WRN 45/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk J. Godyń. Sędziowie: płk J. Steckiewicz (sprawozdawca), mjr M. Buliński, kpt. J. Dołhy, ppłk W. Maciak, płk J. Medyk, ppłk B. Rychlicki.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr W. Kutzmann.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie:1) Czesława B., oskarżonego o popełnienie przestępstw określonych w art. 128 § 1 k.k. w zw. z art. 123 k.k. oraz w art. 265 § 1 k.k. - dwukrotnie;2) Marii T., oskarżonej o popełnienie przestępstw określonych w art. 132, 278 § 1 i art. 273 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 271 § 1 w zb. z art. 282a § 1 k.k.;3) Stanisława D., oskarżonego o popełnienie przestępstw określonych w art. 278 § 1, art. 273 § 1 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 271 § 1 k.k. w zb. z art. 282a § 1 k.k.;4) Mariana R., oskarżonego o popełnienie przestępstw określonych w art. 132, 278 § 1 i art. 273 § 1 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 271 k.k. w zb. z art. 282a § 1 k.k.;5) Izabeli J., oskarżonej o popełnienie przestępstwa określonego w art. 273 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 271 § 1 k.k. w zb. z art. 282a § 1 k.k.,po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 1991 r. na posiedzeniu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej na korzyść oskarżonych przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego, od postanowień Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 8 września 1986 r. i Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej z dnia 12 września 1986 r. (...), zaskarżone postanowienia uchylił i postępowanie karne umorzył:1) na podstawie art. 11 pkt 1 k.p.k. przeciwko Czesławowi B. o czyn określony w art. 128 § 1 k.k. w zw. z art. 123 k.k.,2) na podstawie art. 11 k.p.k. w zw. z art. 1 k.k. przeciwko Czesławowi B. o czyn określony w art. 265 § 1 k.k. - popełniony dwukrotnie oraz Marii T., Stanisławowi D., Marianowi R. i Izabeli J. o wszystkie zarzucone im czyny (...).Uzasadnienie faktyczneI. Czesław B. został oskarżony o popełnienie przestępstw, mających polegać na tym, że:1) w okresie od 1979 r. do dnia 20 maja 1982 r. oraz od sierpnia 1983 r. do dnia 13 kwietnia 1985 r. w W. i innych miejscowościach Polski czynił przygotowania dotyczące podjęcia działań zmierzających do obalenia przemocą socjalistycznego ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w ten sposób, że:- kierował zorganizowaną przez siebie nielegalną organizacją wydawniczą CDN i "Reduta", w ramach której to organizacji uczestniczył w konspiracyjnych zebraniach i naradach, poświęconych opracowaniu i realizowaniu propagandowego programu publicystycznego, godzącego w podstawy ustrojowe i bezpieczeństwo PRL, a zwłaszcza w kierowniczą rolę PZPR i przymierze sojusznicze ze Związkiem Radzieckim;- publikował na łamach kierowanych przez siebie nielegalnych wydawnictw swoje artykuły (...), w których wzywał m.in. do bojkotu wyborów do rad narodowych i Sejmu PRL, nawoływał do oporu i nieposłuszeństwa wobec władzy państwowej, kwestionował ustaloną w konstytucji kierowniczą rolę PZPR, podważał i szkalował przyjaźń oraz sojusz obronny ze Związkiem Radzieckim i innymi państwami (...);- czynił przygotowania do nielegalnych emisji radiowo-telewizyjnych na terenie W.;- zorganizował - z inspiracji Jerzego G. - tzw. akcję medalową za rzekome stłumienie powstania narodowego, której celem było znieważenie i zdyskredytowanie w oczach opinii publicznej czołowych działaczy politycznych i społecznych w Polsce;- uczestniczył w wydawaniu drukiem i w innej formie publikacji antypaństwowych, rozpowszechniających fałszywe wiadomości oraz lżących i poniżających ustrój PRL oraz jego naczelne organy, jak też szkalujących sojusz ze Związkiem Radzieckim (...);- współorganizował przemyt do kraju (...) obcych środków płatniczych, urządzeń poligraficznych oraz wydanych przez zagraniczne ośrodki dywersji ideologicznej