WRN 13/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk H. Kmieciak. Sędziowie: ppłk B. Szerszenowicz (sprawozdawca), płk S. Kosmal, ppłk E. Matwijów, ppłk J. Medyk, ppłk J. Steckiewicz, płk E. Zawiłowski.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk St. Przyjemski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 1989 r. na rozprawie sprawy junaka Dariusza R., skazanego prawomocnie za przestępstwo określone w art. 303 § 3 k.k. w zw. z art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej na korzyść przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w O. z dnia 14 marca 1989 r. i utrzymującego ten wyrok w mocy wyroku Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1989 r.zaskarżone wyroki sądów obu instancji zmienił przez uniewinnienie Dariusza R. od popełnienia przypisanego mu przestępstwa określonego w art. 303 § 3 k.k. w zw. z art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207) - na podstawie art. 24 § 1 k.k. w zw. z art. 11 pkt 1 i art. 361 § 2 k.p.k.Uzasadnienie faktyczne(...) Rewizję nadzwyczajną od wyroków sądów obu instancji wniósł obecnie na korzyść skazanego Prezes Izby Wojskowej Sądu Najwyższego. Podnosząc zarzut obrazy przepisu prawa materialnego, a mianowicie art. 24 § 1 k.k., polegającej na nieuwzględnieniu w ocenie prawnej czynu skazanego działania przezeń w błędzie co do znamienia podmiotu przypisanego mu przestępstwa określonego w art. 303 § 3 k.k. w zw. z art. 250 § 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r., autor rewizji nadzwyczajnej domagał się zmiany obu zaskarżonych wyroków przez uniewinnienie skazanego.Po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej, wnoszącego o oddalenie rewizji nadzwyczajnej, oraz obrońcy, popierającego tę rewizję,Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Z nie kwestionowanych ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie przez sąd I instancji wynika, że skazany, odbywając zastępczą służbę poborowych w Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym w O., z dniem 17 sierpnia 1988 r. zaprzestał stawiania się w miejscu pracy.Z dniem 1 września 1988 r. weszła w życie ustawa z dnia 13 lipca 1988 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. Nr 24, poz. 171). W myśl art. 2 ust. 1 tej ustawy z dniem jej wejścia w życie osoby odbywające zastępczą służbę poborowych stają się z mocy prawa junakami odbywającymi zasadniczą służbę w obronie cywilnej w formie nieskoszarowanej, w zakładach pracy, w których dotychczas odbywały zastępczą służbę poborowych.W związku z tym skazanego postawiono w stan oskarżenia pod zarzutem dopuszczenia się występku określonego w art. 303 § 3 k.k. w zw. z art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL, obejmującego okres od dnia 1 września 1988 r. do chwili zatrzymania, tj. do dnia 2 lutego 1989 r.Skazany od początku postępowania w sprawie, a także przed sądem I instancji i w rewizji, konsekwentnie utrzymywał, iż nie wiedział, że w tym okresie z mocy prawa uległ zmianie jego status i stał się on junakiem obrony cywilnej, a co za tym idzie - podmiotem przestępstw wojskowych. Brak jakichkolwiek dowodów podważających to twierdzenie skazanego, w związku z czym należy uznać je za wiarygodne.W tej sytuacji wyłania się kwestia konsekwencji prawnych takiego stanu rzeczy.Występek określony w art. 303 § 3 k.k. zalicza się do tzw. przestępstw indywidualnych, których dopuścić się mogą tylko takie osoby, które mają określoną właściwość - w konkretnym wypadku żołnierze (art. 303 § 3 k.k.) i osoby odbywające zasadniczą służbę w obronie cywilnej (art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL). Jednym z niezbędnych warunków umożliwiających pociągnięcie sprawcy takiego czynu do odpowiedzialności karnej jest zdawanie sobie przez niego sprawy z posiadania owej szczególnej właściwości, czyniącej go podmiotem przestępstwa, gdyż w przeciwnym razie jego świadomość jest nieadekwatna do rzeczywistości, a co za tym idzie - pozostaje on w błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego w rozumieniu art. 24 § 1 k.k. Przewidziana w art. 24 § 1 k.k. odpowiedzialność za występek nieumyślny nie wchodzi w wypadku przestępstwa określonego w art. 303 § 3 k.k. w grę, gdyż może być ono popełnione wyłącznie z winy umyślnej.Argument powołany przez instancję odwoławczą, a sprowadzający się do stwierdzenia, że skazany zaprzestając stawiania się do służby dopuścił się występku przewidzianego w art. 233 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (według stanu prawnego na dzień 17 sierpnia 1988 r.), w związku z czym z chwilą zmiany statusu jego służby, wprowadzonej z dniem 1 września 1988 r., trwał w stanie przestępnym, którego istota jest taka sama jak przestępstwa określonego w art. 303 § 3 k.k., nie jest trafny i nie może świadczyć o winie skazanego z następujących powodów:Po pierwsze - oskarżeniem objęto okres od dnia 1 września 1988 r., a więc czas, w którym art. 233 tej ustawy już nie obowiązywał, a skazany przestał być osobą pełniącą zastępczą służbę poborowych.Po wtóre - Izba Wojskowa Sądu Najwyższego konsekwentnie zajmowała stanowisko, że art. 233 tej ustawy (poprzednio art. 226), stanowiąc o osobach będących "powołanymi" albo "przeznaczonymi" do określonego rodzaju służby, nie dotyczył podmiotów służby te już pełniących (por. wyroki: z dnia 23 lutego 1984 r. Rw 44/84 i z dnia 12 marca 1984 r. - Rw 95/84 - OSNKW 1984, z. 9-10, poz. 96 i 103, uchwałę siedmiu sędziów z dnia 22 października 1984 r. - U 1/84, OSNKW 1985, z. 1-2, poz. 2). Posłużenie się w aktualnie obowiązujących art. 238-240 powołanej ustawy sformułowaniem "kto odbywając służbę zastępczą" dowodzi wręcz trafności dotychczasowej wykładni art. 233 (a przedtem 226).Skoro zatem - co wykazano - skazany nie miał świadomości, że w okresie objętym przypisanym mu czynem był on junakiem obrony cywilnej, a więc był w błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię tego czynu zabronionego, to w myśl art. 24 § 1 k.k. nie popełnił on przestępstwa. Należało więc go uniewinnić na podstawie art. 361 § 2 k.k. w zw. z art. 11 pkt 1 k.p.k.Dotychczasowe wywody pozwalają na sformułowanie następującego zapatrywania prawnego: osoba, pełniąca do 31 sierpnia 1988 r. zastępczą służbę poborowych, która z dniem 1 września 1988 r. w mocy prawa stała się junakiem odbywającym zasadniczą służbę w obronie cywilnej (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1988 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL - Dz. U. Nr 24, poz. 171), nie może ponosić odpowiedzialności karnej za umyślne przestępstwo (indywidualne), określone w rozdziałach XXXVIII-XLIII kodeksu karnego, jeżeli w chwili czynu nie miała świadomości posiadania właściwości czyniącej ją podmiotem przestępstw wojskowych (art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL - jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207). W takim bowiem wypadku osoba ta pozostawała w błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego (art. 24 § 1 k.k.).