III PZP 48/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z powództwa Rejonowego Przedsiębiorstwa Melioracyjnego w P. przeciwko Władysławowi K. i Tadeuszowi C. o 84.531 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 22 maja 1986 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy roszczenie zakładu pracy przeciwko pracownikowi o dopłatę różnicy ceny materiałów budowlanych zakupionych przez pracownika od tegoż zakładu, wynikającej z przepisów prawa cywilnego o cenie sztywnej, jest sprawą z zakresu prawa pracy, a w związku z tym, czy roszczenie to przedawnia się z upływem roku od dnia zapłaty na podstawie art. 451 k.c., czy też z upływem 3 lat od dnia, kiedy roszczenie stało się wymagalne na podstawie art. 291 § 1 k.p.?"podjął następującą uchwałę:Roszczenie zakładu pracy przeciwko pracownikowi o dopłatę różnicy ceny materiałów budowlanych zakupionych przez pracownika od zakładu pracy nie jest sprawą z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 k.p.c.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zagadnienie prawne wyniknęło na tle następującego stanu faktycznego.Pozwany był pracownikiem powodowego Przedsiębiorstwa. Od tego Przedsiębiorstwa nabył materiały budowlane i zapłacił za nie należność zgodnie z fakturami, ale okazało się, że ceny wskazane w fakturach były zaniżone. W związku z tym strona powodowa domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 84.531 zł.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy zasądził od pozwanego kwotę 32.792 zł, oddalając powództwo w pozostałej części.W związku z rewizją pozwanego Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się poważne wątpliwości prawne, które znalazły wyraz z przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione przez Sąd Pracy pytanie prawne ma przede wszystkim charakter procesowy. Chodzi bowiem o to, czy sprawę, której przedmiotem jest żądanie zakładu pracy zapłacenia przez pracownika różnicy ceny za zakupione od tego zakładu przez pracownika materiały, ma charakter sprawy z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.Zgodnie z art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c. przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się sprawy o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim związane. W świetle zatem powołanego przepisu istnieją dwie kategorie spraw mających charakter spraw z zakresu prawa pracy. Pierwszą kategorią są sprawy o roszczenia ze stosunku pracy, a drugą o roszczenia związane ze stosunkiem pracy. O zakwalifikowaniu sporu jako roszczenia ze stosunku pracy decyduje stwierdzenie, że jedna ze stron stosunku pracy naruszyła obowiązki określone w kodeksie pracy, umowie stron, zbiorowym układzie pracy lub innym akcie prawnym określającym zakres obowiązków stron stosunku pracy. Z tego punktu widzenia roszczenie zakładu pracy o zapłatę przez pracownika różnicy ceny za zakupione od zakładu pracy przez tego pracownika przedmioty nie ma charakteru roszczenia ze stosunku pracy, ponieważ łącząca strony umowa o pracę nie nakładała na zakład pracy obowiązku odprzedania pracownikowi materiałów należących do zakładu pracy, jak również takiego obowiązku nie przewidują przepisy kodeksu pracy ani postanowienia układu zbiorowego pracy.Powstaje natomiast pytanie, czy omawianej sprawy nie można potraktować jako sprawy o roszczenie związane ze stosunkiem pracy. Rozstrzygnięcie poruszonego problemu zależy od uprzedniej analizy, czy i jakim przesłankom powinno odpowiadać roszczenie zakładu pracy lub pracownika, aby można roszczeniu temu nadać charakter roszczenia związanego ze stosunkiem pracy. W tym przedmiocie nie są wykluczone dwa odmienne zapatrywania. Pierwsze z nich zakłada, że zawsze, kiedy spór wynikł między stronami stosunku pracy, a sporu nie można zakwalifikować jako sporu o roszczenie