WA 42/07

WYROK Z DNIA 28 LISTOPADA 2007 R. WA 42/07 W sprawie wieloosobowej, w której zachodzi sytuacja określona w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., w stosunku do współoskarżonych, którzy nie wnie-śli środków odwoławczych a zostali uniewinnieni, uchylenie z tego powodu orzeczenia na podstawie art. 435 k.p.k. nie jest dopuszczalne, gdyż nie by-łoby to działaniem na ich korzyść. Przewodniczący: sędzia SN A. Tomczyk. Sędziowie SN: M. Buliński, Z. Stefaniak (sprawozdawca). Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Balcerak. Sąd Najwyższy w sprawie: ppłk. rez. Marka K., oskarżonego z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz z art. 231 § 1 k.k.; Henryka W., oskarżonego z art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k.; Krystyny K., oskarżonej z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz z art. 276 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na roz-prawie w dniu 28 listopada 2007 r., sprawy z powodu apelacji wniesionych przez prokuratora na niekorzyść ppłk. rez. Marka K. i Krystyny K. oraz obrońców oskarżonych, od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 17 maja 2007 r.; u c h y l i ł zaskarżony wyrok wobec: ppłk. rez. Marka K., Henryka W., Krystyny K. w części dotyczącej uznania jej za winną popełnienia czynu opisanego w pkt. J, stanowiącego przestępstwo z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz na podstawie art. 435 k.p.k. w 2 stosunku do płk. Zbigniewa R., płk. Tomasza R., mjr. Andrzeja D. I mjr. rez. Witolda Z. i sprawę w tym zakresie p r z e k a z a ł Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania. U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 17 maja 2007r., - uniewinniono: ppłk. rez. Janusza D. od popełnienia czynu z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz Krystyną K. od czynu opisanego w pkt. „K”, tj. od przestępstwa z art. 276 k.k., - umorzono postępowanie wobec mjr. rez. Witolda Z., a to na podstawie art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k., o czyn z art. 231 § 1 k.k., - warunkowo umorzono postępowanie wobec: płk. Zbigniewa R., płk. To-masza R., mjr. rez. Andrzeja D. o czyny z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., na okres próby roku, orzekając przy tym od każdego z nich, świadcze-nie pieniężne w kwocie 5 000 zł na rzecz Domu Dziecka w W., - uznano za winnych: a) ppłk. rez. Marka K. popełnienia czynu: 1. z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to, skazano go na karę 3 lat pozbawienia wolności, 2. z art. 231 § 1 k.k. i za to, skazano go na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności. Jednocześnie w miejsce kar jednostkowych wymierzono mu karę łączną 3 lat pozbawienia wolności, a ponadto orzeczono solidarne (z Kry-styną K.) naprawienie szkody przez wpłatę na rzecz Sił Powietrznych kwoty 963 535,54 zł, b) Henryka W. popełnienia przestępstwa z art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to, skazano go na karę roku pozbawienia wolności z warun- 3 kowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat, grzywnę w roz-miarze 246 stawek dziennych w wysokości po 10 zł każda, orzeczono ob-owiązek naprawienia szkody przez wpłatę na rzecz Piotra B. kwoty 1 244,80 zł, c) Krystynę K. popełnienia czynu z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to skazano ją na karę roku pozbawienia wolności oraz orzeczono solidarne (z ppłk.rez. Markiem K.) naprawienie szkody przez wpłatę na rzecz Sił Powietrznych kwoty 963 535,54 zł. W składzie orzekającym w powyższej sprawie zasiadał delegowany do pełnienia obowiązków sędziowskich w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W., sędzia Wojskowego Sądu Garnizonowego w S. – mjr Rafał K. Wydane temu sędziemu na podstawie art. 26 § 1 i 2 oraz art. 70 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm.) w zw. z