III PZP 35/86

Uzasadnienie faktycznePrzedstawione pytanie prawne zostało podjęte w oparciu o następujący stan faktyczny:Powodowie są pracownikami Wydziału Weterynaryjnego Akademii Rolniczej w Lublinie. Część z nich jest nauczycielami akademickimi (pracownikami naukowo-dydaktycznymi) zatrudnionymi na podstawie mianowania, a pozostali są pracownikami inżynieryjno-technicznymi zatrudnionymi na podstawie umowy o pracę na czas nie określony.Poza podstawowymi obowiązkami, powodowie pełnili dyżury w Klinice Wydziału Weterynaryjnego, prowadząc działalność leczniczo-diagnostyczną i profilaktyczną. Za pełnienie tych dyżurów strona pozwana wypłacała wszystkim powodom wynagrodzenie wg stawek przewidzianych Zarządzeniem Nr 77 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 maja 1982 r., a nauczycielom akademickim ponadto zryczałtowane miesięczne wynagrodzenie, zróżnicowane w zależności od posiadanego stopnia i tytułu naukowego, zgodnie z zarządzeniem Nr 18 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 18 czerwca 1983 r.Z dniem 1 stycznia 1985 r. pozwana Akademia Rolnicza odstąpiła od powyższego systemu wynagradzania w ten sposób, że z tytułu pełnionych dyżurów nauczycielom akademickim poczęto wypłacać wynagrodzenie zryczałtowane, zaś pracownikom inżynieryjno-technicznym w ogóle zaprzestano wypłaty wynagrodzenia za pełnione dyżury.Zmiana zasad wynagradzania za pełnione dyżury niekorzystna dla powodów nastąpiła bez dokonania, przez pozwaną Akademię Rolniczą, wypowiedzenia zmieniającego.W związku z tym powodowie domagają się m.in. przywrócenia dotychczasowych warunków płacy za pełnione dyżury i wyrównania wynagrodzenia za okresy urlopów wypoczynkowych za okres ostatnich trzech lat pracy przez wliczenie do niego otrzymywanego wynagrodzenia za pełnione dyżury.W uzasadnieniu pytania prawnego Sąd Wojewódzki stwierdził, że Uchwała Nr 159 Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1982 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników szkół wyższych nie będących nauczycielami akademickimi (M. P. 1982 r. Nr 20 poz. 170 z późn. zm.) jak i Zarządzenie Nr 26 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 sierpnia 1982 r. w sprawie wynagrodzeń zasadniczych i dodatków funkcyjnych oraz stanowisk pracy i kwalifikacji pracowników szkół wyższych nie będących nauczycielami akademickimi nie przewiduje wynagrodzenia dla tej grupy pracowników za pracę wykonywaną poza normalnymi godzinami pracy. Pracownikom tym świadczącym pracę poza normalnym czasem pracy na polecenie przełożonego przysługuje w tym samym wymiarze czas wolny od pracy, a za pracę w niedzielę, święto lub dodatkowy dzień wolny od pracy - inny dzień wolny od pracy.Odnośnie ostatniej części pytania prawnego wątpliwość Sądu Wojewódzkiego sprowadza się do tego, czy pracę powodów w ramach dyżurów należy traktować jako dyżury zakładowe w rozumieniu § 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 października 1974 r. w sprawie pracowniczych urlopów wypoczynkowych (Dz. U. z 1974 r. Nr 43, poz. 259) przed zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem tegoż Ministra z dnia 15 grudnia 1983 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Ustawa z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (Tekst jednolity: Dz. U. z 1985 r. Nr 42, poz. 201), podobnie jak Karta Nauczyciela z 1982 r. stanowi blok przepisów prawa o charakterze pragmatyki, które odmiennie w porównaniu do przepisów kodeksu pracy regulują zasady zatrudnienia, rozwiązywania stosunku pracy itp. pracowników objętych tymi przepisami. Przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym nie zawierają przepisu, który odsyłając do przepisów kodeksu pracy upoważniałby ich