III CZP 89/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie SN: J. Niejadlik, Z. Świeboda (sprawozdawca).Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi J. i Józefa J. przeciwko Marianowi J. o unieważnienie umowy notarialnej przekazania gospodarstwa rolnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Nowym Sączu postanowieniem z dnia 29 lipca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nieprzekazanie przez zbywców swemu następcy wszystkich nieruchomości w trybie art. 52 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) rodzi skutki prawne w sferze przeniesienia własności, a w konsekwencji, czy notarialna umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest ważna, czy też nieważna?"podjął następującą uchwałę:Umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy zawarta w formie aktu notarialnego (art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 268), którą rolnik przekazał następcy jedynie część gospodarstwa rolnego, jest nieważna.Uzasadnienie faktycznePowodowie żądali unieważnienia umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy zawartej w Państwowym Biurze Notarialnym w G. w dniu 23 września 1985 r., na podstawie której powód Józef J. nieodpłatnie przeniósł na rzecz syna Mariana J. własność gospodarstwa rolnego objętego księgą wieczystą KW Nr (...) prowadzoną w PBN w G., o łącznej powierzchni 9 ha 23 a, zaś powódka Jadwiga J. nieruchomość objętą księgą wieczystą KW Nr (...), o łącznej powierzchni 66 a. W uzasadnieniu pozwu twierdzili, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania im emerytury, gdyż nie przekazali następcy wszystkich swych nieruchomości.Sąd Rejonowy w Gorlicach uwzględnił powództwo i ustalił, że w dniu 23 września 1985 r. powodowie przekazali pozwanemu jako następcy gospodarstwo rolne w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Część tego gospodarstwa o powierzchni 9,23 ha stanowiła własność powoda oraz część o powierzchni 66 arów - własność powódki. Przy sporządzeniu aktu notarialnego powodowie oświadczyli, że nie są właścicielami ani posiadaczami innych nieruchomości. ZUS Oddział w N.S. decyzją z dnia 12 listopada 1985 r. odmówił przyznania powodom emerytury, ponieważ nie przekazali wszystkich nieruchomości, których byli właścicielami. Otóż okazało się, że Jadwiga J. jest współwłaścicielką w 1/3 części gospodarstwa rolnego o powierzchni 3,28 ha z tytułu spadku po swym bracie Józefie Ś. Powodowie nie wyrazili zgody na zawarcie dodatkowej umowy przekazującej następcy udziały w tymże gospodarstwie.Na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki w Nowym Sączu przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne ujęte w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy zawarta w formie aktu notarialnego jest czynnością o charakterze cywilnoprawnym. Taki charakter umowy, chociaż sporządzonej przez naczelnika gminy stosownie do przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), został już w orzecznictwie określony (por. m.in. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 22 grudnia 1980 r. III CZP 39/80, OSNCP 1981, z. 7, poz. 121). Oznacza to, że jeżeli ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) nie stanowi inaczej, do umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy stosuje się przepisy prawa cywilnego dotyczące czynności prawnych, w szczególności przepisy o nieważności czynności prawnych (art. 58, 82, 83 k.c.). Wymaga zatem rozważania kwestia zgodności umowy zawartej między powodami a pozwanym z przepisami ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz istnienia przesłanek przewidzianych w art. 58 § 1 k.c.Według art. 52 ustawy, jeżeli rolnik lub jego małżonek są właścicielami lub posiadaczami kilku gospodarstw rolnych, przekazaniu podlegają wszystkie gospodarstwa. Ustawodawca więc założył obowiązek przekazania następcy przez rolnika wszystkich nieruchomości rolnych, natomiast określił jedynie prawo rolnika do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, jeżeli przekazał on gospodarstwo rolne z budynkami, oraz prawo do użytkowania działki gruntu rolnego o powierzchni nie przekraczającej 10% obszaru przekazanego gospodarstwa, nie więcej jednak niż o powierzchni 0,3 ha (art. 56 ust. 1 i 2 ustawy).W art. 2 pkt 1 i 5 wyjaśniono użyte w ustawie określenie "rolnik" i "gospodarstwo rolne". W szczególności przez określenie "rolnika" m.in. rozumie się osobę prowadzącą gospodarstwo samodzielne albo w charakterze współwłaściciela (współposiadacza) na gruntach stanowiących jej własność; przez gospodarstwo rolne zaś rozumie się będące we władaniu tej samej osoby nieruchomości rolne, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą obejmującą grunty rolne i leśne wraz z budynkami, urządzeniami i inwentarzem - o powierzchni co najmniej 0,5 ha.Na tle przedstawionych sformułowań ustawowych umowa przekazania gospodarstwa rolnego pozwanemu przez powodów nie odpowiada wymaganiom ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Powódka bowiem jako rolnik nie przekazała pozwanemu jako następcy swego udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym po bracie Józefie S., który to udział z dotychczasowym gospodarstwem może stanowić zorganizowaną całość.Nieprzekazanie następcy w umowie wszystkich nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego ma nie tylko ten skutek, że rolnik nie otrzyma emerytury z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 15 ust. 1 pkt 5 ustawy), ale ma jeszcze dalej idący skutek, a mianowicie że cała umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy jako sprzeczna z ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.).Nie można zaś - jak sugeruje Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego - uznać, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, w której nie przekazano wszystkich wchodzących w skład tego gospodarstwa nieruchomości, jest tylko bezskuteczna w zakresie prawa rolników do emerytury, ale jest ważna w zakresie przeniesienia prawa własności nieruchomości. Umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy jest bowiem swoista umową o charakterze cywilnoprawnym - co już podkreślono - w której elementem niezbędnym do jej bytu wymagane jest przekazanie następcy przez rolnika wszystkich nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego (art. 2 pkt 1, 4, 6 i art. 52 ustawy): nieprzekazanie wszystkich nieruchomości, czyli nieuczynienie zadość wymaganiom ustawowym, prowadzi do wniosku, że taka umowa nie może być uznana za umowę przekazania gospodarstwa rolnego następcy, a wobec sprzeczności jej z prawem jest nieważna.Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.