U 7/71

Skład orzekającySąd Najwyższy na posiedzeniu Izby Wojskowej w dniu 19 listopada 1976 r. w pełnym składzie:Przewodniczący: Prezes SN gen. bryg. K. Lipiński; sędziowie SN: płk E. Olczak, płk C. Lipski, płk S. Mendyka, płk W. Morawski, płk A. Porzecki, płk W. Sieracki, płk S. Wojtczak (sprawozdawca), płk J. Juszczak (sędzia s. wojsk. del. - sprawozdawca); protokolant: ppłk E. Zawiłowski (sędzia s. wojsk. del.), z udziałem prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk J. Bilickiego,SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 19 listopada 1976 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1971 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie odpowiedzialności karnej za naruszenie obowiązków przez dowódców, dysponentów i użytkowników wojskowych pojazdów mechanicznych, mając na względzie, że:- w związku z potrzebami w zakresie obronności kraju wojsko dysponuje znaczną liczbą środków technicznych, w tym także wszelkiego typu pojazdów mechanicznych, których prawidłowa i bezpieczna eksploatacja wymaga zastosowania skutecznych środków ograniczających możliwość powodowania wypadków drogowych, niejednokrotnie pociągających za sobą groźne skutki dla życia i zdrowia ludzi albo poważne straty materialne, - w wojsku szerzej niż w stosunku do osób cywilnych wprowadzono zasadę odpowiedzialności nie tylko kierowców, lecz ponadto innych osób, w których dyspozycji znajdują się te pojazdy, za bezpieczeństwo przewożonych osób i ładunków, - wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe z dnia 28 lutego 1975 r. - V KZP 2/74 (OSNKW 1975, z. 3-4, poz. 33) mają wprawdzie w pełni zastosowanie w sprawach dotyczących kierowców wojskowych, jednakże nie wyjaśniają kwestii związanych z odpowiedzialnością osób dysponujących wojskowymi pojazdami mechanicznymi,- w dotychczasowej praktyce orzeczniczej sądów wojskowych występowały rozbieżności w kwestii dotyczącej kwalifikowania czynów tych osób za naruszenie obowiązków wynikających z dysponowania wojskowymi pojazdami mechanicznymi, po wysłuchaniu wniosku prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej - na podstawie art. 24 lit. c i 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 12, poz. 54 z późn. zm.) - uchwalił, co następuje:Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie odpowiedzialności karnej za naruszenie obowiązków przez dowódców, dysponentów i użytkowników wojskowych pojazdów mechanicznych.1. Dowódca i dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego należą do kręgu osób odpowiedzialnych za niedopuszczenie do zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu i przeciwdziałanie możliwości takiego zagrożenia. Natomiast do kręgu tych osób nie należy użytkownik wojskowego pojazdu mechanicznego.2. Dowódca lub dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego, który dopuszcza do ruchu pojazd w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu w ruchu lądowym albo dopuszcza do prowadzenia pojazdu przez kierowcę nie mającego wymaganych uprawnień lub znajdującego sie w stanie nietrzeźwości, ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 146 k.k., jeżeli nie zachodzi podżeganie lub pomocnictwo do przestępstwa określonego w art. 327 § 1 k.k.3. Żołnierz, który po wyznaczeniu go na dowódcę wojskowego pojazdu mechanicznego lub w czasie wykonywania obowiązków dowódcy pojazdu wprawia się w stan czyniący go niezdolym do pełnienia tych obowiązków, ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 327 § 1 k.k., natomiast pracownik cywilny zatrudniony w wojsku, który w stanie nietrzeźwości pełni obowiązki dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego - na podstawie art. 147 § 1 k.k.4. Dowódca lub dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego, który przez naruszenie obowiązków wynikających z nadzoru nad bezpieczeństwem przewożonych osób i ładunków wojskowymi pojazdami mechanicznymi popełnił przestępstwo określone w art. 146, 147 § 1 lub art. 327 § 1 k.k. albo dopuścił się podżegania lub pomocnictwa do przestępstwa