stosowanie. Brak takiego przepisu w ustawie o szkolnictwie wyższym nie stanowi jednak przeszkody do stosowania do pracowników objętych tą ustawą przepisów pracy w sprawach ustawą nie uregulowanych, bowiem art. 5 k.p. stanowi, że "Jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu pracy stosuje się w zakresie nie uregulowanym tymi przepisami".Przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym nie regulują przewidzianej w art. 42 k.p. konstrukcji wypowiedzenia warunków pracy i płacy i z tych względów mogłoby wydawać się, że przepis art. 42 k.p. mógłby mieć zastosowanie do nauczycieli akademickich.Szczegółowa analiza przepisów ustawy o szkolnictwie wyższym prowadzi jednak do odmiennych wniosków.Przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym nie przewidują możliwości rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem naukowo-dydaktycznym przez zakład pracy za wypowiedzeniem (art. 167 i art. 170) poza jednym przypadkiem określonym w art. 171, w którym dopuszcza się możliwość rozwiązania stosunku pracy za 3-miesięcznym okresem wypowiedzenia w przypadku rażącego niewywiązywania się z obowiązków dydaktycznych, wychowawczych lub naukowych stwierdzonych w trybie art. 133 tej ustawy. Ten jedyny przypadek dopuszczalności rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem naukowo-dydaktycznym zbliżony - ze względu na przyczynę - do rozwiązania stosunku pracy z winy pracownika, nie może prowadzić do wniosku, że dopuszczalne jest rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem na warunkach określonych kodeksem pracy, jeżeli art. 169 i art. 170 ustawy o szkolnictwie wyższym taksatywnie wymieniając kiedy stosunek pracy wygasa lub może być rozwiązany, nie przewiduje możliwości rozwiązania za wypowiedzeniem, a jak wynika z art. 168 stosunek pracy nie może być rozwiązany za wypowiedzeniem nawet w przypadku zniesienia szkoły, który to fakt na gruncie kodeksu pracy zawsze uzasadnia rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem.Przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym zwiększając z jednej strony zakres obowiązków pracowników naukowo-dydaktycznych, równocześnie zwiększają trwałość ich stosunku pracy przez wykluczenie możliwości jego rozwiązania za wypowiedzeniem na zasadach określonych kodeksem pracy.Zgodnie natomiast z art. 42 § 3 zd. 1 k.p. odmowa przyjęcia przez pracownika zaproponowanych nowych warunków pracy lub płacy, powoduje rozwiązanie umowy o pracę z upływem dokonanego wypowiedzenia. Wypowiedzenie warunków pracy lub płacy może więc - w przypadku odmowy przyjęcia nowych warunków przez pracownika - prowadzić do rozwiązania umowy o pracę.Jeżeli ustawa o szkolnictwie wyższym wyklucza możliwość rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem naukowo-dydaktycznym za wypowiedzeniem dokonanym przez zakład pracy, to należy uznać, że do takiego pracownika nie ma także zastosowania przepis art. 42 k.p.Odmienne stanowisko prowadziłoby do obejścia przepisów ustawy o szkolnictwie wyższym i w konsekwencji do zmniejszenia trwałości stosunku pracy nauczycieli akademickich, bowiem w drodze zastosowania wypowiedzenia zmieniającego zakład pracy mógłby zwolnić takiego nauczyciela na warunkach wypowiedzenia umowy o pracę, które co wykazano wyżej, jest niedopuszczalne.W związku z powyższym na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w uchwale, która ma oczywiście zastosowanie także do dodatkowych zajęć należących do obowiązków nauczycieli akademickich (§ 6 ust. 3 i § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1982 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich - Dz. U. z 1982 r. Nr 25, poz. 181 z późn. zm.).II. Odnośnie zagadnień przedstawionych