III UK 422/18

Sygn. akt III UK 422/18 POSTANOWIENIE Dnia 18 lipca 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Beata Gudowska w sprawie z odwołania A. H. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z udziałem zainteresowanej H. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. o ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 18 lipca 2019 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 30 maja 2018 r., sygn. akt III AUa (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od ubezpieczonej A. H. na rzecz organu rentowego kwotę 1.800 zł (tysiąc osiemset) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 30 maja 2018 r. Sąd Apelacyjny w (…) uwzględnił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w S. od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 27 kwietnia 2017 r. i zmienił ten wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie od decyzji z dnia 28 lipca 2016 r. w przedmiocie ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne A. H. jako pracownicy H. , spółki z o.o. w S.. Sąd drugiej instancji zweryfikował ustalenia Sądu pierwszej instancji i uzupełniająco ustalił, że po dwu latach prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie haftu komputerowego A. H. , będąc wraz z mężem wspólnikiem spółki H. , zawarła w 2 dniu 10 października 2013 r. umowę o pracę na stanowisku kierownika działu haftu komputerowego z wynagrodzeniem w kwocie 5.250 zł. Ustalił również, że spółka nie miała realnej możliwości wypłacenia umówionego wynagrodzenia i stwierdził, że w rzeczywistości do tych wypłat nie doszło, gdyż w chwili rozpoczęcia działalności spółka nie dysponowała środkami operacyjnymi na pokrycie bieżącej działalności i kosztów rozruchu. W dniu 31 grudnia 2013 r. przychód spółki wyniósł kwotę 5.554,68 zł, a koszt wynagrodzenia ubezpieczonej kwotę 8.902 zł przy kosztach operacyjnych w wysokości 17.820,98 zł. Sąd uznał umowę o pracę w części odnoszącej się do określenia stanowiska pracy i wysokości wynagrodzenia ubezpieczonej za nieważną (art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 78 § 1 k.p. oraz art. 41 ust. 1, 3 i 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 300 ze zm.). Zważywszy na rodzaj i ilość pracy świadczonej przez ubezpieczoną, tj. pracy fizycznej polegającej na obsłudze maszyny, przyjął, że podstawa wymiaru składki, ustalona w zaskarżonej decyzji w kwocie wynagrodzenia minimalnego, jest prawidłowa. Wyższe wynagrodzenie uznał za sprzeczne z kodeksową zasadą ekwiwalentności wynagrodzenia oraz z zasadami współżycia społecznego (zasady solidaryzmu społecznego) a jego ustalenie za mające na celu uzyskanie w krótkim czasie bardzo wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego w związku z ciążą i macierzyństwem. Skarga kasacyjna ubezpieczonej została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 41 ust. 1, 3 i 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez uznanie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych mógł zakwestionować i zmienić wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne po prawomocnym wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 26 stycznia 2016 r., którym uznano umowę o pracę między A. H. a spółką H. za niesprzeczną z prawem, zasadami współżycia społecznego oraz że jej strony nie zmierzały do obejścia prawa. Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 365 § 1 w związku z art. 366 k.p.c., podnosząc, że przedmiot prawomocnie zakończonego postępowania oraz przedmiot niniejszego procesu są identyczne, przy jednoczesnej tożsamości stron obu postępowań. 3 Ubezpieczona wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. i wskazała, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdyż wynika z naruszenia powagi rzeczy osądzonej, oraz że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, tj. kwestia kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do ingerowania w stosunek pracy po prawomocnym wyroku uznającym umowę o pracę za zgodną z prawem. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W sprawie objętej skargą kasacyjną żadna z tych okoliczności nie zachodzi. W orzecznictwie wyraźnie rozgranicza się zakres i skutki przewidziane w art. 365 § 1 k.p.c. od skutków powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), o której wystąpieniu decyduje tożsamość stron oraz tożsamość podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2007 r., II UZP 2/07, OSNP 2007 nr 23-24, poz. 354; z dnia 21 września 2004 r., II UZP 8/04, OSNP 2005 nr 5, poz. 68; z dnia 6 maja 1976 r., III PZP 2/76, OSNCP 1976 nr 11, poz. 239 i wyroki z dnia 15 lipca 1998 r., II UKN 129/98, OSNAPiUS 1999 nr 13, poz. 437; z dnia 13 grudnia 2005 r., II UK 61/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 371 oraz z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06; z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 456/08; z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06 i z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07, niepublikowane oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1998 r., II UKN 373/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 702 i z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, OSNAPiUS 1999 nr 16, poz. 529). Ugruntowany na tym tle jest pogląd, że moc wiążąca prawomocnego orzeczenia dotyczącego tych samych stron wydanego w innej sprawie, o innym przedmiocie (art. 365 § 1 k.p.c.), polega na zakazie dokonywania ustaleń i ocen prawnych sprzecznych z ustaleniami i ocenami dokonanymi w sprawie już 4 osądzonej. Jest to skutek pozytywny (materialny) osądzenia sprawy, przejawiający się w tym, że sądy rozpoznające między tymi samymi stronami nowy spór muszą przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym wcześniejszym wyroku (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/09, OSNP 2011 nr 17-18, poz. 225; z dnia 20 maja 2004 r., II UK 