art. 46 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), dwie ostatnie delegacje podpisywali: z upoważnienia Ministra Spra-wiedliwości – podsekretarz stanu, a z upoważnienia Ministra Obrony Naro-dowej – Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego. Od powyższego wyroku apelacje wnieśli: - prokurator, na niekorzyść ppłk. rez. Marka K. i Krystyny K., co do kar im orzeczonych, - obrońcy oskarżonych: ppłk. Marka K., Krystyny K. oraz Henryka W.. W ślad za apelacjami, w dniu 24 września 2007 r. do Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wpłynęło pismo z Naczelnej Prokuratury Wojskowej, w którym podniesiono, że delegację sędziego Wojskowego Sądu Garnizono-wego w S. mjr. Rafała K. do pełnienia obowiązków sędziowskich w Woj-skowym Sądzie Okręgowym w W., podpisał podsekretarz stanu w Minister-stwie Sprawiedliwości oraz Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej i w związku z tym, Prokurator 4 Naczelnej Prokuratury Wojskowej wniósł o odroczenie rozpoznania sprawy do czasu podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały w przedmiocie należyte-go umocowania sędziego delegowanego. Jednocześnie do pisma tego do-łączył kopie czterech delegacji sędziego mjr. Rafała K., a mianowicie: - z dnia 24 października 2005 r., o delegacji sędziego w okresie od dnia 6 listopada 2005 r. do dnia 6 maja 2006 r., podpisanej z upoważnienia Mini-stra Sprawiedliwości przez podsekretarza stanu i przez Ministra Obrony Narodowej, - z dnia 20 kwietnia 2006 r., o delegacji sędziego w okresie od dnia 7 maja 2006 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., podpisanej z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości przez sekretarza stanu i przez Ministra Obrony Narodowej, - z dnia 29 listopada 2006 r., o delegacji sędziego w okresie od dnia 1 stycznia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2007 r., podpisanej z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości przez podsekretarza stanu, w porozumieniu z upoważnionym przez Ministra Obrony Narodowej – Dyrektorem Departa-mentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego, - z dnia 30 maja 2007 r. o delegacji sędziego w okresie od dnia 1 lipca 2007 r. do dnia 31 grudnia 2007 r., podpisanej z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości przez podsekretarza stanu, w porozumieniu z upoważnio-nym przez Ministra Obrony Narodowej – Dyrektorem Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej. W uwzględnieniu wniosku prokuratora Sąd Najwyższy Izba Wojsko-wa, w toku rozprawy apelacyjnej w dniu 11 października 2007 r. postano-wił, rozpoznanie apelacji odroczyć i jednocześnie dopuścić dowód „w przedmiocie upoważnienia Dyrektora Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej do podpisywania w imieniu Ministra Obrony Narodowej, pism o delegowaniu sędziego mjr. Rafała K. do pełnienia obowiązków sę-dziowskich w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W.”. 5 Z pisma Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej z dnia 23 października 2007 r. wynika, że Dyrektor De-partamentu Kadr uzgadniając delegowanie sędziego mjr. Rafała K., działał na podstawie upoważnienia Ministra Obrony Narodowej z dnia 27 czerwca 2006 r., ogłoszonego w Dzienniku Urzędowym MON z 2006 r. Nr 12, poz. 163. Upoważnienie to wydał Minister Obrony Narodowej na podstawie art. 268a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania admini-stracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 107 ze zm.) w zw. z § 2 pkt 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1996 r. w sprawie szczegó-łowego zakresu działania Ministra Obrony Narodowej (Dz. U. Nr 94, poz. 426) i w ten właśnie sposób, upoważnił Dyrektora Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego do „podpisywania decyzji w przypadkach, o któ-rych mowa w art. 26 § 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 117, poz. 753 z późn. zm.)”