II CR 138/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski.Sędziowie: SN C. Bieske (sprawozdawca), SW E. Mzyk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Władysława T. i Marii T. przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd Skarbowy w G. o wydanie samochodu na skutek rewizji pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 19 listopada 1985 r.:zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną w punkcie pierwszym od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powodów Władysława T. i Marii T. kwotę 800.000 zł z odsetkami obniżył do kwoty 353.000 zł z 8% od dnia 18 kwietnia 1984 r.; zmienił orzeczenie o kosztach w punkcie czwartym wyroku w ten sposób, że koszty postępowania wzajemnie zniósł, oraz zasądził od powodów na rzecz pozwanego Skarbu Państwa kwotę 3.000 zł tytułem zwrotu kosztów za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 19 września 1985 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku zasądził od pozwanego Skarbu Państwa (Urzędu Skarbowego w G.) na rzecz powodów Władysława T. i Marii T. solidarnie kwotę 800.000 zł z 8% od kwoty 640.000 zł od dnia 1 czerwca 1982 r. i od kwoty 160.000 zł od dnia 9 maja 1985 r., w pozostałej części powództwo o odsetki oddalił, umorzył postępowanie co do powództwa przekraczającego kwotę 800.000 zł i orzekł o kosztach procesu. Sąd ten za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia.Powodowie Władysław i Maria T. nabyli w dniu 22 maja 1979 r. w eksporcie wewnętrznym samochód osobowy "Fiat 125 p - 1500" rok produkcji 1979 za 1.950 dolarów USA. Samochód ten został zarejestrowany w G. pod nr (...). Samochód ten został w dniu 15 marca 1981 r. przejęty od Komendy Miejskiej MO w G. przez Wydział Finansowy Urzędu Miejskiego w G. W sprawie Sm. W. (...) Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni prawomocnym wyrokiem z dnia 3 lutego 1982 r. skazał powoda Władysława T. w trybie doraźnym na podstawie art. 48 ust. 1, 2 i 3 w zbiegu z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. z 1981 r. Nr 29, poz. 154) oraz orzekł przepadek na rzecz Skarbu Państwa "przedmiotu przestępstwa" samochodu osobowego marki "Fiat 125 p".W dniu 11 lutego 1982 r. Sąd Marynarki Wojennej przesłał Wydziałowi Finansowemu w G. odpis prawomocnego wyroku z dnia 3 lutego 1982 r. orzekającego przepadek na rzecz Skarbu Państwa samochodu osobowego powodów marki Fiat 125 p w celu wykonania orzeczenia o przepadku samochodu na rzecz Skarbu Państwa.W dniu 16 marca 1982 r. Wydział Finansowy zwrócił się do PZMOT w G. o dokonanie wyceny samochodu. Oceną techniczną z dnia 28 marca 1982 r. PZMOT określił zużycie samochodu na 20%, wartość jako nowego na 454.000 zł, wartość w dacie wyceny na 317.800 zł.W dniu 7 czerwca 1982 r. Wydział Finansowy w G. sprzedał na licytacji przedmiotowy samochód Władysławowi N. za kwotę 353.000 zł. Wydział ten przeprowadził licytację przedmiotowego samochodu z udziałem kilku licytantów, przy czym wpisał na listę kandydatów jedną osobę, Kazimierza P., który nie brał udziału w tej licytacji, ale interesował się licytacją "Mercedesa" odbywającą się w tym samym dniu i na tej samej sali.Na skutek wniesionego przez powoda Władysława T. podania o rewizję nadzwyczajną oraz wnoszonych następnie środków prawnych, prawomocnym postanowieniem Sądu Marynarki Wojennej w G. z dnia 16 lutego 1984 r. postępowanie karne co do powoda zostało umorzone z braku dowodów winy, a prawomocnym postanowieniem Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1984 r. nakazano zwrot na rzecz powodów samochodu osobowego marki Fiat 125 p.Sąd Marynarki Wojennej w G. pismem z dnia 10 sierpnia 1984 r. zwrócił się do Prezydenta Miasta G. o wykonanie postanowienia Sądu Najwyższego o zwrocie samochodu na rzecz powoda. Prezydent Miasta G. w piśmie z dnia 13 sierpnia 1984 r. odmówił wykonania postanowienia z uwagi na sprzedaż samochodu powoda w dniu 7 czerwca 1982 r.Zdaniem Sądu I instancji, wykonanie kary przepadku rzeczy następuje według przepisów o konfiskacie mienia. Zgodnie z art. 168 § 1 k.k.w., w razie uchylenia orzeczenia o konfiskacie mienia, majątek, przejęty w wy konaniu kary konfiskaty, zwraca się osobie uprawnionej, a w razie niemożności zwrotu Skarb Państwa odpowiada według przepisów o odpowiedzialności samoistnego posiadacza w dobrej wierze, a zatem według art. 222 i 224 § 1 k.c., a od czasu wytoczenia powództwa według art. 222 i 224 § 2 k.c. Dla wysokości odszkodowania należnego powodom ze względu na niemożność zwrotu rzeczy nie jest decydująca wysokość sumy uzyskanej przez pozwanego ze sprzedaży samochodu, gdyż przepisy art. 168 § 1 i art. 169 k.k.w. ograniczenia odszkodowania nie przewidują. Odesłanie przez art. 168 § 1 k.k.w. do art. 222 i 224 k.c. oznacza, że