U 3/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk J. Jeż (sprawozdawca), płk A. Kaszycki, płk S. Mendyka, kpt W. Oziębło, płk S. Wojtczak, płk E. Zawiłowski.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk B. Kliś.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 12 września 1986 r. przedstawionego - w trybie art. 18 ust. 2 w zw. z art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) - przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały zawierającej wyjaśnienie budzących wątpliwości przepisów: art. 303 § 1 i 3 w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r., Nr 7, poz. 31), a w szczególności:"Czy do okresu trwającej powyżej 2 (art. 303 § 1 k.k.) albo 14 (art. 303 § 3 k.k.) dni kalendarzowych samowolnej nieobecności w wyznaczonym miejscu służby junaka pełniącego zasadniczą służbę w obronie cywilnej w formie nieskoszarowanej wlicza się czas wolny od zajęć służbowych?"na podstawie art. 13 pkt 4 oraz art. 18 ust. 1 i 2 wyżej cytowanej ustawy o Sądzie Najwyższym uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczneStosownie do aktualnie obowiązujących uregulowań, zasadnicza służba w obronie cywilnej - zarówno w formie skoszarowanej (art. 157 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL), jak i w systemie dochodzącym (art. 157 ust. 7 wspomnianej ustawy) - może być odbywana w oddziałach podległych: Komendantowi Głównemu Ochotniczych Hufców Pracy, Szefowi Inspektoratu Obrony Terytorialnej i Wojsk Wewnętrznych, Komendantowi Głównemu Straży Pożarnych i Kierownikowi Głównego Inspektoratu Ochrony Przemysłu MSW albo też w jednostkach organizacyjnych nie będących formacjami obrony cywilnej, określonych przez Komitet Obrony Kraju (art. 151 ust. 3 cytowanej ustawy).W sposobach odbywania służby w obronie cywilnej w systemie skoszarowanym i w systemie dochodzącym zachodzi jednak istotna różnica. W szczególności junak pełniący służbę w systemie skoszarowanym ma - podobnie jak żołnierz zasadniczej służby wojskowej - obowiązek nieprzerwanego przebywania w oddziale i potrzebuje zezwolenia przełożonego na każde opuszczenie tego oddziału - również w dni wolne od zajęć służbowych. Natomiast junak odbywający służbę w systemie dochodzącym nie potrzebuje zezwolenia przełożonego na przebywanie poza oddziałem, gdyż w czasie wolnym od służby pozostaje tam legalnie, a zezwolenie jest mu niezbędne tylko na opuszczenie lub niezgłoszenie się do zajęć służbowych, które w zależności od rodzaju zadań realizowanych przez określony oddział trwają od 8 do 24 godzin na dobę, z odpowiednim wyliczeniem czasu wolnego, przeznaczonego na regenerację sił. W związku z tym powstają wątpliwości, jak liczyć czas samowolnego pozostawania poza miejscem służby przez junaka pełniącego służbę w systemie nieskoszarowanym, a w szczególności czy liczyć oddzielnie tylko poszczególne odcinki czasu, w których sprawca był zobowiązany do wykonywania określonych zajęć służbowych, czy sumę tych odcinków czasu z wyłączeniem świąt i niedziel, czy też cały okres jego nieobecności bez odliczenia dni wolnych od pracy oraz czasu wynikającego z organizacji zmianowego systemu służby, a więc w sposób, jak to się dzieje w odniesieniu do sprawców czynów określonych w art. 303 k.k., wywodzących się spośród żołnierzy służby zasadniczej.Wyrazem tych wątpliwości jest postawione na wstępie pytanie prawne. Pogłębiają się one tym bardziej, jeżeli zważy się, że w odróżnieniu od czasu mobilizacji i wojny służba w obronie cywilnej w okresie pokoju nie jest zrównana z czynną służbą wojskową (por. treść art. 241 ust. 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL, której nie zawiera art. 242 tej ustawy), a zatem status junaków w systemie nieskoszarowanym jest jakościowo różny w stosunku do żołnierzy służby zasadniczej.Rozstrzygając te wątpliwości, trzeba mieć na względzie następujące przesłanki:I. Wyrażona w treści art. 242 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL formuła, że osoby odbywające zasadniczą służbę w obronie cywilnej ponoszą odpowiedzialność karną według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, aczkolwiek nie zrównuje tego rodzaju służby ze służbą wojskową w ogóle, to jednak jest wystarczająco wyraźną dyrektywą dotyczącą zasad odpowiedzialności karnej junaków za przestępstwa popełnione przez nich w czasie służby. Pojęcie "czynna służba wojskowa" jest wieloznaczne i nie dotyczy w jednakowy sposób wszystkich żołnierzy. Skoro jednak stosownie do treści art. 64 ust. 2 pkt 2 cytowanej ustawy zasadnicza służba w obronie cywilnej odbywana jest zamiast zasadniczej służby wojskowej, to do junaków mają zastosowanie te przepisy części wojskowej kodeksu karnego, które dotyczą żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową, bez względu na różnice związane ze sposobem odbywania tych służb. Do takich przepisów zaliczone są właśnie § 1, 2, 3, 4 i 5 art. 303 k.k., których stosowanie ze względu na warunki określone w § 6 tego artykułu ograniczone jest przede wszystkim do żołnierzy zasadniczej służby wojskowej. II. Zasadnicza służba w obronie cywilnej odbywana jest przez junaków w jednym nieprzerwanym okresie przez 24 miesiące albo także w