publikacji o treści antypaństwowej i antysocjalistycznej (...);2) w tym samym miejscu i czasie - jak opisano wyżej - w celu użycia za autentyczny przerobił dowód osobisty wystawiony na nazwisko Leszka Ś. (...);3) w tym samym miejscu i czasie - jak opisano wyżej - w celu użycia za autentyczny przerobił dowód osobisty wystawiony na nazwisko Leonarda J. (...).II. Maria T. została oskarżona o popełnienie przestępstw, mających polegać na tym, że:1) w okresie od połowy 1983 r. do dnia 15 kwietnia 1985 r. w W. i poza granicami kraju, w celu szkodzenia interesom politycznym PRL, weszła w porozumienie z osobami działającymi na rzecz obcych organizacji (...);2) w okresie od połowy 1983 r. do dnia 15 kwietnia 1985 r. w W. brała udział w nielegalnym związku CDN, którego istnienie, ustrój i cel miały pozostać tajemnicą wobec organów państwowych, a który to związek zajmował się głównie nielegalną działalnością publicystyczną i wydawniczą (...);3) w tym samym miejscu i czasie - jak opisano wyżej - działając wspólnie z innymi osobami - używając druku - brała udział w redagowaniu i opracowywaniu korekt technicznych, przygotowywanych do druku oraz przeznaczonych do rozpowszechniania w nielegalnych wydawnictwach (...).III. Stanisław D. został oskarżony o popełnienie przestępstw, mających polegać na tym, że:1) w okresie od połowy 1983 r. do dnia 13 kwietnia 1985 r. w W. brał udział w nielegalnym związku CDN, którego istnienie, ustrój i cel miały pozostać tajemnicą wobec organów państwowych, a który to związek zajmował się głównie nielegalną działalnością publicystyczną i wydawniczą (...);2) od czerwca 1982 r. do dnia 13 kwietnia 1985 r. w W., działając wspólnie z innymi osobami - używając druku - osobiście opublikował około 40 artykułów, zamieszczonych następnie w nielegalnych wydawnictwach (...).IV. Marian R. został oskarżony o popełnienie przestępstw, mających polegać na tym, że:1) w okresie od połowy 1983 r. do lipca 1985 r. w W. i innych miejscowościach kraju - w celu szkodzenia interesom politycznym PRL - wszedł w porozumienie z osobami działającymi na rzecz obcych organizacji (...);2) od połowy 1983 r. do dnia 4 lipca 1985 r. w W. brał udział w nielegalnym związku CDN, którego istnienie, ustrój i cel miały pozostać tajemnicą wobec organów państwowych, a który to związek zajmował się głównie nielegalną działalnością publicystyczną i wydawniczą (...);3) od czerwca 1982 r. do dnia 4 lipca 1985 r. w W. i innych miejscowościach kraju, działając wspólnie z innymi osobami - używając druku - osobiście opublikował kilkanaście artykułów, zamieszczonych następnie w różnych nielegalnych wydawnictwach (...).V. Izabela J. została oskarżona o popełnienie przestępstwa, mającego polegać na tym, że:w okresie od początku 1983 r. do dnia 27 września 1985 r. w W., działając wspólnie z innymi osobami - używając druku - uczestniczyła w działalności wydawniczej nielegalnych czasopism i książek, zawierających treści lżące, wyszydzające i poniżające ustrój i naczelne organy PRL oraz zawierających fałszywe wiadomości o wydarzeniach w kraju - w celu ich rozpowszechnienia i wywołania niepokoju publicznego lub rozruchów oraz z zamiarem wyrządzenia poważnej szkody interesom PRL (...).Postanowieniami Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 8 września 1986 r. (dotyczyło Izabeli J.) i Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej z dnia 12 września 1986 r. (dotyczyło Czesława B., Marii T., Stanisława D. i Mariana R.) postępowanie karne przeciwko oskarżonym zostało umorzone na podstawie art. 1, 2 ust. 3 i art. 4 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. z 1986 r. Nr 26, poz. 126).W dniu 15 marca 1991 r. Naczelny Prokurator Wojskowy wniósł do Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej rewizję nadzwyczajną od tych postanowień - na korzyść wymienionych osób.W rewizji tej zarzucił:1) błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że Czesław B., Maria