IV CR 488/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski. Sędziowie SN: C. Bieske, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ogólnokrajowej Spółdzielni Turystycznej "Gromada" Oddział Okręgowy w K. przeciwko Komitetowi Osiedlowemu nr 5 "P" w T. o zapłatę 474.867 zł, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Tarnowie z dnia 7 czerwca 1985 r.uchylił zaskarżony wyrok w pkt I oraz w pkt III i w tym zakresie odrzucił pozew.Uzasadnienie faktycznePozwany Komitet Osiedlowy "P" w T. zlecił - w piśmie z dnia 25 lutego 1984 r. - Oddziałowi Terenowemu OST "Gromada" w T. zorganizowanie dla 44 osób wycieczki zagranicznej do Budapesztu. Na tym zamówieniu figuruje podpis sekretarza p.o. księgowej Małgorzaty P. oraz wiceprzewodniczącego Komitetu - Henryka B. Pismami z dnia 13 i 20 kwietnia 1984 r. Oddział Terenowy OST "Gromada" powiadomił zamawiającego, że zorganizuje tę wycieczkę w dniach od 11 do 14 maja 1984 r., a koszt jej wyniesie 475.200 zł, i wezwał stronę pozwaną do złożenia na ten cel zaliczki w kwocie 237.600 zł. Mimo nieuiszczenia zaliczki wycieczkę zorganizowano. Strona pozwana jednak odmawia zapłaty należności za imprezę, powołując się m.in. na to, że nie ma na to środków, ponieważ wpłaty uiszczone przez uczestników przywłaszczył sobie wiceprzewodniczący Komitetu Henryk b. Po wniesieniu pozwu odprowadziła na poczet długu kwotę 97.940 zł na konto OST "Gromada". Wyrokiem z dnia 27 czerwca 1985 r. zasądził więc Sąd Wojewódzki od pozwanego Komitetu Osiedlowego na rzecz powodowej OST "Gromada" dalszą kwotę 376.927 zł z odsetkami, a w odniesieniu do kwoty 97.940 zł umorzył postępowanie.W rewizji - powołującej podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1-4 .p.c. - pozwany Komitet Osiedlowy wnosił o uchylenie albo o zmianę tego wyroku i oddalenie powództwa.Rewizja jest uzasadniona.Brak zdolności sądowej stwarza przeszkodę w przejęciu przez Sąd do merytorycznego rozpoznania sprawy (art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.). Mimo nakazu zawartego w art. 202 k.p.c. nie wyjaśnił Sąd Wojewódzki, czy pozwany Komitet Osiedlowy ma zdolność sądową. Rozpoznanie sprawy mimo braku zdolności sądowej prowadzi do nieważności postępowania (art. 369 pkt 2 k.p.c.). Wypływa m.in. stąd powinność rozważenia z urzędu (art. 381 k.p.c.) przez Sąd Rewizyjny, czy komitety osiedlowe mają zdolność do występowania w sądowym postępowaniu cywilnym w charakterze strony.Zdolność sądową mają - według art. 64 § 1 k.p.c. - także osoby prawne. O tym, czy dana jednostka organizacyjna jest osobą prawną, rozstrzygają przepisy prawa materialnego. Te zaś wskazują, że osoba prawna może powstać z chwilą wejścia w życie powołującego ją przepisu prawnego, przez wpis do odpowiedniego rejestru albo na skutek innych zdarzeń przewidzianych w przepisach obowiązującego prawa (art. 33, 35, 37 k.c.). Komitety osiedlowe są wykonawczymi organami samorządu mieszkańców w miastach i dzielnicach miast podzielonych na osiedla. Samorząd mieszkańców, powołany ustawą z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91 ze zm.), funkcjonuje od dnia 1 lipca 1984 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 41, poz. 185), zwanej dalej ustawą. Prawodawca jednak nie nadał odrębnej osobowości prawnej ani komitetom osiedlowym, ani wybierającym je ogólnym zebraniom mieszkańców.Zdolność do występowania w procesie cywilnym w charakterze strony mają również - nie wyposażone w osobowość prawną - organizacje społeczne ludu pracującego dopuszczone do działania na podstawie obowiązujących przepisów (art. 64 § 2 k.p.c.). O dopuszczeniu zaś - w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c. - do działania można mówić tylko wtedy, gdy organizacja społeczna wyodrębniona od innych i mająca samodzielność została umocowana do występowania we własnym imieniu w obrocie cywilnoprawnym. Komitety osiedlowe mogą - w myśl art. 3 ust. 4, art. 151 pkt 2 i art. 167 ust. 1 pkt 2 ustawy - podejmować "zgodnie z zasadami uregulowanymi" tą ustawą działania gospodarcze. W tym zakresie więc mogą występować w obrocie cywilnoprawnym. Komitety osiedlowe są wykonawczymi organami samorządu mieszkańców miast, a samorząd mieszkańców tworzy wraz z radami narodowymi system samorządu terytorialnego (art. 3 ust. 3 ustawy). Jako takie więc spełniają funkcję przedstawicielstwa lokalnej grupy społecznej. Nie będąc - jak i ta grupa - zrzeszeniami obywateli (art. 84 Konstytucji PRL), nie mogą więc być uznane za organizacje społeczne ludu pracującego, o których mowa w art. 64 § 2 k.p.c. Do