403/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 44; z dnia 8 lipca 2005 r., I UK 11/2005, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 98 oraz z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07; z dnia 23 czerwca 2009 r., II PK 302/08; z dnia 4 marca 2008 r., IV CSK 441/07 i z dnia 11 lutego 2011 r., I CSK 249/10, niepublikowane). Obowiązkiem sądu rozpoznającego kolejną sprawę między tymi samymi stronami jest jednak respektowanie tylko tych okoliczności faktycznych ustalonych w sposób stanowczy we wcześniejszej sprawie, które określały istotę sporu i uzasadniały uwzględnienie zgłoszonego w niej roszczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r., II PK 38/13, niepubl.). O powadze rzeczy osądzonej decyduje zaś, poza identycznością stron oraz przedmiotu rozstrzygnięcia, także tożsamość podstawy sporu. Tożsamość żądań uzasadniająca zakaz ponownego orzekania (ne bis in idem) rozumiana jest jako zwrócenie się do sądu o rozstrzygnięcie wyrosłego na gruncie tych samych faktów problemu prawnego tożsamego w każdym aspekcie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2013 r., III CZP 67/13, OSNC 2014 nr 7-8, poz. 73 i postanowienie z dnia 1 czerwca 2011 r., II CSK 427/10, niepubl.). W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny był związany wyrokiem Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 26 stycznia 2016 r. w zakresie objętego jego sentencją oddalenia apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 stycznia 2015 r. zmieniającego decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym przez A. H. z tytułu umowy o pracę z dnia 10 października 2013 r. Przedmiotem zaskarżonej decyzji ani sporu poddanego pod osąd w tamtej sprawie nie był wymiar składki i wstępna dla jego ustalenia kwestia wysokości wynagrodzenia pobieranego w związku z tym tytułem ubezpieczenia, na co skarżąca zwracała uwagę już w odwołaniu. Ostatnio organ rentowy wydał tzw. „decyzję wymiarową”, co do której spór o objęcie ubezpieczeniem nie pozostaje w stosunku identyczności. Jako organ właściwy w 5 sprawach indywidualnych dotyczących między innymi zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, przebiegu ubezpieczeń oraz ustalania wymiaru składek i ich poboru, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może te kwestie połączyć w jednej decyzji dotyczącej objęcia ubezpieczeniem i wymierzenia składki albo potraktować je oddzielnie. W każdym razie przedmiot sporu wszczętego odwołaniem określa zakres i materia wskazana w decyzji, która też wyznacza granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej jako przedmiot rozstrzygnięcia i podstawa tego rozstrzygnięcia. Trzeba przy tym podkreślić, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 maja 2013 r., I UK 611/12 (niepubl.) uznał co prawda, że w sprawie z odwołania od decyzji o niepodleganiu pracowniczemu tytułowi ubezpieczeń społecznych sądy ubezpieczeń społecznych mogą ustalić nie tylko podleganie spornemu tytułowi ubezpieczeń społecznych, ale także zweryfikować zawyżoną podstawę wymiaru samookreślanych i opłacanych przez płatnika składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne, jednakże wyłącznie wtedy, gdy podstawa wymiaru składek została objęta treścią zaskarżonej decyzji i przedmiotem sporu (odwołania). W myśl art. 58 § 3 k.c., jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, pozostaje ona w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, że bez postanowień dotkniętych nieważnością nie zostałaby dokonana. Zawarcie przez ubezpieczoną umowy o pracę na warunkach w niej określonych, jak również ustalenie stosunkowo wysokiego wynagrodzenia za pracę może podlegać ocenie z punktu widzenia braku akceptacji dla nagannych i szkodliwych społecznie zachowań. Widoczny w sprawie problem, będący jednym z przejawów szerszego zjawiska wyłudzania świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych, polegający na zawieraniu umów o pracę na krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienie do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (np. urodzeniem dziecka) i ustaleniu wygórowanego wynagrodzenia w celu uzyskania przez osobę ubezpieczoną naliczonych od takiej podstawy świadczeń z ubezpieczenia społecznego został dostrzeżony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05 (OSNP 2005 nr 21, poz. 338, Gdańskie Studia Prawnicze-Przegląd Orzecznictwa 2006 nr 2, poz. 16 z glosą D.E. Lacha: por. także wyroki z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 16/05, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 191; z dnia 9 sierpnia 2005 r., III UK 89/05, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 192, 6 OSP 2007 nr 4, poz. 41 z glosą Sebastiana Samola; z dnia 18 października 2005 r., II UK 43/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 251; z dnia 19 września 2007 r., III UK 30/07, niepubl.; z dnia 22 kwietnia 2008 r., II UK 215/07, niepubl.; z dnia 12 lutego 2009 r., III UK 70/08, niepubl.; z dnia 11 maja 2017 r., II UK 211/16, niepubl.; z dnia 1 czerwca 2017 r., I UK 253/16, niepubl. oraz z dnia 22 listopada 2018 r., II UK 361/17, niepubl., a także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 listopada 2017 r., P 9/15, OTK-A 2017, poz. 78). Przesądzono, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (art. 58 k.c.). W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna nie jest oczywiście uzasadniona, a w świetle przytoczonego orzecznictwa nie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia przedstawionego w sprawie zagadnienia prawnego. Mając to na względzie, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 k.p.c.). Koszty zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym, podlegające zwrotowi organowi rentowemu (art. 98 § 1 k.p.c.), ustalono na podstawie § 2 pkt 5 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800) od wartości przedmiotu zaskarżenia wskazanej w skardze kasacyjnej.