przewidzianego w art. 327 § 1 k.k., jeżeli to doprowadziło w konsekwencji do skutków warunkujących odpowiedzialność z innych przepisów kodeksu karnego, może odpowiadać za sprawstwo przestępstwa nieumyślnego.5. Naruszenie przez dowódcę lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego obowiązków wynikających z nadzoru nad bezpieczeństwem przewożonych osob i ładunków wojskowymi pojazdami mechanicznymi, jeżeli nie wyczerpuje znamion przestępstw wymienionych wyżej w tezach 2-4, nie może być również zakwalifikowane jako przestępstwo przewidziane w art. 246 S 1-3 k.k., co nie wyłącza odpowiedzialności w innym trybie.6. Przestępstwa polegające na naruszeniu obowiązków przez dowódcę lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego należą do przestępstw godzących w bezpieczeństwo ruchu lądowego, a więc przy wymiarze kary za te przestępstwa mają zastosowanie odpowiednio wskazania dotyczące wymiaru kary zawarte w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe.7. Przy wymiarze kary za przestępstwa polegające na naruszeniu obowiązków przez dowódcę lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego istotne znaczenie powinny mieć takie okoliczności, jak: zakres naruszenia obowiązku oraz jego znaczenie i waga dla bezpieczeństwa w ruchu, stopień doświadczenia życiowego dowódcy lub dysponenta w porównaniu z doświadczeniem życiowym kierowcy pojazdu oraz stopień zależności służbowej kierowcy od dowódcy lub dysponenta pojazdu.Uzasadnienie faktyczne1. W wojsku - podobnie jak wśród osób cywilnych - odpowiedzialność za prawidłowe, zgodne z obowiązującymi przepisami o ruchu drogowym prowadzenie pojazdu, za bezpieczeństwo przewożonych osób i ładunków oraz za należytą eksploatację pojazdu ponosi przede wszystkim kierowca pojazdu mechanicznego.Stosownie do przepisów instrukcji o przewozie osób i ładunków wojskowymi pojazdami mechanicznymi oraz obowiązkach dowódców, dysponentów, użytkowników i kierowców w tym zakresie, stanowiącej załącznik do zarządzenia nr 68 Ministra Obrony Narodowej z dnia 6 grudnia 1974 r. w sprawie przewozu osób i ładunków wojskowymi pojazdami mechanicznymi (Dz. Rozk. z 1974 r. Nr 15, poz. 94), zwanej dalej instrukcją, za sposób użycia pojazdu oraz za bezpieczeństwo przewożonych osób i ładunków odpowiadają ponadto z tytułu nadzoru dowódca oraz dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego, którzy w myśl przepisów § 1, 8, 15 ust. 1 i 2 pkt 1, 2, 3, 4, 8, 11 oraz § 16 pkt 5 powołanej instrukcji obowiązani są w szczególności:a) nie dopuszczać do prowadzenia pojazdu przez kierowcę niezdolnego do wykonywania tego obowiązku, np. z powodu użycia alkoholu lub innego podobnie działającego środka, b) nie dopuszczać do ruchu pojazdu w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu w ruchu, przy czym chodzi tu zarówno o pojazd niesprawny technicznie, jeżeli niesprawność ta znana była dowódcy lub dysponentowi, jak i o pojazd, który zagraża bezpieczeństwu w ruchu ze względu na niebezpieczne oraz niezgodne z normami załadowanie lub niezdyscyplinowanie przewożonych osób, c) dbać o należyte zachowanie się przewożonych osób, a zwłaszcza nie dopuszczać do spożywania przez te osoby napojów alkoholowych,d) czuwać, aby kierowca przestrzegał należytej ostrożności jazdy, a zwłaszcza prowadził powierzony mu pojazd rozważnie i bezpiecznie, e) zachować trzeźwość w czasie wykonywania czynności związanych z dysponowaniem pojazdem.Zakres i waga przedstawionych wyżej obowiązków upoważniają do wniosku, że funkcje dowódcy i dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego ustanowione zostały m.in. w celu niedopuszczenia do zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu i przeciwdziałania możliwości takiego zagrożenia, a więc w celu, jaki w myśl pkt 16 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe z dnia 28 lutego 1975 r. - V KZP 2/74 stanowi ratio legis przepisów art. 146 i 147 § 1 k.k. Wspomniana instrukcja nakłada również pewne obowiązki na użytkownika wojskowego pojazdu mechanicznego, którym jest zawsze osoba