T., Stanisław D., Marian R. i Izabela J. postępowali w sposób, w jaki przedstawiono w akcie oskarżenia;2) uznanie, że wymienione osoby dopuściły się przestępstw, co z kolei spowodowało zastosowanie wobec nich przepisów ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw i umorzenie postępowania.W związku z tymi zarzutami autor rewizji nadzwyczajnej wnosił: o uchylenie postanowień Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej z dnia 12 września 1986 r. i postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 8 września 1986 r. oraz:a) w zakresie czynów Czesława B., zakwalifikowanych jako przestępstwa określone w art. 265 § 1 k.k. - dwukrotnie, o umorzenie postępowania karnego na podstawie art. 26 § 1 k.k. w zw. z art. 11 pkt 2 k.p.k. ze względu na fakt, że ich społeczne niebezpieczeństwo jest znikome,b) w zakresie pozostałych czynów wszystkich oskarżonych o umorzenie postępowania karnego na podstawie art. 11 pkt 1 k.p.k., gdyż wymienieni zachowaniem swoim nie wyczerpali ustawowych znamion czynu zabronionego (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje:(...) Zarzucany Czesławowi B. czyn określony w art. 123 k.k. rzeczywiście nie wypełnił ustawowych znamion czynu zabronionego (istoty przestępstwa), a zatem przedstawiając wymienionemu zarzut przygotowania do przestępstwa przewidzianego w art. 123 k.k. dopuszczono się błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę (art. 387 pkt 3 k.p.k.). (...)Analiza dowodów upoważnia do konstatacji, że Czesław B. prowadził działalność polityczną (głównie publicystyczną), dopuszczalną i uważaną za rzecz normalną w państwach demokratycznych. W sprawie niniejszej działalność ta uznana została za przestępczą, co było wyraźnym nadużyciem przepisów prawa karnego (...). Z tego też względu opisane w pkt 1 aktu oskarżenia zachowanie w rzeczywistości nie zawierało ustawowych znamion czynu zabronionego (przemocy), a zatem postępowanie karne należało umorzyć na podstawie art. 11 pkt 1 k.p.k.W ocenie Sądu Najwyższego natomiast inna musi być podstawa prawna umorzenia postępowania przeciwko Czesławowi B. o czyn określony w art. 265 § 1 k.k. (zarzucony dwukrotnie) oraz przeciwko Marii T., Stanisławowi D., Marianowi R. i Izabeli J. o wszystkie zarzucone im czyny.Rewizja nadzwyczajna prezentuje pogląd, że Czesław B. w dwóch wypadkach (pkt 2 i 3 aktu oskarżenia) nie popełnił przestępstwa, gdyż zarzucone mu czyny charakteryzowały się znikomym stopniem społecznego niebezpieczeństwa. Z kolei zachowanie tego oskarżonego - opisane w pkt 1 aktu oskarżenia - oraz zachowanie Marii T., Stanisława D., Mariana R. i Izabeli J. - w odniesieniu do wszystkich zarzuconych im przestępstw - nie wyczerpywało ustawowych znamion czynu zabronionego.Inaczej mówiąc - w rewizji nadzwyczajnej kwestionuje się działalność wymienionych osób i uważa się, że nie postępowały one w sposób opisany w akcie oskarżenia.Pogląd Sądu Najwyższego (w powiększonym składzie) na tę kwestię jest inny. Sąd Najwyższy bowiem uważa - poza omówionym już zagadnieniem - że żaden z przedstawionych oskarżonym zarzutów nie mógł być uznany za przestępstwo z tego względu, że w czynach tych (zachowaniach) brak społecznego niebezpieczeństwa. Sąd Najwyższy nie kwestionuje tego, że oskarżeni postępowali w sposób, w jaki to sformułowano w akcie oskarżenia, ale dokonuje innej oceny prawnej tych zachowań. Art. 1 k.k., określający zasady odpowiedzialności karnej, nawiązuje do materialnej definicji przestępstwa, co oznacza, że przestępstwo nie jest tylko tworem jurydycznym (czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia), ale również zawiera w sobie materialną, ujemną treść (społeczne niebezpieczeństwo). (...)Oceniając społeczne niebezpieczeństwo czynu, trzeba mieć na względzie stronę przedmiotową (rodzaj zachowania się i szkody wyrządzonej lub grożącej dobru chronionemu, sposób działania sprawcy) i podmiotową (rodzaj winy, pobudki, motywy i cele sprawcy) - szerzej