w pkt 2 i 3 pytania prawnego, należało odmówić udzielenia odpowiedzi.Z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że Sądowi Wojewódzkiemu znane są przepisy płacowe mające zastosowanie do pracowników inżynieryjno-technicznych Akademii Rolniczej wykonujących prace poza normatywnym czasem pracy, w ramach działalności leczniczo-usługowej, skoro powołuje uchwałę nr 159 Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1982 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników szkół wyższych nie będących nauczycielami akademickimi (M. P. 1982 r. Nr 20 poz. 170 z późn. zm.). Przepis § 12 powołanej uchwały reguluje zasady zatrudniania tych pracowników poza normalnymi godzinami pracy, stwierdzając, że za ten czas pracy nie przysługuje oddzielne wynagrodzenie, a tylko czas wolny.Wydaje się natomiast, że zdaniem Sądu Wojewódzkiego powyższe postanowienie § 12 ust. 1 i ust. 2 uchwały nr 159 jest krzywdzące dla pracowników inżynieryjno-technicznych, którzy przed dniem 1 stycznia 1985 r. za dodatkowe zajęcia otrzymywali wynagrodzenie i Sąd uważa, że powinny do tych pracowników mieć zastosowanie jakieś przepisy na podstawie których mogliby otrzymać wynagrodzenie za pracę poza normalnymi godzinami pracy.Powyższe stanowisko Sądu Wojewódzkiego nie byłoby jednak trafne.Oczywistym jest, że żaden przepis nie zezwala na zatrudnienie pracownika poza normalnym czasem pracy bez odpowiedniego ekwiwalentu i na gruncie przepisów kodeksu pracy świadczenie pracy poza normalnym czasem pracy uzasadnia w zasadzie roszczenie pracownika do dodatkowego wynagrodzenia (art. 134 k.p.).Przepisy uchwały nr 159 wydane na podstawie delegacji zawartej między innymi w art. 210 ustawy o szkolnictwie wyższym, mają charakter szczególny w stosunku do przepisów kodeksu pracy i zgodnie z tymi przepisami wyłącznym ekwiwalentem za czas pracy pracowników inżynieryjno-technicznych poza normalnymi godzinami pracy jest czas wolny od pracy w odpowiednim wymiarze. Żaden przepis tejże uchwały nr 159 nie upoważnia do przekształcenia prawa do czasu wolnego na odpowiedni ekwiwalent pieniężny. Dopiero z chwilą rozwiązania stosunku pracy pracownikom, którzy nie otrzymali czasu wolnego za przepracowane godziny poza normalnym czasem pracy, przysługuje roszczenie o odszkodowanie.Analogiczny pogląd został wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 marca 1978 r. I PZP 1/78 (OSNCP 1978/9 poz. 155), który został zaakceptowany w doktrynie (glosa J. Pacho - OSPiKA 1979/2 poz. 19 i W. Masewicza - Nowe Prawo 1979/4 str. 123) i który podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie.Brak było podstaw do udzielenia odpowiedzi na trzecią część przedstawionego pytania prawnego, skoro z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że Sąd Wojewódzki nie ma wątpliwości o charakterze prawnym na tle rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 21 października 1974 r. w sprawie pracowniczych urlopów wypoczynkowych (Dz. U. z 1974 r. Nr 43, poz. 259 z późn. zm.), a wątpliwości te mają charakter faktyczny: czy dyżury pełnione przez powodów mają charakter dyżurów zakładowych. Niemniej należy zauważyć, że przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym nie regulują zasad pełnienia dyżurów zakładowych i w przypadku pełnienia dyżuru, w czasie którego pracownik nie wykonuje pracy, z mocy art. 5 k.p. do pracownika szkół wyższych będzie miał zastosowanie art. 144 k.p.Ustalenie jednak, czy powodowie pełnili dyżury zakładowe, czy też wykonywali pracę poza normalnymi godzinami pracy, jest kwestią faktu po przeprowadzeniu szczegółowego postępowania dowodowego w przedmiocie sposobu i zasad zlecenia i wykonywania "dyżurów" pełnionych przez powodów.