I PZP 1/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Oborskiego, w sprawie z wniosku Jacka G. i 5 innych o wynagrodzenie za godziny nadliczbowe po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 lutego 1978 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 29 listopada 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownikowi, który na podstawie § 2 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie wymiaru czasu pracy i uprawnień do ulgi taryfowej przy przejazdach kolejami pracowników niektórych państwowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. Nr 49, poz. 301) nie ma prawa do oddzielnego wynagrodzenia za pracę poza normalnymi godzinami, należy się jednak dodatek zgodnie z art. 134 § 1 k.p., jeżeli w układzie organizacyjnym zakładu pracy było przewidziane stałe zatrudnienie pracowników w godzinach nadliczbowych spowodowane trudnościami kadrowymi i specyfiką pracy oraz z tych samych przyczyn zakład pracy nie udzielał czasu wolnego od pracy za pracę poza normalnymi godzinami?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychpodjąłnastępującąuchwałę:Pracownikom wymienionym w § 1 i w § 2 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie wymiaru czasu pracy i uprawnień do ulgi taryfowej przy przejazdach kolejami pracowników niektórych państwowych jednostek organizacyjnych (Dz.U. Nr 49, poz. 301) nie przysługuje za pracę w godzinach nadliczbowych dodatek przewidziany w art. 134 § 1 k.p. Pracownikom tym przysługuje natomiast za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego poza normalnymi godzinami pracy czas wolny od pracy w tym samym wymiarze, a za pracę w niedzielę lub święto - inny dzień wolny od pracy. Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, przedstawiając Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, stwierdza zgodnie ze stanem faktycznym, że wnioskodawcy pracowali poza normalnymi godzinami pracy. Wszyscy oni są pracownikami Instytutu Morskiego w Gdańsku i dlatego mają do nich zastosowanie przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie wymiaru czasu pracy i uprawnień do ulgi taryfowej przy przejazdach kolejami pracowników niektórych państwowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. Nr 49, poz. 301). W myśl § 2 ust. 3 rozporządzenia, jeżeli wymagają tego potrzeby jednostki organizacyjnej, a między innymi instytutów naukowo-badawczych, pracownicy mogą być zatrudnieni poza normalnymi godzinami pracy, w przypadkach zaś szczególnych także w nocy oraz w niedziele i święta, bez prawa do oddzielnego wynagrodzenia.Jak wynika ze stanu faktycznego sprawy, na tle której wyłoniło się rozważane zagadnienie prawne, wnioskodawcy pełnili dyżur na statku i w czasie dyżuru również pracowali. Czas efektywnej pracy w czasie dyżuru pełnionego poza normalnymi godzinami pracy wlicza się do czasu pracy (art. 144 § 1 k.p.). W konsekwencji za tę pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje pracownikowi - oprócz normalnego wynagrodzenia - dodatek 50% i 100% przewidziany w art. 134 § 1 k.p., chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Inaczej zaś stanowią przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1977 r. (Dz. U. Nr 49, poz. 301), które w § 2 ust. 4 stanowią, że za pracę wykonywaną poza normalnymi godzinami pracy na polecenie przełożonego pracownikowi przysługuje w tym samym wymiarze czas wolny od pracy, a za pracę w niedzielę lub święto - inny dzień wolny od pracy.Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie delegacji ustawowej przewidzianej w art. 298 k.p. i jego przepisy - na rozważanym odcinku - mają charakter szczególny w stosunku do przepisów kodeksu pracy. Dlatego też na pytanie Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, czy pracownikom, o których mowa w rozporządzeniu, przysługuje dodatek przewidziany w art. 134 § 1 k.p., należało udzielić odpowiedzi przeczącej. Okoliczność, że w układzie organizacyjnym zakładu pracy było przewidziane stałe zatrudnianie pracowników w godzinach nadliczbowych, spowodowane trudnościami kadrowymi i specyfiką pracy, nie ma w zasadzie doniosłości prawnej. Natomiast w związku z twierdzeniem, że z tych samych przyczyn zakład pracy nie udzielił pracownikom czasu wolnego od pracy za pracę poza normalnymi godzinami, można jedynie wyrazić pogląd, że powinien to uczynić, jeżeli wnioskodawcy nadal pozostają z nim w stosunku pracy. Żaden przepis nie upoważnia do przekształcenia uprawnień pracowników do czasu wolnego na ekwiwalent pieniężny. W razie zaś ustania stosunku pracy pracownikom, którzy za pracę wykonywaną poza normalnymi godzinami nie otrzymali czasu wolnego od pracy, przysługuje w stosunku do zakładu pracy roszczenie o odszkodowanie.W świetle przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. odrębnie uregulowany jest problem czasu wolnego za pracę poza normalnymi godzinami pracy pracowników na stanowiskach kierowniczych i innych samodzielnych określonych przez Prezesa Rady Ministrów. Tym pracownikom przysługuje czas wolny tylko za pracę poza normalnymi godzinami, wykonywaną w nocy oraz w niedzielę i święto (§ 5).Gdyby jednak zgodnie z harmonogramem pracy byli oni zobowiązani pracować stale lub przez czas dłuższy poza normalnymi godzinami pracy, wówczas miałby do nich zastosowanie § 2 ust. 4 rozp. Zgodnie bowiem z ustalonym już orzecznictwem Sądu Najwyższego, praca ponad normy czasu pracy jest dopuszczalna - z wyjątkiem przypadków przewidzianych w art. 133 § 1 pkt 1 k.p. - tylko w razie szczególnych potrzeb zakładu pracy (art. 133 § 1 pkt 2 k.p.). Szczególne zaś potrzeby mogą występować w szczególnych okolicznościach, a nie mogą trwać permanentnie, np. z powodu niedostatecznej obsady personalnej. W świetle § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zasad i trybu określania kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz do ustalenia czasu trwania okresu próbnego (Dz. U. Nr 37, poz. 215) pracownikom tym przysługuje prawo do oddzielnego wynagrodzenia wraz z dodatkiem, o którym mowa w art. 134 § 1 k.p., za pracę poza normalnymi godzinami między innymi wówczas, gdy wykonanie tej pracy nie należało do obowiązków pracownika. Żaden zaś przepis nie zezwala na stałe lub długotrwałe zatrudnianie pracowników poza normalnym czasem pracy bez odpowiedniego ekwiwalentu. Ekwiwalentem takim w odniesieniu do pracowników instytutów naukowo-badawczych jest czas wolny do pracy.Odrębnym problemem jest problem dyżurów, w czasie których wnioskodawcy nie wykonywali pracy. W tym zakresie Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dokona właściwych ustaleń faktycznych. Do wynagrodzenia zaś za czas dyżuru ma zastosowanie § 12 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 266 z późn. zm.) za okres do dnia 31 lipca 1976 r., a następnie § 17 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 lipca 1976 r. (Dz. U. Nr 25, poz. 145), który w zakresie wynagrodzenia za dyżury odsyła do ogólnie obowiązujących zasad, a więc do art. 144 § 2 k.p. W myśl zaś tego przepisu za czas dyżuru - po odliczeniu czasu efektywnej pracy w godzinach nadliczbowych - przysługuje czas wolny od pracy w wymiarze odpowiadającym długości dyżuru, a w razie braku możliwości udzielenia czasu wolnego - wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania pracownika.