. W dniu 14 listopada 2007 r. pełny skład Sądu Najwyższego podjął uchwałę, że: „Ustawowe uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do delego-wania sędziego do pełnienia obowiązków sędziego w innym sądzie (art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. Nr 97, poz. 1070 ze zm.),może być w jego zastępstwie (art. 37 ust. 5 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, tj. Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 199 ze zm.) albo z jego upoważnienia (art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, tj. Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 199 ze zm.) wykonywane przez sekretarza lub podsekretarza stanu”. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Sprawa oskarżonych, o których mowa w apelacjach, jak również współoskarżonych z nimi we wspólnym postępowaniu, a to: płk. Zbigniewa R., płk. Tomasza R., mjr. rez. Andrzeja D., mjr. rez. Witolda Z. oraz płk. rez. Janusza D., rozpoznana została przez sąd nienależycie obsadzony, bo w jego składzie orzekał sędzia Wojskowego Sądu Garnizonowego w S. mjr 6 Rafał K., delegowany do orzekania w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W. z naruszeniem wymogów art. 26 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie u.s.w. To właśnie uchybienie, należące do kategorii bezwzględnych przyczyn odwoławczych z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. przesą-dza o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia i to nie tylko wobec osób, które wniosły apelacje, lecz z uwagi na treść art. 435 k.p.k., również w stosunku do współoskarżonych, którzy wprawdzie nie wnieśli środków odwoławczych, ale wobec których te same względy przemawiają za taką decyzją. W przedmiocie delegacji sędziów wypowiadał się i to wielokrotnie Sąd Najwyższy podkreślając, że sędzia orzekający bez ważnej delegacji, jest generalnie uprawniony do orzekania, ale nie jest uprawniony do orze-kania w sądzie, niebędącym jego stałą siedzibą (vide: uchwała Sądu Naj-wyższego z dnia 21 listopada 2001 r., I KZP 28/01, OSNKW 2002, z. 1-2, poz. 3; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2005 r., I KZP 43/05, OSNKW 2005, z. 12, poz. 115; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2002 r., III KKN 489/99, OSPriPr. 2003, nr 1, poz. 18; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2004r., III KO 40/03, LEX 110551). W przypadku, gdy w następstwie wadliwej delegacji w składzie orze-kającym brał udział sędzia wojskowego sądu garnizonowego, niemający przez wadliwy akt delegowania uprawnień do orzekania w wojskowym są-dzie okręgowym, to mamy do czynienia z uchybieniem o bezwzględnym charakterze z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Uchybienie takie powstaje nie tylko wtedy, gdy sędzia nie ma w ogóle delegacji do orzekania w danym sądzie, lecz również wówczas, gdy jego delegacja nie spełnia ustawowych wymo-gów warunkującyh ważność i skuteczność aktu delegowania. Właśnie z tym ostatnim uchybieniem mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. 7 Sędzia Wojskowego Sądu Garnizonowego w S. mjr Rafał K., wyrażał zgody na delegowanie go na okresy dłuższe niż 3 miesiące i w związku z tym, na podstawie art. 26 § 1 i 2 oraz art. 70 § 1 u.s.w. w zw. z art. 46 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) był on na takie okresy delegowany do pełnie-nia obowiązków sędziowskich w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W., z prawem przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd w pierwszej instancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego. Przepis art. 26 § 1 u.s.w. pozwala Ministrowi Sprawiedliwości w poro-zumieniu z Ministrem Obrony Narodowej na delegowanie sędziego. Taka stylistyczna redakcja tego przepisu wskazuje jednoznacznie, że