odmiennych wniosków nie prowadzi okoliczność, że realizując powierzone im zadania ze sfery publicznoprawnej (art. 153 ustawy), samorząd mieszkańców może, rzecz jasna, przez komitet osiedlowy uczestniczyć w postępowaniu administracyjnym na zasadach ustalonych dla organizacji społecznych przez kodeks postępowania administracyjnego (art. 5 § 2 pkt 5, art. 28, art. 31 k.p.a.). Po pierwsze, zdolność do występowania w charakterze strony w postępowaniu administracyjnym została ujęta szerzej (każdy, kto ma interes prawny), a po drugie w art. 154 ust. 1 pkt 4 nie zaliczył ustawodawca samorządu mieszkańców do organizacji społecznych, lecz tylko przyznał im taką samą pozycję prawną, jaką mają w postępowaniu administracyjnym organizacje społeczne. Nie będąc organizacją społeczną ludu pracującego komitet osiedlowy nie może - w powołaniu się na przepis § 2 art. 64 k.p.c. - występować w charakterze strony w sądowym postępowaniu cywilnym nawet przy wskazaniu, że reprezentuje on samorząd mieszkańców osiedla w danej dzielnicy miasta.Samorząd mieszkańców miast, działający przez komitety osiedlowe, nie ma zdolności sądowej. Sprowadza to problem do odpowiedzi na pytanie, kto powinien występować w sądowym postępowaniu cywilnym w charakterze strony w sprawach związanych z działaniami podejmowanymi przez komitety osiedlowe w obrocie cywilnoprawnym. Samorząd terytorialny, działający w ramach porządku prawnego ustanowionego przez Państwo, nie może być przeciwstawiany Państwu. Toteż, przyznając samorządowi mieszkańców daleko idącą samodzielność (art. 3 ust. 5 ustawy) w sferze publicznoprawnej (art. 154 ust. 1 i 4, art. 155 i 158 § 1 ustawy), pozostawił ustawodawca ogniwa wiążące go z radami narodowymi (ich organami), pełniącymi również funkcje terenowych organów władzy i administracji państwowej (art. 80, 86 ust. 2, art. 105, 116, 158 § 2, art. 159, 160, 171 pkt 3 ustawy). Takiej samodzielności nie ma już samorząd mieszkańców w sferze obrotu cywilnoprawnego. Podejmowanie działalności gospodarczej (art. 3 ust. 4 ustawy) jest uwarunkowane od odpowiednich własnych środków finansowych. Fundusze samorządu mieszkańców są tworzone przede wszystkim ze środków finansowych wydzielonych przez rady narodowe (art. 157 ustawy). Zapewnił więc w ten sposób ustawodawca finansowanie wydatków związanych z - podejmowanymi "zgodnie z zasadami... ustawy" (por. § 9 pkt 4 ramowego, regulaminu-statutu, stanowiącego załącznik do uchwały Rady Państwa z dnia 21 maja 1973 r. w sprawie ramowego, regulaminu-statutu samorządu mieszkańców w miastach - M.P. Nr 24, poz. 147) - działaniami gospodarczymi samorządu mieszkańców (§ 6 ust. 2 uchwały nr 133 Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1973 r. w sprawie zadań prezydiów rad narodowych w sprawie... - M.P. Nr 20, poz. 158). Konsekwencją tego, że samorząd mieszkańców uzyskuje środki finansowe przede wszystkim z dotacji budżetowych, jest zastrzeżenie, w myśl którego nadzór nad gospodarką finansową komitetów sprawuje organ finansowy prezydium właściwej rady narodowej (pkt 7 wytycznych w sprawie gospodarki finansowej organów samorządu mieszkańców w miastach, stanowiących załącznik do zarządzenia nr 108 Ministra Finansów z dnia 29 czerwca 1973 r. - Dz. Urz. Min. Fin. Nr 11, poz. 36).Tak daleko idące ograniczenie samodzielności działania w sferze gospodarczej stawia komitety osiedlowe na równi z jednostkami budżetowymi nie wyposażonymi w osobowość prawną. Oznacza to, że organy samorządu mieszkańców znajdują się w kręgu organizacyjnym Skarbu Państwa. W konsekwencji, w sprawach związanych z przewidzianym w ustawie występowaniem organów samorządu mieszkańców w obrocie prawnym powinien jako strona w sądowym postępowaniu cywilnym występować Skarb Państwa.Możności uzupełnienia wytkniętego braku zdolności sądowej przez oznaczenie Skarbu Państwa - Urzędu Miejskiego w T. jako strony pozwanej nie ma, ponieważ jednostki organizacyjne Skarbu Państwa są podmiotami arbitrażowymi (art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o PAG), a rozpoznawanie sporów cywilnych między podmiotami Państwowego Arbitrażu Gospodarczego zostało wyłączone z drogi sądowej (art. 2 § 2, art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.). Wskazanie jako pozwanego Henryka B. nie byłoby zaś uzupełnieniem - w rozumieniu art. 70 § 1 k.p.c. - braku zdolności sądowej Komitetu Osiedlowego "P" w T., lecz zapozwaniem zupełnie innego podmiotu.W tej sytuacji Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił pozew (art. 71, 199 § 1 pkt 3, art. 388 § 3 k.p.c.).