w razie niemożliwości przywrócenia stanu poprzedniego wysokość odszkodowania zgodnie z art. 363 k.c. powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania. Za przyjęciem cen z daty ustalenia odszkodowania przemawia okoliczność, że funkcjonariusze Skarbu Państwa zaniechali bezzwłocznego wykonania postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1984 r., tj. nakazania zwrotu samochodu powodom.Skoro w 1985 r. powodowie mogli liczyć na nabycie samochodu jedynie po cenach wolnorynkowych, według których nowy samochód Fiat 125 p kosztuje od 950.000 zł do 1.050.000 zł, po odliczeniu amortyzacji 20%, odszkodowanie należne powodom powinno wynosić 800.000 zł.Sąd I instancji umorzył postępowanie w części, w jakiej powodowie ograniczyli żądanie pozwu.Wyrok ten zaskarżył rewizją pozwany Skarb Państwa i powołując podstawy zaskarżenia wymienione w art. 368 pkt 1, 3 i 4 k.p.c. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i obniżenie zasądzonej kwoty z 800.000 zł do kwoty 353.000 zł oraz zasądzenie na rzecz pozwanego od powodów kosztów procesu za obie instancje według norm przepisanych, lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania rewizyjnego.Powodowie wnieśli o oddalenie rewizji i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu za drugą instancję.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie jest trafny zarzut rewizji naruszenia art. 168 § 1 k.k.w. przez uznanie, że powódka Maria T. jest osobą uprawnioną do żądania świadczeń wynikających z tego przepisu, gdyż - jak to wynika z treści zebranego w sprawie materiału - środki na zakup przedmiotowego samochodu były darowane przez matkę powoda Władysława T. zarówno dla niego, jak i dla synowej Marii T.Nie można się natomiast zgodzić z wykładnią art. 168 § 1 zdanie drugie k.k.w. oraz art. 224 § 1 k.c. zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.Po prawomocnym orzeczeniu konfiskaty mienia Skarb Państwa staje się właścicielem tego mienia. Jako właściciel skonfiskowanego mienia Skarb Państwa może, zgodnie z art. 140 k.c., tym mieniem rozporządzać, może je więc zbyć.W razie uchylenia orzeczenia o konfiskacie majątek przejęty w wykonaniu kary konfiskaty według art. 168 § 1 zdanie pierwsze k.k.w. zwraca się osobie uprawnionej. W razie niemożności zwrotu, jak w konkretnym przypadku na skutek sprzedaży samochodu, Skarb Państwa odpowiada wobec właściciela według art. 168 § 1 k.k.w. zdanie drugie, tj. według przepisów o odpowiedzialności samoistnego posiadacza w dobrej wierze, czyli według art. 224 § 1 k.c., a nie według art. 222 § 1 k.c., jak to wywodzi Sąd I instancji.Nie ma więc do odpowiedzialności Skarbu Państwa zastosowania w takim przypadku art. 363 k.c. o naprawieniu szkody, lecz jedynie art. 224 § 1 k.c. Według tego przepisu (art. 224 § 1 k.c.) samoistny posiadacz w dobrej wierze nie odpowiada wobec właściciela za utratę rzeczy. Utrata rzeczy według poglądów doktryny następuje w razie utraty władztwa nad rzeczą, a więc również przez zbycie rzeczy i jej wydanie. W przypadku jednak, gdy samoistny posiadacz w dobrej wierze, tracąc rzecz na skutek jej zbycia, uzyskuje jej ekwiwalent ekonomiczny, obowiązany jest do zwrotu tego ekwiwalentu właścicielowi według przepisów art. 405 i 406 k.c. o bezpodstawnym wzbogaceniu.Uznać zatem należy, że właścicielowi rzeczy ruchomej, skonfiskowanej przez Skarb Państwa w wykonaniu prawomocnego orzeczenia o jej konfiskacie i następnie sprzedanej, przysługuje, po uchyleniu orzeczenia o konfiskacie, na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przeciwko Skarbowi Państwa roszczenie o zwrot jedynie kwoty uzyskanej z jej sprzedaży. Za taką interpretacją przemawia również wyrażony w doktrynie trafny pogląd, że samoistny posiadacz nie powinien doznać uszczerbku majątkowego z tej przyczyny, że z rzeczą postępował w usprawiedliwionym przekonaniu jak właściciel, a z taką sytuacją mamy do czynienia w konkretnym przypadku.Wobec naruszenia jedynie prawa materialnego zaskarżony wyrok ulega zmianie na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w ten sposób, że zasądzona na rzecz powodów kwota 800.000 zł ulega obniżeniu do kwoty 353.000 zł oraz że zasądzone odsetki należą się powodom od daty uchylenia orzeczenia o konfiskacie samochodu. Zmianie ulega również orzeczenie o kosztach zawarte w zaskarżonym wyroku stosownie do art. 100 k.p.c. wobec częściowego tylko uwzględnienia żądań stron w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.O kosztach w postępowaniu rewizyjnym orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. oraz § 12 ust. 2 pkt 12 i § 20 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 października 1985 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości (Dz. U. z 1985 r. Nr 51, poz. 266).