współu-czestniczenie Ministra Sprawiedliwości i Ministra Obrony Narodowej ma polegać na osiągnięciu porozumienia w sprawie treści aktu i stąd zwrot „Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej”. Brak porozumienia między tymi podmiotami, tj. brak zgody między nimi powoduje, że delegacja sędziego nie dochodzi do skutku. W komentarzu do § 74 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. Nr 100, poz. 908), w: J. Warylewski red., T. Bąkowski, P. Bielski, K. Ka-szubowski, J. Stelina, G. Wierczyński: Zasady techniki prawodawczej, Ko-mentarz, Warszawa 2000 – w tezie 7 zwrócono uwagę, że „dokonanie cze-goś w porozumieniu z kimś innym oznacza wyrażenie zgody na coś, bądź zrobienie czegoś za zgodą tej drugiej osoby”. Takie rozumienie powoduje, że pozycje podmiotów uczestniczących w delegowaniu sędziego, a to Mini-stra Sprawiedliwości jako organu upoważnionego do wydania delegacji sę-dziemu oraz Ministra Obrony Narodowej, jako organu upoważnionego do współuczestnictwa w procesie delegowania, są równorzędne. 8 Zasada równorzędności przesądza, że uprawnienia Ministra Obrony Narodowej, w ramach współuczestnictwa w procesie delegowania sędzie-go, na podstawie art. 26 § 1 u.s.w. muszą być podobne, jak Ministra Spra-wiedliwości. Przywołane w uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2007 r. przepisy – art. 37 ust. 5 i art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, a odnoszące się do Ministra Sprawie-dliwości, są kompatybilne z przepisem art. 3 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej (Dz. U. z 1996 r. Nr 10, poz. 56), wskazującym: że „Minister Obrony Narodowej kieruje działal-nością Ministerstwa i Sił Zbrojnych bezpośrednio oraz przy pomocy Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, sekretarza (...) lub podsekretarzy stanu” oraz, że: „W razie nieobecności Ministra Obrony Narodowej jego obowiązki pełni sekretarz stanu lub wyznaczony podsekretarz stanu w ra-mach pełnomocnictwa udzielonego przez Ministra”. Uprawnienia szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w odnie-sieniu do sędziów, zostały precyzyjnie ustawowo określone i dotyczą jedy-nie wydawania rozkazów personalnych o powołaniu do zawodowej służby wojskowej kandydatów na stanowiska sędziów, asesorów i aplikantów, a to na podstawie art. 22a § 4 i 5 oraz art. 49 § 4 u.s.w. Są to więc jedyne czynności, jakie Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego ma prawo podejmować wobec kandydatów na sędziów. To też przesądza, że Minister Obrony Narodowej nie może w drodze upoważnień zmienić tych jego uprawnień, np. przez udzielenie pełnomocnictwa Szefowi Sztabu General-nego WP do podpisywania w jego imieniu delegacji sędziów, w ramach po-rozumienia, o którym mowa w art. 26 § 1 u.s.w. Takich ograniczeń Minister Obrony Narodowej nie ma, gdy chodzi o sekretarzy i podsekretarzy stanu i w związku z tym można stwierdzić, że uprawnienie Ministra Obrony Narodowej do delegowania sędziego do peł- 9 nienia obowiązków w innym sądzie (art. 26 § 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierp-nia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych, Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm.), może być w zastępstwie (art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej, tj. Dz .U. z 1996 r. Nr 10, poz. 56 ze zm.) albo z jego upoważnienia (art. 3 ust. 1 powołanej ustawy) wykonywane przez sekretarza stanu lub podsekretarza stanu. Powyższe pozostaje w pełnej zgodzie z treścią uchwały pełnego składu Sądu Naj-wyższego z dnia 14 listopada 2007 r. W kontekście powyższego – Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Naro-dowej nie ma uprawnień do uczestnictwa w delegowaniu sędziów, bowiem nie jest on sekretarzem ani podsekretarzem stanu. Stąd też Minister Obro-ny Narodowej nie miał prawa upoważniać go do podpisywania w trybie art. 26 