ze stosunku pracy, wówczas przesądzające znaczenie ma istniejący między stronami element podmiotowy (zakład pracy, pracownik), wobec czego każdy taki spór ma charakter sporu o roszczenie związane ze stosunkiem pracy. Powyższa alternatywa pomija przesłankę przedmiotową, tj. czy między zgłoszonym roszczeniem a treścią stosunku pracy zachodzi z punktu widzenia przedmiotowego współzależność oraz bezpośrednie powiązanie. Przy takim założeniu roszczenie zakładu pracy zgłoszone przeciwko pracownikowi o zapłatę różnicy ceny za zakupione przez pracownika materiały trzeba by zakwalifikować jako roszczenie związane ze stosunkiem pracy, skoro spór toczy się między zakładem pracy i pracownikiem.Druga koncepcja zakładu, że dla uznania sporu za spór o roszczenie związane ze stosunkiem pracy nie wystarcza sam element podmiotowy, lecz ponadto musi być spełniona przesłanka przedmiotowa w tym znaczeniu, iż dochodzone roszczenie musi pozostawać w bezpośrednim związku z treścią stosunku pracy i nie może powstać tylko przy okazji tego stosunku prawnego. Koncepcja ta opiera się na rozróżnieniu dwóch pojęć, tj. "w związku ze stosunkiem pracy" i "przy okazji stosunku pracy", przyjmując, iż treść tych określeń jest odmienna i że związek ze stosunkiem pracy zachodzi wówczas, gdy zgłoszone roszczenie łączy się bezpośrednio z treścią stosunku pracy oraz gdy między tym roszczeniem a stosunkiem pracy istnieje ścisła i bezpośrednia współzależność. Natomiast spór o roszczenie powstałe "przy okazji stosunku pracy" charakteryzuje się tym, że między roszczeniem a stosunkiem pracy brak jest wzajemnej współzależności w tym znaczeniu, że spór mógłby powstać również w sytuacji, gdyby między stronami nie istniał stosunek pracy. Takim właśnie sporem jest spór o zapłatę przez pracownika reszty ceny kupna za zakupione od zakładu pracy materiały. Przedmiotowe powiązanie tego sporu ze stosunkiem pracy jest w gruncie rzeczy żadne, ponieważ spór ma charakter cywilnoprawny i mógłby powstać między podmiotami, nie pozostającymi w stosunku pracy. Stosunek pracy stał się tylko "okazją" do zawarcia przez pracownika i zakład pracy transakcji o charakterze czysto cywilnoprawnym i powstania w związku z tym sporu.Przytoczona koncepcja znajduje potwierdzenie w wykładni gramatycznej art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c., który dla zakwalifikowania sporu, jako sporu z zakresu prawa pracy, posługuje się określeniem "o roszczenia związane ze stosunkiem pracy", a nie określeniem sporu powstałego "przy okazji stosunku pracy". Za tą koncepcją przemawia również wykładnia celowościowa. Brak bowiem jest rzeczowego uzasadnienia, aby spór o treści czysto cywilnoprawnej zakwalifikować jako spór z zakresu prawa pracy tylko dlatego, że powstał on między zakładem pracy i pracownikiem na skutek okoliczności najczęściej przypadkowych i nie związanych rzeczowo z treścią stosunku pracy.Pod rządem obecnie obowiązującym przepisów kierunek proponowany w niniejszej uchwale znalazł potwierdzenie w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1986 r. I PZ 23/86, w którym sprawa o uchylenie uchwały wykluczającej członka ze spółdzielni pracy została zakwalifikowana jako roszczenie związane ze stosunkiem pracy na tej podstawie, że wprawdzie roszczenie to nie wynika ze spółdzielczego stosunku pracy, lecz z członkostwa w spółdzielni pracy, ale członkostwo to pozostaje w bezpośrednim związku ze spółdzielczą umową o pracę.Przyjęcie, że sprawa o roszczenie zakładu pracy o zwrot niedopłaconej przez pracownika ceny kupna za nabyte przez niego materiały nie ma charakteru sprawy z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c., przesądza tym samym, iż nie mogą wchodzić w grę przepisy o przedawnieniu przewidziane w kodeksie pracy.W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji uchwały.