kilku okresach w ciągu 3 lat, przy czym w tym ostatnim wypadku łączny czas trwania tej służby nie może przekraczać 18 miesięcy (art. 157 ust. 1 i 2 omawianej ustawy). Tak ustalony ustawowo okres trwania służby (24 miesiące lub 18 miesięcy) obejmuje nie tylko czas, w którym junacy wykonują określone czynności (zadania) wynikające z istoty tej służby, lecz także dni uznane ustawowo za wolne od pracy (np. niedziele i święta), okresy urlopów i innych zwolnień od wykonywania obowiązków służbowych, udzielonych junakom przez przełożonych, jak również wolny od służby czas, wynikający ze zmianowego toku służby pełnionej przez junaków nieskoszarowanych (np. w oddziałach OC straży pożarnej - por. art. 69 regulaminu służby junaków w oddziałach OC w resorcie obrony narodowej).We wszystkich przedstawionych sytuacjach junacy zasadniczej służby w obronie cywilnej, bez względu na formę jej pełnienia (skoszarowaną lub nieskoszarowaną), pozostają w służbowej dyspozycji przełożonych, w związku z czym czas wolny od zajęć (wykonywania zadań służbowych) traktowany jest jako czas odbywania służby, a więc wliczony jest do określonego ustawowo okresu trwania zasadniczej służby w obronie cywilnej. III. Czas wolny od zajęć czy też wykonywania zadań służbowych, i to wynikający zarówno z wykorzystywania ustawowo wolnych dni, jak i z organizacji zmianowego systemu służby, zwłaszcza w oddziałach straży pożarnej lub przemysłowej, nie jest całkowicie prywatnym czasem junaka albo uprawnieniem bezwzględnie mu przysługującym. Do korzystania bowiem z tego czasu uprawniony jest on tylko w normalnym toku pełnienia służby, tj. wtedy, gdy wykonuje określone zadania służbowe, odbywa szkolenie, pełni stosowne dyżury itp. W przeciwnym razie korzystanie z tego czasu pozbawione jest racjonalnego bytu i nie może być uzasadnione potrzebami w zakresie koniecznej regeneracji sił. Ponadto taki nie realizujący zadań służbowych junak w sposób istotny wymyka się spod dyspozycji przełożonych, gdyż zrywa łączącą go z nimi ustawową więź organizacyjną, wynikającą ze stosunku służby, a nie pracy, i dlatego jego pobyt poza oddziałem również w czasie wolnym od zajęć nie może być uznany za legalny. Odmienne traktowanie junaków w podobnych wypadkach byłoby zaprzeczeniem dyscyplinującej funkcji, która legła u podstaw przekazania ich spraw do właściwości sądów wojskowych. IV. Przestępstwo określone w art. 303 § 1 lub 3 k.k. jest przestępstwem trwałym, które rozpoczyna się w chwili samowolnego opuszczenia przez sprawcę wyznaczonego miejsca pełnienia służby lub w chwili pozostawania poza tym miejscem i kończy się z chwilą powrotu sprawcy do tego miejsca lub oddania się do dyspozycji odpowiednich organów albo zatrzymania sprawcy przez właściwy organ. Tego stanu trwałości nie mogą przerwać ani dni uznane za wolne od pracy, ani też dni wolne od zajęć służbowych, przypadające w czasie samowolnego pozostawania sprawcy poza wyznaczonym miejscem służby. Prowadzi to do wniosku, że w czasie owych dni sprawca pozostając samowolnie poza służbową dyspozycją przełożonych jednocześnie przebywa nielegalnie poza wyznaczonym miejscem służby. Argument związany z trwałym charakterem przestępstwa samowolnego oddalenia przeważał w dotychczasowym orzecznictwie i sprawił, że poruszony problem został rozstrzygnięty w sposób zbieżny z przedstawionym kierunkiem. Dotyczy to w szczególności dwóch wyroków Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, a mianowicie: Rw 364/84 z dnia 3 lipca 1984 r. (OSNKW 1985, z. 3-4, poz. 24) i Rw 52/85 z dnia 15 lutego 1985 r. (OSNKW 1985, z. 9-10, poz. 78). W pierwszym z nich przyjęto, że w odniesieniu do junaka odbywającego zasadniczą służbę w systemie nieskoszarowanym w wypadku przestępstwa samowolnego oddalenia brak podstaw, aby od okresu nielegalnego przebywania poza wyznaczonym miejscem służby (lub pracy) odliczać dni wolne od zajęć. Natomiast w drugim wyroku stwierdzono, że przez pojęcie "dzień kalendarzowy" wliczany w takim samym wypadku do czasu samowolnej nieobecności we wspomnianym miejscu należy rozumieć każdy dzień pracy lub szkolenia wynikającego ze służby, a także przewidziane przepisami przerwy między nimi.W obydwóch tych orzeczeniach powołano się ponadto na uchwałę pełnego składu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego - U 4/82 z dnia 17 września 1982 r. (OSNKW 1982, z. 12, poz. 84), przyjmującą, że osoby pełniące służbę w jednostce zmilitaryzowanej w razie samowolnego opuszczenia miejsca służby lub pozostawania poza nim ponoszą odpowiedzialność karną z art. 303 k.k. bez żadnego w tym względzie ograniczenia. Taki kierunek rozstrzygnięcia jest słuszny, tym bardziej gdy uwzględni się, że status osób pełniących służbę w jednostkach zmilitaryzowanych i junaków pełniących służbę w obronie cywilnej w systemie dochodzącym nie różnił się, gdyż wszyscy oni nie byli i nie są skoszarowani, a pomimo tego pierwsi z nich ponosili, a drudzy aktualnie ponoszą odpowiedzialność karną według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej.W świetle tych wszystkich rozważań należało na postawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi w sposób na wstępie sformułowany.