cywilna nie związana z wojskiem stosunkiem służbowym. Obowiązki te jednak nie wynikają z tytułu sprawowania przez użytkownika nadzoru nad bezpieczeństwem przewożonych osób i ładunków, lecz z faktu użytkowania pojazdu; dlatego też użytkownik wojskowego pojazdu mechanicznego nie może być zaliczony do kręgu osób, o których mowa w przepisach art. 146 i 147 § 1 k.k.2. Dowódca lub dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 146 k.k. w razie dopuszczenia do ruchu pojazdu w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu w ruchu ze względu na istotną niesprawność techniczną, która uniemożliwia lub w poważnym stopniu utrudnia bezpieczne prowadzenie pojazdu, a także w razie dopuszczenia do ruchu pojazdu w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu w ruchu ze względu na nieprawidłowe załadowanie go lub niezdyscyplinowanie przewożonych osób.Dowódca lub dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego ponosi również odpowiedzialność na podstawie art. 146 k.k. w razie dopuszczenia do prowadzenia pojazdu przez kierowcę znajdującego się w stanie nietrzeźwości lub nie mającego wymaganych uprawnień. Zważyć jednak należy, że instrukcja nie nakłada na dowódcę lub dypsponenta wojskowego pojazdu mechanicznego obowiązku kontroli stanu technicznego pojazdu albo obowiązku sprawdzenia, czy przydzielony do jego dyspozycji kierowca ma wymagane uprawnienia do prowadzenia pojazdów. Warunkiem zatem odpowiedzialności dowódcy lub dysponenta na podstawie art. 146 k.k. za dopuszczenie do ruchu pojazdu w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu w ruchu ze względu na istotną niesprawność techniczną, a także za dopuszczenie do prowadzenia pojazdu przez kierowcę nie mającego wymaganych uprawnień jest ustalenie, że okoliczności te były mu znane.Jeżeli jednak dowódca lub dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego nakłania żołnierza kierowcę do picia alkoholu lub użycia podobnie działającego środka albo udziela mu do tego pomocy, a następnie dopuszcza nietrzeźwego kierowcę do prowadzenia pojazdu mechanicznego, to ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 18 § 1 lub art. 18 § 2 w związku z art. 327 § 1 k.k. 3. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe z dnia 28 lutego 1975 r. - V KZP 2/74 Sąd Najwyższy wyjaśnił (por. pkt 27 wytycznych), że przez czynności, o których mowa w art. 147 § 1 k.k., należy rozumieć takie czynności, których prawidłowe wykonanie zapewnia bezpieczny ruch pojazdów. Nie ulega wątpliwości, że będą to również czynności dowódcy oraz dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego, waga bowiem i zakres ich obowiązków wynikających z instrukcji stawiają dowódcę i dysponenta w kręgu osób odpowiedzialnych za niedopuszczenie do zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu i przeciwdziałanie możliwości takiego zagrożenia, a więc osób powołanych m.in. do zabezpieczenia prawidłowego oraz bezpiecznego ruchu pojazdów.Odpowiedzialność zatem dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego, który w stanie nietrzeźwości pełni czynności związane z dysponowaniem pojazdem, kształtować się będzie na podstawie art. 147 § 1 k.k.Dowódca wojskowego pojazdu mechanicznego, który w stanie nietrzeźwości pełni czynności związane z dysponowaniem pojazdem, wypełnia również znamiona przestępstwa określonego w art. 147 § 1 k.k. Zważyć jednak należy, że dowódcą pojazdu jest zawsze żołnierz w czynnej służbie, którego - jak to wywiedziono w uchwale z dnia 2 lipca 1975 r. - U 2/75 (OSNKW 1975, z. 9, poz. 123) - obowiązuje bezwzględna trzeźwość zawodowa, wynikająca z unormowania zawartego w art. 327 § 1 k.k. Przepis ten, mający zastosowanie wobec żołnierzy, obejmuje również swoim zakresem znamiona przestępstwa określonego w art. 147 § 1 k.k. Zgodnie więc z zasadą konsumpcji czyn dowódcy wojskowego pojazdu mechanicznego, który wprawia się w stan niezdolności do pełnienia czynności związanych z dysponowaniem pojazdem, należy kwalifikować wyłącznie z art. 327 § 1 k.k. Przez stan niezdolności do pełnienia obowiązków służbowych, o którym mowa w powołanym przepisie, należy rozumieć zarówno stan nietrzeźwości, jak i stan spowodowany użyciem innego podobnie działającego środka.4. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe z dnia 28 lutego 1975 r. - V KZP 2/74 (por. pkt 15 wytycznych) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że podżeganie i pomocnictwo do przestępstw nieumyślnych nie jest możliwe; nie wyłącza to jednak odpowiedzialności za sprawstwo przestępstwa nieumyślnego, jeżeli zachodzi wina i związek przyczynowy pomiędzy działaniem a skutkiem przestępnym. Stanowisko to ma w pełni zastosowanie również w sprawach dotyczących odpowiedzialności karnej za naruszenie obowiązków przez dowódcę i dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego. Naruszenie obowiązków przez dowódcę lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego, zwłaszcza w wypadku, gdy naruszenie obowiązków stanowi przestępstwo określone w art. 146, 147 § 1, art. 327 § 1 albo art. 18 § 1 lub art. 18 § 2 w związku z art. 327 § 1 k.k., może prowadzić do naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym przez kierującego pojazdem, a w konsekwencji do sprowadzenia katastrofy w ruchu lądowym, sprowadzenia bezpośredniego niebezpieczeństwa takiej katastrofy, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia czy śmierci człowieka. W takich wypadkach należy każdorazowo rozważyć, czy dowódca lub dysponent wojskowego pojazdu mechanicznego nie powinien odpowiadać za sprawstwo przestępstw nieumyślnych określonych np. w art. 136 § 2, art. 137 § 2, art. 156 § 3, art. 155 § 2 czy art. 152 k.k. w zależności od skutku.5. Odpowiedzialność karna dowódcy lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego za czyny wynikające z naruszenia obowiązku nadzoru nad bezpieczeństwem przewożonych osób lub ładunków wojskowymi pojazdami mechanicznymi za przestępstwa wymienione wyżej w tezach 2-4, a nie - w art. 246 § 1-3 k.k., wynika z subsydiarności przepisów je określających (art. 246 § 4 k.k.). A zatem naruszenie obowiązków przez dowódcę lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego, które nie wyczerpuje znamion jednego z powołanych wyżej przestępstw, nie może być również kwalifikowane jako przestępstwo określone w art. 246 § 1-3 k.k., chociażby wyczerpywało dyspozycję tego przepisu. Może natomiast powodować odpowiedzialność tych osób na innej podstawie, np. w trybie dyscyplinarnym. 6. Przestępstwa polegające na naruszeniu obowiązków dowódcy lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego, niezależnie od tego, z jakiego przepisu prawa materialnego zostaną zakwalifikowane, nie należą do przestępstw drogowych w ścisłym znaczeniu, jednakże pozostają z nimi w bezpośrednim związku, godzą bowiem w bezpieczeństwo ruchu lądowego. Z tego też powodu w zakresie wymiaru kary do sprawców tych przestępstw mają zastosowanie odpowiednio wskazania wynikające w tym względzie z wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe z dnia 28 lutego 1975 r. - V KZP 2/74, w szczególności zaś zawarte w pkt 28-33 tych wytycznych.7. Wymiar kary za wspomniane wyżej przestępstwa popełnione przez dowódcę lub dysponenta wojskowego pojazdu mechanicznego powinien należycie odzwierciedlać stopień niebezpieczeństwa społecznego konkretnego przestępstwa, a także uwzględniać pozostałe dyrektywy wymiaru kary, wskazane zwłaszcza w art. 50 k.k. Sądy powinny przy tym mieć na względzie, że stopień niebezpieczeństwa społecznego tych przestępstw jest tym większy, im szerszy był zakres naruszenia przez sprawcę jego obowiązków i im większa była waga oraz znaczenie naruszonego obowiązku dla bezpieczeństwa w ruchu. Ponadto należy mieć również na względzie, że w warunkach wojska osoba dowódcy lub dysponenta, jego doświadczenie życiowe, a nierzadko także różnica w stopniu wojskowym lub zwierzchnictwo służbowe, mogą w istotny sposób wpływać na zachowanie się mniej doświadczonego życiowo, młodszego stopniem i służbą kierowcy, jakim z reguły jest żołnierz zasadniczej służby wojskowej.