 321). W sytuacji jednak, gdy z ustaleń sądowych wynika, że pracownik nie świadczył pracy na określonym w umowie stron stanowisku i poza wykazaniem pojedynczych czynności, nie wykonywał pracy w sposób ciągły, w podporządkowaniu wobec podmiotu zatrudniającego, a pracodawca nawet nie sprecyzował na piśmie zakresu jego obowiązków, istnieją podstawy do zakwestionowania faktycznej realizacji stosunku pracy. Wiąże się z tym możliwość podważenia objęcia takiego „nierzeczywistego” pracownika ubezpieczeniami społecznymi, gdyż warunkiem objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie jest samo zawarcie umowy o pracę, ale rzeczywiście istniejący stosunek prawny (stosunek pracy) odpowiadający treści art. 22 § 1 k.p. Innymi słowy, do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może dojść wówczas, gdy zgłoszenie do tego ubezpieczenia społecznego następuje pod pozorem zatrudnienia (wyroki Sądu Najwyższego: z 18 maja 2006 r., III UK 32/06, LEX nr 957422; z 10 lutego 2006 r., I UK 186/05, LEX nr 272575; z 14 września 2006 r., II UK 2/06, LEX nr 1615997; z 29 stycznia 2007 r., II UK 112/06, LEX nr 94879; z 8 sierpnia 2008 r., II UK 25/07, LEX nr 957402 i postanowienie Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2008 r., II UK 232/07, LEX nr 864133). Oznacza to, że umowa o pracę zawarta dla pozoru nie może stanowić tytułu do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym. Do zawarcia pozornej umowy o pracę dochodzi zaś wówczas, gdy przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba określona jako pracodawca nie będzie korzystać z jej 5 pracy, czyli gdy strony z góry zakładają, że nie będą realizowały swoich praw i obowiązków wypełniających treść stosunku pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2015 r., I UK 367/14, LEX nr 1771586). Przy czym istotny jest fakt, że okoliczności uzasadniające przyjęcie pozorności umowy o pracę są podstawą faktyczną, podlegającą ustaleniu przez sądy. Ustalenia te nie stanowią przedmiotu kontroli kasacyjnej w ramach podstawy z art. 3931 pkt 1 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 10 września 1999 r., II UKN 7/99, OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 865). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że konkluzja Sądu drugiej instancji co do pozorowanego zawarcia umowy o pracę oparta została na ocenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Z materiału tego Sąd drugiej instancji wywiódł, że umowa zawarta między wnioskodawczynią a jej pracodawcą nie była faktycznie wykonywana, a co się z tym wiąże nie mogła wywoływać skutków w zakresie ubezpieczeń społecznych. Ocena ta była odmienna od dokonanej przez Sąd pierwszej instancji ale poprawność tej oceny nie podlega kontroli sądu kasacyjnego. Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.