u.s.w delegacji sędziów. Upoważnienie Ministra Obrony Narodowej z dnia 27 czerwca 2006 r., ogłoszone w Dzienniku Urzędowym MON z 2006 r. Nr 12, poz. 163, fak-tycznie wydane zostało bez podstawy prawnej, bo nie stanowi jej § 2 pkt 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1996 r. w sprawie szczegó-łowego zakresu działania Ministra Obrony Narodowej mówiący o tym, że: „Minister Obrony Narodowej realizuje ponadto zadania w zakresie wyda-wania decyzji i innych dokumentów wynikających z zakresu działania Mini-stra Obrony Narodowej”, czy też w art. 268a k.p.a., że: „organ administracji publicznej, może w formie pisemnej upoważnić pracowników kierowanej jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w jego imieniu w ustalonym zakresie, a w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych, po-stanowień i zaświadczeń”. Do delegowania sędziego na podstawie art. 26 § 1 u.s.w. wymagana jest, w ramach porozumienia z Ministrem Sprawiedliwości, jedynie „zgoda” Ministra Obrony Narodowej na delegowanie, a nie decyzja administracyjna, postanowienie, zaświadczenie lub jakieś inne dokumenty. 10 Treść art. 26 § 1 u.s.w. przesądza, że to uprawnienie Ministra Obrony Narodowej nie może być przekazywane innemu organowi, może jednak być ono wykonywane przez biorących bezpośredni udział w wykonaniu za-dań Ministra, sekretarzy i podsekretarzy stanu. Skoro jednak delegacje mjr. Rafała K. podpisywał, z upoważnienia Ministra Obrony Narodowej, Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej, to akty te przez podpisy nie-należycie upoważnionej osoby, nie spełniały ustawowych wymogów wa-runkujących ważność i skuteczność aktów delegowania, i to właśnie do-prowadziło do zaistnienia uchybień z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Powyższe przesądziło o kierunku rozstrzygnięcia. Jednocześnie w rozpoznawanej sprawie zaistniała sytuacja, że za-skarżonym wyrokiem uniewinnieni zostali: ppłk rez. Janusz D., od popeł-nienia czynu z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz Krystyna K. od czy-nu opisanego w pkt. ”K” aktu oskarżenia, tj. z art. 276 k.k., lecz w tym za-kresie orzeczenie uprawomocniło się w pierwszej instancji. Wprawdzie pro-kurator wniósł środek odwoławczy na niekorzyść Krystyny K., lecz tylko w zakresie orzeczonej wobec niej kary za czyn przypisany, tj. z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k., a uniewinnienia z art. 276 k.k. nie skarżył. W tym miejscu przypomnieć należy, że przepis art. 435 k.p.k. przewi-duje możliwość uchylenia lub zmiany orzeczenia wyłącznie na korzyść współoskarżonych, choćby nie wnieśli oni środka odwoławczego (...). Stąd też w rozpoznawanej sprawie, sięgnięcie po art. 435 k.p.k. z uwagi na ujawnienie, bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., działającej nie tylko wobec skarżących, ale i innych współoskarżo-nych, w ich prawomocnie zakończonej uniewinnieniem sprawie, byłoby działaniem wbrew wymogom tego przepisu, jako że uchylenie lub zmiana wyroku na ich korzyść nie następowałaby, a wręcz przeciwnie, byłoby to 11 działanie na ich niekorzyść. Dlatego też skład orzekający w niniejszej sprawie wyraża pogląd, że zastosowanie art. 435 k.p.k. wobec współoskar-żonych, którzy nie wnieśli środków odwoławczych a zostali uniewinnieni, w sytuacji zaistnienia przyczyny z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. jest niedopuszczal-ne, bo nie byłoby to działanie na ich korzyść. Jednocześnie skład ten nie podziela poglądu wyrażonego w posta-nowieniu Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2007 r., WZ 25/07 (niepubl.), że Minister Obrony Narodowej miał prawo upoważnić Dy-rektora Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego w Ministerstwie Obrony Narodowej do podpisywania w trybie art. 26 § 1 i 2 u.s.w. pism w sprawie delegacji sędziów, a to z powodów wyżej podanych.