na ten temat uchwała Połączonych Izb: Karnej i Wojskowej SN z dnia 29 stycznia 1971 r. (OSNKW 1971, z. 3, poz. 33).Odnosząc te okoliczności do działania oskarżonych, w żadnym razie nie można uznać, by czyny ich zawierały społeczne niebezpieczeństwo. Przede wszystkim trzeba wziąć pod uwagę elementy podmiotowe, a w szczególności pobudki i cele działania oskarżonych, które nie tylko że nie zasługiwały na potępienie, ale wręcz przeciwnie - na uznanie.Oskarżeni nie występowali bowiem we własnym, wąsko pojętym interesie, lecz dla dobra ogólnego. Próbowali - głównie przez działalność publicystyczną - zwrócić uwagę czynnikom opiniotwórczym i społeczeństwu na panujące w kraju nieprawidłowości; wskazywali na drogi naprawy istniejącej rzeczywistości. Oskarżeni realizowali przysługujące każdej osobie prawa do działalności politycznej, które gwarantowała Konstytucja PRL i ratyfikowany przez Polskę w marcu 1977 r. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych.Według aktu oskarżenia prowadzona przez oskarżonych działalność była szkodliwa i należało ją ścigać w drodze prawa karnego, dlatego też przedstawiono im zarzuty lżenia, wyszydzania, poniżania ustroju i naczelnych organów PRL w celu wywołania niepokojów publicznych oraz rozruchów, jak też rozpowszechniania fałszywych wiadomości mogących wyrządzić szkodę PRL. Tymczasem istota sprawy była inna. Oskarżeni krytykowali istniejącą rzeczywistość, odwołując się do realiów panującego systemu (zarzut podawania fałszywych informacji był więc gołosłowny). Celem ich działalności nie było szkodzenie interesom PRL (pojmowanym zresztą w akcie oskarżenia bardzo wąsko jako obrona kompromitujących się coraz bardziej ustroju i PZPR), ale forsowanie drogi działaniom reformatorskim, sprzyjającym demokratycznym przekształceniom Polski.Również elementy przedmiotowe (rodzaj szkody wyrządzonej lub grożącej) czynów zarzuconych oskarżonym (...) uzasadniają postawioną tezę, że nie zawierały one w sobie społecznego niebezpieczeństwa (...).Oskarżeni rzeczywiście występowali przeciwko panującemu systemowi, ale przecież system ten nie był akceptowany przez większość społeczeństwa. Było to wiadome już w chwili sporządzenia aktu oskarżenia, dzisiaj - w zupełnie nowej rzeczywistości społeczno-politycznej - jest to ewidentne. Działalność (polityczna) oskarżonych godząca w ówczesny porządek i interes polityczny PRL, a zmierzająca do podważenia systemu totalitarnego, który przecież nie dawał prawa ani do przeciwstawienia się mu, ani nawet do rzeczywistej krytyki (chociaż formalnie na to przyzwalał), nie może być uznana za przestępczą (...).Podobna argumentacja dotyczy przedstawionego Czesławowi B. na podstawie art. 265 § 1 k.k. zarzutu (...).Wydane przez Sąd Najwyższy (w powiększonym składzie) orzeczenie nie jest w zasadzie precedensowe. Podobnie jak w sprawie niniejszej - kwestię oceny społecznego niebezpieczeństwa czynu i jego wpływu na winę rozstrzygano w "procesach rehabilitacyjnych" osób represjonowanych w czasach stalinowskich. Wówczas również osoby te swoim działaniem formalnie wyczerpywały dyspozycje obowiązujących ustaw karnych, a jednak - w wyniku rewizji nadzwyczajnych - były wydawane wyroki uniewinniające (np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 1 października 1990 r., WRN 86/90 - nie publikowany oraz z dnia 27 lutego 1991 r., II KRN 69/91 - OSNKW 1991, z. 4-6, poz. 21).Sąd Najwyższy uważa, że i w orzeczeniach dotyczących osób represjonowanych z powodów politycznych (w tym wypadku w latach osiemdziesiątych) możliwe jest uznanie, iż działanie będące próbą przeciwstawienia się systemowi totalitarnemu, podjęte w celu krytyki oraz naprawy istniejącej rzeczywistości i będące realizacją przysługujących każdej osobie praw politycznych - chociaż formalnie wyczerpuje znamiona ustawy karnej (np. art. 270 § 1, art. 271 § 1 lub art. 282 k.k.) - nie jest przestępstwem ze względu na brak w takim czynie społecznego niebezpieczeństwa.